Viêm da tiết bã da đầu: từ vi nấm Malassezia, dầu gội trị liệu, đến quản lý tái phát, nên dùng gì trước?

Nếu chỉ sau vài ngày gội đầu mà gàu lại xuất hiện, da đầu đỏ và ngứa trở lại, đó có thể là viêm da tiết bã da đầu. Dùng thuốc trị gàu chỉ giúp cải thiện tạm thời rồi lại tái phát, dễ khiến bạn cảm thấy mệt mỏi và chán nản. Viêm da tiết bã da đầu không phải bệnh chữa khỏi hẳn một lần, mà là bệnh cần được kiểm soát liên tục để ngăn tái phát ngay cả sau khi đã cải thiện.

Bài viết sẽ bắt đầu từ vi nấm được xác định là nguyên nhân gây bệnh, sau đó tổng hợp các phương pháp điều trị đã được các nghiên cứu thực tế xác nhận hiệu quả, theo thứ tự bằng chứng khoa học từ mạnh đến yếu: nên dùng gì trước, nếu không khỏi thì bổ sung gì, và liệu các liệu trình tái sinh da đầu đang thịnh hành gần đây có thực sự hiệu quả hay không. Thứ tự này được sắp xếp dựa trên bằng chứng nghiên cứu chứ không phải theo trào lưu hay giá cả, và những phương pháp có bằng chứng còn yếu sẽ được nói thẳng là yếu. Hiệu quả của từng phương pháp điều trị được trình bày kèm số liệu nghiên cứu thực tế và biểu đồ.

Vì sao viêm da tiết bã da đầu cứ tái phát mãi?

Viêm da tiết bã da đầu bắt đầu khi nấm men Malassezia, vốn sống sẵn trên da đầu, phát triển quá mức. Khi nấm men này phân giải bã nhờn, các axit béo gây kích ứng sẽ được tạo ra, và ở những người có da đầu phản ứng nhạy cảm với chất này, tình trạng viêm sẽ xảy ra. Đó là lý do xuất hiện gàu, mẩn đỏ, bong vảy, ngứa và tiết dầu bóng.

Điều quan trọng cần hiểu là đây không đơn thuần là nhiễm nấm. Vấn đề xảy ra do ba yếu tố chồng lên nhau: Malassezia, bã nhờn, và độ nhạy cảm của từng người, nên nguyên nhân không bao giờ biến mất hoàn toàn, vì da đầu lúc nào cũng có nấm men sinh sống và bã nhờn vẫn tiếp tục được tiết ra. Đó là lý do viêm da tiết bã da đầu thường mang tính mạn tính và dễ tái phát.

Malassezia vốn là nấm men bình thường sống trên da đầu của mọi người. Vấn đề chỉ nảy sinh khi vi nấm này phát triển quá mức và chuyển hóa bã nhờn thành axit béo gây kích ứng. Dưới kính hiển vi, có thể quan sát thấy các tế bào nấm men nhỏ, tròn, tập trung thành cụm, đây chính là vi nấm được xác định là nguyên nhân gây viêm da tiết bã da đầu. Vì vậy, trụ cột chính trong điều trị cũng là thuốc kháng nấm để giảm loại vi nấm này.

Từ đây, hướng điều trị được xác định rõ. Việc kiểm soát mạnh ở giai đoạn đầu quan trọng, nhưng việc duy trì để ngăn tái phát sau khi đã cải thiện cũng chiếm đến một nửa quá trình điều trị. Trên thực tế, hầu hết các phương pháp điều trị được trình bày dưới đây cũng được dùng tập trung ở giai đoạn đầu, sau đó duy trì với cường độ nhẹ hơn. Stress, thời tiết khô lạnh, thiếu ngủ và uống rượu bia được biết đến là các yếu tố khiến bệnh nặng hơn, nên kết hợp điều chỉnh lối sống cũng rất có ích. Hiểu được đặc điểm này sẽ giúp bạn thấy rõ vì sao liệu pháp duy trì luôn được nhấn mạnh.

Hạng 1, vì sao dầu gội trị nấm là lựa chọn cơ bản?

Phương pháp điều trị hàng đầu có bằng chứng vững chắc nhất là dầu gội trị liệu chứa thành phần kháng nấm, vì nó tác động trực tiếp làm giảm Malassezia, nguyên nhân gây bệnh. Thành phần tiêu biểu là ketoconazole 2% và ciclopirox.

