Kem chống nắng: khác nhau giữa SPF và PA, bôi bao nhiêu là đủ?

Cứ đến mùa hè là ai cũng nghe nhắc phải bôi kem chống nắng. Nhưng ít người thực sự hiểu tia UV làm gì với làn da của mình. Nếu chỉ nghĩ đơn giản "sợ đen nên bôi kem" thì việc chăm sóc mới chỉ đi được nửa chặng đường.

Tia UV được chia thành hai loại chính là UVA và UVB, và mỗi loại tác động lên da theo cách hoàn toàn khác nhau. Một loại làm cháy nắng ngay trên bề mặt, loại còn lại âm thầm thay đổi cấu trúc sâu bên trong. Vì vậy, chăm sóc da mùa hè không chỉ dừng ở việc chống cháy nắng mà còn phải bảo vệ cả cấu trúc bên trong da. Hãy cùng tìm hiểu từng cơ chế một, rồi từ đó rút ra cách chăm sóc thực tế nhất.

Tia UVA và UVB tác động lên da khác nhau thế nào?

UVB có bước sóng ngắn nên chủ yếu bị hấp thụ ở lớp biểu bì, tức bề mặt da. Loại tia này tác động trực tiếp lên DNA của tế bào biểu bì, gây tổn thương và khiến da đỏ ửng, nóng rát, hay còn gọi là cháy nắng. Cảm giác da đỏ bừng chỉ sau một ngày tắm biển mùa hè chính là phản ứng này.

UVA có bước sóng dài hơn nên xuyên qua lớp biểu bì và đi sâu xuống lớp trung bì. Ở đây có collagen và sợi đàn hồi, đóng vai trò như trụ cột nâng đỡ làn da. UVA không phá hủy collagen trực tiếp mà kích hoạt enzym phân giải collagen gọi là MMP (matrix metalloproteinase), khiến collagen bị bào mòn dần dần.

Nói cách khác, UVB gây phản ứng rõ ngay trong ngày, còn UVA lại tích lũy âm thầm qua nhiều tháng, nhiều năm mà mắt thường khó nhận ra. Đi chơi vài ngày dưới nắng hè không khiến nếp nhăn xuất hiện ngay lập tức, nhưng nếu năm nào cũng tiếp xúc với UVA lặp đi lặp lại, collagen sẽ giảm dần, da mất độ đàn hồi và nếp nhăn nhỏ bắt đầu hình thành. Có thể hình dung giống như cây cột nhà gạch bị mưa gió bào mòn từ từ theo năm tháng.

Quá trình nám và vết đốm sậm màu hơn

Khi tiếp xúc với tia UV, da sẽ kích hoạt tế bào melanocyte (tế bào tạo sắc tố da) để sản sinh nhiều melanin hơn. Melanin vốn là phản ứng phòng vệ tự nhiên của cơ thể, hấp thụ tia UV để bảo vệ các tế bào bên dưới. Có thể ví như việc bung dù để che mưa vậy.

Vấn đề là phản ứng phòng vệ này không diễn ra đồng đều trên toàn bộ khuôn mặt. Những vùng từng có nám, tàn nhang hay từng bị mụn viêm thì tế bào melanocyte tại đó đã trở nên nhạy cảm hơn, nên với cùng một lượng tia UV lại tạo ra nhiều sắc tố hơn hẳn. Vì thế, sau một mùa hè, nám hay đốm sắc tố cũ thường trở nên đậm hơn.

Ngoài ra, tia UV còn oxy hóa lượng melanin đã hình thành sẵn, khiến màu sắc đậm thêm. Cơ chế này khá giống với việc gọt táo để ngoài không khí, táo chuyển sang màu nâu do phản ứng oxy hóa. Đó là lý do những người đang chăm sóc sắc tố da càng cần chú trọng chống nắng vào mùa hè.

Chỉ số SPF cho biết điều gì?

