Quy tắc ABCDE phân biệt nốt ruồi nguy hiểm và bình thường, dấu hiệu cần đi khám da liễu

Không nhiều người có thói quen ngồi soi từng nốt ruồi trên người mỗi ngày. Nhưng trong số đó, có một tỷ lệ rất hiếm là khởi đầu của ung thư da. Chính vì thế, giới y khoa từ lâu đã đặt ra một cách nhận biết đơn giản để lọc ra những nốt ruồi cần chú ý, và đó chính là quy tắc ABCDE.

ABCDE là chữ cái đầu của 5 từ tiếng Anh, tương ứng với bất đối xứng, viền, màu sắc, kích thước và thay đổi. Không cần chuyên môn y khoa, chỉ cần đứng trước gương kiểm tra đủ 5 điểm này là được, nên quy tắc này được dùng phổ biến như một công cụ tự soát trước khi quyết định có nên đi khám hay không. Mỗi tiêu chí đều có lý do riêng của nó, và hiểu được lý do thì việc quan sát nốt ruồi sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.

Quy tắc ABCDE là gì?

Trong các loại ung thư da, u hắc tố (khối u ác tính phát sinh từ tế bào hắc tố) nếu phát hiện sớm thường cho kết quả điều trị khả quan, nhưng phát hiện muộn thì nguy cơ lan sang các cơ quan khác lại tăng lên. Vì vậy giới y khoa đã tổng hợp lại những đặc điểm có thể nhận ra ngay bằng mắt thường, và đó chính là bất đối xứng, viền, màu sắc, kích thước, thay đổi.

Kiểm tra lần lượt 5 chữ cái này, bạn có thể phần nào tách được nốt ruồi bình thường ra khỏi nốt ruồi cần lưu tâm. Nhưng cũng có trường hợp nốt ruồi nguy hiểm mà không khớp với bất kỳ tiêu chí nào trong 5 tiêu chí trên, ngược lại có nốt ruồi khớp vài tiêu chí nhưng thực chất lại lành tính. Vì thế nên hiểu ABCDE không phải công cụ chẩn đoán xác định, mà là cửa ải đầu tiên giúp quyết định có cần đi khám hay không.

Khi soát toàn thân, nên đi theo một trình tự cố định để đỡ bỏ sót. Lần lượt từ mặt, da đầu, cổ, thân mình, tay chân, rồi đến móng tay móng chân và lòng bàn chân sẽ giúp không bỏ quên vùng nào. Riêng những chỗ khó tự nhìn thấy như lưng hay da đầu, nên nhờ gương hoặc người nhà kiểm tra giúp cho chắc ăn.

Vì sao bất đối xứng lại là dấu hiệu cảnh báo?

Một nốt ruồi bình thường, nếu kẻ một đường giữa, hai bên sẽ gần như soi gương nhau. Giống chiếc cúc áo tròn, cắt hướng nào cũng không lệch nhau bao nhiêu.

Ngược lại, nốt ruồi nguy hiểm thường có tế bào phát triển không đều, dồn hẳn về một phía. Gấp đôi nốt ruồi lại, hai nửa sẽ không khớp nhau. Đây là hiện tượng xảy ra khi tế bào tăng sinh tùy tiện, không theo quy luật nào, và được xem là dấu hiệu cho thấy sự phát triển đã mất kiểm soát so với một nốt ruồi bình thường.

Viền lởm chởm nói lên điều gì?

Nốt ruồi bình thường có đường viền mượt, tròn đều và liền mạch, như đang vẽ một vòng tròn hay hình bầu dục vậy.

Còn nốt ruồi nguy hiểm lại hay có viền lởm chởm như răng cưa, hoặc mờ nhòe như đám mây khiến ranh giới khó xác định. Hình dạng này xuất hiện khi tế bào xâm lấn không đều vào mô lành xung quanh, và viền càng mờ thì càng có khả năng tế bào đang lan ra khỏi vị trí ban đầu của nó.

Vì sao màu sắc lại pha trộn nhiều tông?

Nốt ruồi bình thường thường chỉ có một màu, phủ đều, dù là nâu hay đen.

Nốt ruồi nguy hiểm lại hay xuất hiện nhiều màu trộn lẫn trong cùng một nốt, từ nâu, đen, đỏ, trắng cho đến cả xanh xám. Nguyên nhân nằm ở tế bào hắc tố, loại tế bào tạo sắc tố, biến đổi theo nhiều hướng khác nhau, khiến trong cùng một nốt có chỗ tiết sắc tố rất đậm và chỗ gần như không tiết gì. Đây cũng là lý do nốt ruồi trông loang lổ như chỗ tô màu không đều tay.

Mốc kích thước 6mm bắt nguồn từ đâu?

6mm tương đương đường kính đầu tẩy bút chì, và thường được dùng làm ranh giới để nhận diện nốt ruồi nguy hiểm. Con số này ra đời từ kinh nghiệm lâm sàng tích lũy qua nhiều năm, khi phần lớn u hắc tố quan sát được đều có kích thước từ mốc này trở lên.