Hiệu quả này được nhiều nghiên cứu chứng minh. Trong một nghiên cứu dùng dầu gội ketoconazole 2%, tỷ lệ tổn thương da đầu cải thiện hoặc biến mất là 89%, cao hơn nhiều so với 44% ở nhóm giả dược. Một phân tích tổng hợp nhiều nghiên cứu cũng cho thấy ketoconazole giảm nguy cơ thất bại điều trị khoảng 30% so với giả dược, hiệu quả tương đương corticoid tại chỗ nhưng tác dụng phụ ít hơn. Dầu gội ciclopirox cũng cho tỷ lệ cải thiện hoặc biến mất sau 4 tuần là 93%, vượt xa 41% của nhóm giả dược.

Dầu gội chứa zinc pyrithione hoặc selenium sulfide cũng được sử dụng phổ biến, có hiệu quả nhưng mức độ bằng chứng nghiên cứu được đánh giá thấp hơn một bậc so với ketoconazole và ciclopirox. Cách sử dụng cũng rất quan trọng. Cần để dầu gội trên da đầu khoảng 3-5 phút rồi mới xả để thành phần có đủ thời gian phát huy tác dụng. Tiêu chuẩn thường là dùng 2-3 lần một tuần lúc đầu, sau khi cải thiện thì giảm xuống 1 lần một tuần để duy trì.

Hạng 2, dùng gì để kiểm soát nhanh ngứa và mẩn đỏ?

Thuốc kháng viêm tại chỗ là lựa chọn kiểm soát nhanh nhất tình trạng viêm, ngứa và mẩn đỏ. Nếu dầu gội trị nấm giúp giảm nguyên nhân gây bệnh, thì thuốc kháng viêm đóng vai trò làm dịu các triệu chứng đang bùng lên, nên cách dùng chuẩn là kết hợp cả hai.

Thứ nhất là corticoid tại chỗ, có tác dụng nhanh khi da đỏ và ngứa cấp tính. Tuy nhiên nếu dùng lâu dài ở da đầu hoặc mặt, thuốc có thể làm mỏng da hoặc gây bùng phát trở lại khi ngưng thuốc, vì vậy chỉ nên dùng ngắn ngày khi cần thiết. Thứ hai là nhóm ức chế calcineurin như tacrolimus hoặc pimecrolimus. Hiệu quả tương đương corticoid nhưng ưu điểm lớn là không gây mỏng da.

Thuốc ức chế calcineurin cũng có bằng chứng tốt cho liệu pháp duy trì. Trong nghiên cứu dùng tacrolimus bôi duy trì 2 lần một tuần, tỷ lệ không bùng phát trong 20 tuần là 65%. Thường cải thiện trong vòng 2 tuần, và nếu ngưng thuốc rồi tái phát thì mức độ cũng nhẹ hơn. Có thể ví corticoid như biện pháp chữa cháy dùng ngắn hạn khi cấp bách, còn thuốc ức chế calcineurin là lựa chọn duy trì an toàn cho những vùng hay tái phát. Ở da đầu, thường dùng dạng lotion hoặc bọt để dễ thoa. Thay vì chỉ dùng riêng thuốc kháng viêm, nên kết hợp với dầu gội trị nấm để kiểm soát cả nguyên nhân lẫn triệu chứng cùng lúc.

Hạng 3, nếu không khỏi thì có nên dùng thuốc uống?

Nếu điều trị bôi ngoài không kiểm soát được tốt, hoặc tổn thương lan rộng và tái phát thường xuyên ở mức độ trung bình trở lên, thuốc kháng nấm đường uống sẽ được sử dụng. Tiêu biểu là itraconazole. Vì thuốc làm giảm Malassezia từ bên trong cơ thể, nó phát huy hiệu quả tốt ở những vùng rộng hoặc trường hợp nặng mà điều trị tại chỗ khó tiếp cận.

Bằng chứng cho thấy hiệu quả này cũng rất vững chắc. Trong nghiên cứu so sánh itraconazole với giả dược, tỷ lệ cải thiện tại thời điểm 4 tháng là 93%, cao hơn nhiều so với 54% của nhóm giả dược. Mẩn đỏ, bong vảy và ngứa đều cải thiện rõ rệt, tỷ lệ tái phát cũng giảm đáng kể. Thường trong tuần đầu tiên sẽ uống mỗi ngày, sau đó duy trì theo cách uống 1 lần mỗi 2 tuần hoặc vài ngày mỗi tháng.

Tuy nhiên vì là thuốc uống nên cần thận trọng. Đây là thuốc kê đơn cần theo dõi men gan và tương tác với các thuốc khác, nên không phải lựa chọn dùng ngay từ đầu, mà là bước điều trị được bác sĩ quyết định khi điều trị tại chỗ thất bại. Đây không phải loại thuốc tự mua tự uống. Vì vậy dù bằng chứng mạnh, phương pháp này được xếp hạng 3 vì không phải ai cũng dùng ngay từ đầu. Nói cách khác, đây là một lựa chọn chắc chắn cho các trường hợp viêm da tiết bã da đầu lan rộng và nặng.