SPF là viết tắt của Sun Protection Factor, chỉ số thể hiện mức độ chống lại tia UVB. Ở nhiều quốc gia, chỉ số SPF được ghi rõ đến mức 50, còn trên mức đó thường được ghi là SPF50+.

Không phải chỉ số càng cao thì càng tốt. SPF chỉ phản ánh khả năng chống cháy nắng do UVB gây ra, hoàn toàn tách biệt với khả năng chống UVA. Vì vậy, một sản phẩm chỉ có chỉ số SPF cao vẫn có thể để tổn thương collagen do UVA tiếp diễn bình thường.

Bên cạnh đó, hiệu quả thực tế của chỉ số SPF phụ thuộc rất nhiều vào lượng kem thoa và độ dày lớp kem. Nếu thoa quá mỏng, khả năng chống nắng thực tế sẽ thấp hơn nhiều so với chỉ số ghi trên bao bì, vì lớp thành phần bảo vệ trên da trở nên mỏng manh. Đó là lý do việc thoa đủ lượng kem quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào con số SPF.

Chỉ số PA là chỉ số thiên về lớp trung bì

PA là viết tắt của Protection Grade of UVA, thể hiện mức độ bảo vệ da khỏi tia UVA. Từ PA+ đến PA++++, dấu cộng càng nhiều thì khả năng chống UVA càng tốt.

Nếu SPF là chỉ số bảo vệ bề mặt da khỏi cháy nắng thì PA gần như là chỉ số bảo vệ collagen ở lớp trung bì. Vì vậy khi chọn kem chống nắng mùa hè, nên xem cả hai chỉ số SPF và PA cùng lúc. Nếu chỉ một chỉ số cao còn chỉ số kia thấp thì tổn thương ở phía còn lại vẫn có thể tiếp diễn.

Với những ai thường xuyên hoạt động ngoài trời vào mùa hè, sản phẩm SPF50 trở lên kết hợp PA+++ trở lên thường được khuyên dùng. Ngay cả khi chủ yếu ở trong nhà, tia UVA vẫn có thể xuyên qua cửa kính nên việc chọn kem chống nắng có khả năng chống UVA vẫn hữu ích trong trường hợp này.

Bôi bao nhiêu kem chống nắng và bôi lại thế nào?

Kem chống nắng hoạt động theo hai cơ chế chính tùy vào thành phần. Kẽm oxide hay titanium dioxide phản xạ hoặc tán xạ tia UV ngay trên bề mặt da, trong khi avobenzone và các thành phần tương tự hấp thụ tia UV rồi chuyển hóa thành nhiệt năng để giải phóng ra ngoài. Dù theo cơ chế nào, mục tiêu cuối cùng vẫn là ngăn tia UV xâm nhập sâu vào da.

Nếu thoa quá ít, cả hai cơ chế trên đều khó phát huy tác dụng. Trên lâm sàng, lượng khuyến nghị thường tương đương hai đốt ngón tay cho toàn bộ khuôn mặt. Thoa mỏng hơn mức này sẽ tạo ra những khoảng hở giữa lớp thành phần bảo vệ, khiến tia UV dễ dàng lọt qua.

Việc thoa lại cũng quan trọng không kém. Theo thời gian, mồ hôi, dầu nhờn và ma sát khiến lớp bảo vệ dần bong ra, nên khi hoạt động ngoài trời, việc thoa lại sau mỗi 2 giờ được khuyến nghị. Khi đi bơi hoặc tiếp xúc với nước, dù dùng sản phẩm chống nước lâu bền thì việc ướt và khô liên tục vẫn làm giảm khả năng bảo vệ, nên cũng nên thoa lại sau mỗi 2 giờ.

Dùng thêm thành phần chống oxy hóa có tốt không?

Khi tiếp xúc với tia UV, da sản sinh ra các gốc tự do, những phân tử không ổn định. Gốc tự do có xu hướng tấn công màng tế bào và collagen xung quanh, gây thêm tổn thương ngoài những gì tia UV trực tiếp gây ra. Có thể hình dung như một mảnh kim loại gỉ sét, càng để lâu càng ăn mòn nhanh hơn theo phản ứng dây chuyền.