Tuy nhiên vẫn có những trường hợp u hắc tố nhỏ hơn 6mm. Vì vậy đừng chỉ dựa vào kích thước để yên tâm hoặc lo lắng, mà nên theo dõi thêm xem nốt ruồi có đang lớn dần theo thời gian hay không, đó mới là cách dùng đúng của mốc kích thước này.

Vì sao cần theo dõi sự thay đổi?

Nếu bất đối xứng, viền, màu sắc, kích thước là những tiêu chí nhìn tại một thời điểm, thì thay đổi lại là tiêu chí cộng thêm trục thời gian. So với 3 tháng trước, nếu kích thước, hình dạng, màu sắc hay độ dày có bất kỳ điểm nào khác rõ rệt, đó là điều cần để tâm quan sát kỹ.

Nốt ruồi bình thường thường biến đổi rất chậm trong hơn 10 năm, thậm chí gần như đứng yên. Ngược lại, nốt ruồi nguy hiểm có thể lớn nhanh hoặc sẫm màu rõ rệt chỉ trong khoảng 4 tuần đến 3 tháng. Bởi khi tế bào cứ phân chia liên tục mà không có kiểm soát, kết quả đó sẽ lộ ra ngoài qua sự thay đổi hình dáng. Đó là lý do trong 5 tiêu chí, thay đổi được xem là dấu hiệu nhạy nhất cần theo dõi.

Khác biệt giữa nốt ruồi bình thường và nguy hiểm

Tổng hợp lại 5 tiêu chí vừa nêu, nốt ruồi bình thường và nốt ruồi nguy hiểm có những khác biệt như sau, kèm theo lý do vì sao từng khác biệt lại xuất hiện.

• Nốt ruồi bình thường đối xứng hai bên, còn nốt ruồi nguy hiểm thường lệch hẳn về một phía. Việc tế bào có phát triển đồng đều hay không chính là nguyên nhân tạo ra khác biệt về hình dạng này.
• Nốt ruồi bình thường có một màu đồng nhất, còn nốt ruồi nguy hiểm có nhiều màu trộn lẫn trong cùng một nốt. Mức độ hoạt động đồng đều của tế bào hắc tố quyết định sự đa dạng màu sắc đó.
• Nốt ruồi bình thường gần như giữ nguyên kích thước và hình dạng suốt hơn 10 năm, còn nốt ruồi nguy hiểm có thể lớn rõ rệt hoặc đổi hình dạng chỉ trong 4 tuần đến 3 tháng. Tốc độ phân chia tế bào khác nhau chính là điều thể hiện ra thành tốc độ thay đổi theo thời gian.
• Nốt ruồi bình thường thường đã hình thành từ nhỏ hoặc thời trẻ và giữ nguyên dáng vẻ đó, còn nốt ruồi nguy hiểm có thể mới mọc lên sau tuổi trưởng thành, hoặc một nốt cũ bỗng dưng trở nên khác thường rõ rệt. Đây là lý do những nốt ruồi mới xuất hiện khi tuổi đã lớn cần được để ý kỹ hơn.

Những dấu hiệu cần đi khám da liễu ngay

Ngoài 5 tiêu chí trên, còn một vài triệu chứng khác cũng nên được bác sĩ kiểm tra cho an toàn. Mỗi dấu hiệu dưới đây có lý do riêng, nhưng tất cả đều được xem là manh mối cho thấy mô đang bất thường.

• Nốt ruồi chảy máu hoặc rỉ dịch. Nốt ruồi bình thường không tự loét hay tiết dịch khi không có tác động gì đặc biệt, nên triệu chứng này có thể là dấu hiệu mô bề mặt đang bị tổn thương.
• Vùng quanh nốt ruồi ngứa hoặc đau râm ran kéo dài. Đây có thể là dấu hiệu các đầu dây thần kinh tại chỗ đó đang bị kích thích bất thường, nên cần lưu tâm.
• Một nốt ruồi mới xuất hiện sau tuổi trưởng thành, có hình dạng khác hẳn so với những nốt ruồi còn lại trên cơ thể. Người ta hay gọi loại này là nốt ruồi vịt con xấu xí, và chỉ riêng việc lạc lõng khác kiểu so với các nốt ruồi khác cũng đủ để trở thành đối tượng cần theo dõi sát.
• Xuất hiện một vệt sắc tố hoặc đốm mới ở những chỗ khó nhìn thấy như dưới móng tay, móng chân hay lòng bàn chân. Đây là những vị trí được biết đến là nơi có thể xuất hiện dạng u hắc tố ít liên quan đến việc phơi nắng, nên bất kể ở đâu cũng cần được kiểm tra.

Chỉ cần khớp một trong những dấu hiệu trên, bạn không cần xét đủ cả 5 tiêu chí ABCDE mà nên đến khám da liễu ngay cho chắc chắn. Tại phòng khám, bác sĩ ngoài thăm khám bằng mắt thường còn dùng kính soi da để xem kỹ cấu trúc nốt ruồi, và nếu cần sẽ tiến hành sinh thiết lấy một phần mô để kiểm tra thêm. Nếu tạo được thói quen chụp ảnh định kỳ toàn bộ nốt ruồi trên người để so sánh, bạn sẽ tự nhận ra những thay đổi dễ dàng hơn rất nhiều.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).