Tẩy tế bào chết da đầu có tác dụng khi nào?

Tẩy tế bào chết da đầu bằng phương pháp y khoa, cùng các sản phẩm làm sạch chuyên sâu giúp hòa tan da chết, là biện pháp hỗ trợ cho điều trị tiêu chuẩn. Các thành phần như axit salicylic sẽ nhẹ nhàng loại bỏ lớp da chết và vảy dầu dày tích tụ. Bản thân biện pháp này không chữa khỏi bệnh, mà đóng vai trò tiền xử lý, giúp loại bỏ lớp vảy để dầu gội trị nấm tiếp xúc tốt hơn với da đầu.

Nếu lớp da chết bao phủ dày, dù dùng dầu gội trị liệu tốt đến đâu, thành phần thuốc cũng khó tiếp cận được Malassezia sâu trong da đầu. Loại bỏ lớp này bằng tẩy tế bào chết sẽ giúp các điều trị bôi sau đó hấp thu tốt hơn. Trên thực tế cũng có sản phẩm kết hợp thành phần kháng nấm với chất làm tan da chết như axit salicylic, dùng theo cách vừa làm sạch da chết vừa kiểm soát vi nấm. Trong một nghiên cứu dùng axit salicylic kết hợp thành phần làm dịu, chỉ sau 4 tuần gàu giảm hơn một nửa và ngứa cũng giảm hơn một nửa. Khi lớp vảy nhìn thấy được giảm đi, người bệnh cũng cảm thấy được chăm sóc tốt hơn, nhờ đó tuân thủ điều trị đều đặn hơn.

Tuy nhiên vì đây là nghiên cứu có số lượng người tham gia còn ít, khó có thể xem tẩy tế bào chết là phương pháp điều trị độc lập. Cách hiểu chính xác nhất là xem đây như biện pháp hỗ trợ mở đường để dầu gội trị nấm hoặc điều trị tại chỗ phát huy tác dụng tốt hơn trên da đầu. Khi lớp vảy dày hoặc da chết nhiều, xử lý trước sẽ giúp hiệu quả điều trị tiêu chuẩn tốt hơn hẳn. Nếu tự dùng móng tay hoặc lược cào mạnh tại nhà, da đầu có thể bị tổn thương và viêm nặng hơn, vì vậy nếu lớp da chết dày, tốt nhất nên đến cơ sở y tế để được làm mềm và loại bỏ nhẹ nhàng.

Các liệu trình tái sinh như exosome có thực sự hiệu quả?

Gần đây, các liệu trình như exosome, skin booster, PN được quảng cáo rầm rộ với công dụng tái sinh da đầu hoặc cải thiện hàng rào bảo vệ da. Dù nghe có vẻ tốt cho da đầu, nhưng bằng chứng lâm sàng thực sự xác nhận hiệu quả của các liệu trình này trên viêm da tiết bã da đầu vẫn còn rất khó tìm.

Các bài tổng quan mới nhất về viêm da tiết bã cho thấy những phương pháp điều trị mới đang tích lũy bằng chứng không phải là các liệu trình tái sinh này, mà là những loại thuốc bôi mới có tác dụng điều hòa viêm. Dữ liệu về hàng rào bảo vệ da đầu hay kháng viêm của các liệu trình tái sinh phần lớn chỉ đến gián tiếp từ lĩnh vực viêm da cơ địa hoặc thẩm mỹ, nên khó có thể áp dụng trực tiếp thành hiệu quả điều trị viêm da tiết bã da đầu. Vì vậy, các liệu trình tái sinh có thể thử như biện pháp hỗ trợ giúp cải thiện tình trạng da đầu, nhưng còn quá sớm để xem đây là phương pháp thay thế các điều trị tiêu chuẩn nêu trên.

Thứ tự bằng chứng vững chắc nhất là dầu gội trị nấm, thuốc kháng viêm tại chỗ, thuốc kháng nấm đường uống, và tẩy tế bào chết da đầu đi kèm như biện pháp hỗ trợ. Quan trọng nhất, liệu pháp duy trì bằng cách dùng dầu gội trị liệu đều đặn 1-2 lần một tuần ngay cả sau khi đã cải thiện chính là chìa khóa để ngăn tái phát. Nếu không khỏi, kèm theo rụng tóc, hoặc xuất hiện lớp da chết dày với ranh giới rõ rệt, đó có thể là dấu hiệu của bệnh khác như vảy nến, khi đó nên đến khoa da liễu để được chẩn đoán phân biệt chính xác.