Nguyên lý tẩy da chết vật lý bằng ma sát và hóa học bằng hòa tan, cùng cách chọn theo từng loại da

Sau khi rửa mặt, nếu sờ tay lên da mà cảm nhận rõ vùng sần sùi khác thường, đó là dấu hiệu tế bào chết đang tích tụ. Sản phẩm tẩy da chết chia thành hai nhóm lớn. Một là phương pháp vật lý, dùng hạt hoặc bàn chải chà xát để đẩy bong tế bào chết. Hai là phương pháp hóa học, dùng hoạt chất thấm vào da để hòa tan lớp keo dính giữ các tế bào chết lại với nhau. Cả hai đều cho kết quả cuối cùng giống nhau là loại bỏ lớp da chết cũ, nhưng cách chúng tác động lên da lại hoàn toàn khác nhau ngay từ đầu. Vì vậy, muốn biết phương pháp nào hợp với da mình, trước tiên cần hiểu vì sao mỗi cách lại hoạt động theo cơ chế riêng như thế.

Vì sao da chết tích tụ một cách tự nhiên?

Da liên tục sinh ra tế bào mới ở lớp dưới cùng và đẩy chúng dần lên trên. Khi những tế bào này lên đến bề mặt, bị ép dẹt và chết đi, chúng tạo thành lớp sừng, chính là lớp da chết mà ta nhìn thấy. Bình thường, các tế bào này sẽ tự bong ra sau khoảng 2 đến 4 tuần.

Vấn đề nằm ở chỗ chu kỳ này không phải lúc nào cũng đều đặn. Càng lớn tuổi và càng tiếp xúc nhiều với tia UV, tốc độ bong tróc của tế bào càng chậm lại, trong khi tốc độ tế bào mới đẩy lên từ bên dưới lại không giảm nhiều. Kết quả là tế bào chết chồng chất ở lớp trên, khiến lớp sừng dày lên và da trông xỉn màu, thô ráp. Tẩy da chết là quá trình chọn lọc dọn dẹp đúng phần bị ứ đọng đó, giúp chu trình tái tạo da trở lại nhìn thấy được bằng mắt thường.

Cơ chế tác động của tẩy da chết vật lý

Đúng như tên gọi, tẩy da chết vật lý dùng lực cơ học, cụ thể là ma sát, để đẩy bong tế bào chết. Khi hạt scrub hoặc bàn chải tẩy da chết chà lên bề mặt da, những tế bào đã chết và đang bong nhẹ sẽ bị lực ma sát đẩy rời ra.

Đặc điểm của cách này là hiệu quả thấy ngay khi vừa tác động lực. Không cần chờ hoạt chất thấm vào và phản ứng, chỉ cần chà xát là vùng thô ráp trên bề mặt đã được làm sạch ngay lúc đó. Tuy nhiên, lực ma sát không chỉ chọn đúng lớp tế bào chết mà tác động. Nếu hạt quá to hoặc quá góc cạnh, chúng có thể cào luôn cả những tế bào chưa sẵn sàng bong ra, để lại những tổn thương nhỏ li ti mà mắt thường khó nhận ra.

Hình dạng và kích thước hạt cũng quyết định mức độ kích ứng. Hạt tròn, mịn thường chỉ lướt nhẹ qua bề mặt, còn hạt góc cạnh, to dễ mắc vào da và dồn lực vào một điểm. Đây là lý do vì sao cùng một lực chà xát nhưng hình dạng hạt khác nhau lại khiến da chịu áp lực khác nhau.

Cơ chế tác động của tẩy da chết hóa học

Tẩy da chết hóa học sử dụng axit để phá vỡ liên kết giống như chất keo đang giữ các tế bào chết bám vào nhau, khiến chúng tự bong ra mà không cần lực tác động từ bên ngoài. Hai thành phần tiêu biểu là AHA (alpha hydroxy acid, nhóm axit tan trong nước như glycolic acid hoặc lactic acid) và BHA (beta hydroxy acid, đại diện là salicylic acid, tan tốt trong dầu).

Vì tính chất hòa tan khác nhau nên vị trí tác động của hai thành phần này cũng khác nhau. AHA tan trong nước nên lan rộng trên bề mặt lớp sừng, còn BHA hòa tan trong dầu nên có thể len sâu vào lỗ chân lông đang bị bít bởi bã nhờn. Vì vậy, với da xỉn màu, thô ráp ở bề mặt, AHA thường được xem là phù hợp hơn, còn với lỗ chân lông có bã nhờn trộn lẫn tế bào chết bên trong, BHA lại là lựa chọn hợp lý hơn. Sở dĩ không cần chà xát mà da vẫn được làm sạch là vì sau khi liên kết bị phá vỡ, tế bào chết sẽ tự rụng đi trong lúc rửa mặt hoặc theo quá trình bong tróc tự nhiên.

Gần đây, PHA (polyhydroxy acid, hoạt động tương tự AHA nhưng có phân tử lớn hơn nên thấm vào da chậm hơn) cũng thường được nhắc đến. Vì phân tử lớn nên PHA không thể đi sâu ngay một lúc mà phản ứng từ từ ở bề mặt, do đó ít gây kích ứng hơn AHA hay BHA, đổi lại tốc độ làm sạch cũng chậm hơn tương ứng.