Các thành phần chống oxy hóa như vitamin C hay vitamin E có tác dụng bắt giữ và trung hòa các gốc tự do này. Vì vậy, nếu kết hợp thành phần chống oxy hóa cùng kem chống nắng, tổn thương do tia UV gây ra có thể được giảm thêm một bước nữa so với việc chỉ dùng kem chống nắng đơn thuần. Có thể hiểu chống oxy hóa không trực tiếp chặn tia UV, mà giúp xử lý phần hậu quả mà tia UV đã lọt qua để lại.

Niacinamide cũng là thành phần được dùng nhiều vào mùa hè. Niacinamide giúp củng cố hàng rào bảo vệ da (lớp màng bao bọc bề mặt da), đồng thời hỗ trợ làm dịu tình trạng đỏ và viêm khi da bị kích ứng bởi tia UV. Hàng rào da càng chắc khỏe thì các tác nhân bên ngoài càng khó xâm nhập, nên kết hợp niacinamide với kem chống nắng là sự phối hợp bổ trợ cho nhau khá hiệu quả.

Bốn điều cần làm ngoài kem chống nắng

Chăm sóc chống nắng không chỉ dừng lại ở việc thoa kem. Cần kết hợp thêm những yếu tố sau để mang lại hiệu quả thực sự.

• Tránh khung giờ tia UV mạnh nhất: từ khoảng 10 giờ sáng đến 2 giờ chiều là thời điểm tia UV mạnh nhất trong ngày. Vào khung giờ này, việc tránh nắng bằng bóng râm, mũ hay dù che nắng sẽ tạo thêm một lớp bảo vệ song song với kem chống nắng.
• Tận dụng mũ và kính râm: mũ vành rộng giúp giảm trực tiếp lượng ánh nắng chiếu lên mặt. Nếu kem chống nắng bảo vệ da bằng cơ chế hóa học và vật lý thì mũ lại giảm ngay từ lượng tia UV tiếp cận da, nên hai cách này không trùng lặp mà bổ sung cho nhau.
• Kết hợp chăm sóc làm dịu da: sau một ngày tiếp xúc nhiều với nắng, da thường trở nên nhạy cảm hơn. Lúc này, thay vì thử sản phẩm mới có tính kích ứng mạnh, nên ưu tiên các sản phẩm cấp ẩm, làm dịu để da có thời gian phục hồi.
• Kiểm tra hạn sử dụng kem chống nắng: các thành phần trong kem chống nắng dần biến đổi theo thời gian. Khi thành phần biến chất, khả năng phản xạ hoặc hấp thụ tia UV sẽ giảm đi, nên thay vì dùng lại sản phẩm còn thừa từ năm trước, tốt hơn hết nên kiểm tra hạn sử dụng và thay sản phẩm mới.

Bốn yếu tố trên có thể xem xét riêng lẻ, nhưng thực tế lại tác động chồng lên nhau. Tránh khung giờ nắng gắt và đội mũ giúp giảm lượng tia UV tiếp xúc với da, trong khi kem chống nắng và chăm sóc chống oxy hóa giúp giảm bớt tổn thương của phần tia UV vẫn lọt tới da. Chỉ khi chăm sóc đủ cả hai lớp này, collagen và tình trạng sắc tố trong da mới không bị xáo trộn nhiều sau một mùa hè.

Chăm sóc chống nắng mùa hè không phải chuyện một hai ngày mà là kết quả tích lũy qua từng năm, nên thói quen chăm chút mỗi ngày một chút cuối cùng sẽ tạo ra sự khác biệt rõ rệt cho làn da sau nhiều năm. Thay vì tìm kiếm phương pháp cầu kỳ, việc kiên trì giữ những nguyên tắc cơ bản nêu trên suốt cả mùa hè được cho là cách hiệu quả hơn cả.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).