Phương pháp nào ít gây kích ứng hơn?

Kích ứng của phương pháp vật lý chủ yếu đến từ lực chà xát và hình dạng hạt. Chà càng mạnh hoặc hạt càng thô, lớp sừng càng dễ xuất hiện những vết nứt nhỏ, và những vết nứt này làm suy yếu khả năng giữ ẩm của hàng rào bảo vệ da. Điểm yếu của phương pháp vật lý là mức độ lực gần như hoàn toàn phụ thuộc vào tay người sử dụng.

Kích ứng của phương pháp hóa học chủ yếu do nồng độ và độ pH (chỉ số đo mức độ axit của dung dịch) quyết định. Nồng độ càng cao hoặc pH càng thấp, khả năng phá vỡ liên kết càng mạnh, và theo đó mức kích ứng cũng có thể tăng lên. Tuy nhiên, vì nồng độ thường được ghi rõ trên bao bì sản phẩm, phương pháp hóa học được xem là dễ dự đoán và kiểm soát mức độ kích ứng hơn so với phương pháp vật lý vốn phụ thuộc vào lực tay.

Tiêu chí chọn lựa theo từng loại da

Mức độ ảnh hưởng của hai phương pháp lên da khác nhau tùy theo tình trạng da. Có thể tham khảo các gợi ý sau để dễ định hướng hơn.

• Da dầu, dễ bít tắc lỗ chân lông: thành phần hóa học tan trong dầu như BHA thường phù hợp hơn. Vì bã nhờn vốn là chất béo, nên hoạt chất tan trong dầu có thể theo đó len sâu vào bên trong lỗ chân lông.
• Da khô, hay căng rát: AHA nồng độ nhẹ thường ít gây áp lực cho da hơn so với ma sát vật lý. Ma sát có thể kích thích thêm hàng rào bảo vệ da vốn đã mỏng, trong khi phương pháp hóa học có thể làm sạch tế bào chết mà không cần dùng lực.
• Da nhạy cảm, dễ ửng đỏ: cả hai phương pháp đều nên bắt đầu với cường độ thấp. Khi hàng rào bảo vệ da đã yếu, cả ma sát lẫn axit đều có thể trở thành tác nhân gây kích ứng, vì vậy nên thử với nồng độ thấp, tần suất thưa để theo dõi phản ứng trước.
• Da hỗn hợp: thường cần tiếp cận khác nhau theo từng vùng. Vì vùng da nhiều bã nhờn và vùng da khô cùng tồn tại trên một khuôn mặt, nếu áp dụng cùng một phương pháp cho toàn bộ khuôn mặt, một trong hai vùng sẽ dễ bị làm quá tay hoặc chưa đủ.

Vì sao tẩy da chết quá thường xuyên lại phản tác dụng?

Tẩy da chết chỉ thực sự hiệu quả khi chọn đúng phần tế bào chết đang ứ đọng để loại bỏ. Nhưng nếu tăng tần suất, ngay cả những tế bào chưa sẵn sàng bong ra cũng liên tục bị đẩy đi, khiến chính lớp sừng vốn có nhiệm vụ bảo vệ da bị mỏng dần.

Lớp sừng thường được ví như bức tường gạch và xi măng. Nếu tế bào là viên gạch thì lipid (chất béo lấp đầy khoảng trống giữa các tế bào da) chính là phần xi măng kết dính. Khi tẩy da chết quá thường xuyên, không chỉ tế bào mà cả lipid đóng vai trò xi măng cũng bị cuốn trôi theo, khiến bức tường trở nên lỏng lẻo. Lúc này, độ ẩm dễ thoát ra ngoài hơn còn tác nhân kích ứng từ bên ngoài lại dễ xâm nhập hơn, khiến các phản ứng như đỏ da hay châm chích có thể xuất hiện nhiều hơn thay vì giảm đi.

Cách chăm sóc sau khi tẩy da chết

Ngay sau khi tẩy da chết, lớp bề mặt vốn che phủ da đã trở nên mỏng hơn bình thường. Cách chăm sóc trong giai đoạn này sẽ quyết định phần lớn kết quả của việc tẩy da chết.

Nên dùng ngay sản phẩm dưỡng ẩm để bổ sung nước và dầu cho da. Vì bề mặt da lúc này mỏng hơn nên tốc độ thoát ẩm cũng nhanh hơn bình thường. Bên cạnh đó, kem chống nắng cần được chú ý kỹ hơn sau khi tẩy da chết, vì khi lớp sừng mỏng đi, tia UV dễ xuyên sâu vào da hơn.

Về tần suất, nên tăng dần một cách thận trọng dựa trên phản ứng thực tế của da, và tránh kết hợp cả phương pháp vật lý lẫn hóa học ở cường độ mạnh ngay từ đầu. Nếu dùng cả hai cách trong cùng một ngày, áp lực dồn lên lớp sừng sẽ cộng dồn lại nhiều hơn so với khi dùng riêng lẻ. Vì vậy, cách an toàn hơn cho da là để một phương pháp ổn định trước, rồi mới thêm phương pháp còn lại sau một khoảng thời gian, với tần suất tăng dần từ từ.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).