U dưới da: nang biểu bì và u mỡ hình thành ra sao, phân biệt bằng cách sờ nắn thế nào

Nhiều người vô tình sờ thấy một cục tròn tròn khi đang xoa cổ hoặc kỳ lưng. Phần lớn sẽ hoảng hốt và lên mạng tra cứu ngay, nhưng thực ra u mọc dưới da khá phổ biến và đa số là lành tính.

Hai loại thường gặp nhất là nang biểu bì và u mỡ. Nhìn bề ngoài cả hai đều là cục tròn trông na ná nhau, nhưng mô hình thành khác nhau và cảm giác khi chạm vào cũng khác. Cùng tìm hiểu từng điểm khác biệt một.

Sờ thấy cục u dưới da, nên nghi ngờ điều gì trước tiên?

Khi phát hiện một cục u, việc đầu tiên nên làm là xem kích thước bao nhiêu, ấn vào có đau không, và cục u đã xuất hiện bao lâu rồi. Nếu không đau và kích thước gần như không đổi suốt vài tháng thì phần lớn là u lành tính.

U dưới da có nhiều loại khác nhau, nhưng trong thực tế phòng khám thì hai loại được gặp nhiều áp đảo là nang biểu bì và u mỡ. Cả hai đều phát triển chậm, hầu như không gây đau nên chỉ nhìn bề ngoài thì rất dễ nhầm lẫn. Vì vậy, hiểu rõ cơ chế hình thành của từng loại sẽ giúp phân biệt dễ hơn nhiều.

Vì sao nang biểu bì lại hình thành?

Nang biểu bì hình thành khi các tế bào sừng ở bề mặt da bị cuộn vào bên trong da. Bình thường lớp sừng liên tục được sinh ra rồi bong ra khỏi bề mặt da, nhưng nếu cửa nang lông (đường ống nhỏ nơi sợi lông mọc lên) bị bít hoặc bị chèn ép, lớp sừng không thoát ra được nữa mà tích tụ lại tại chỗ thành một cái túi.

Có thể hình dung giống như một quả bóng bay được bơm đầy tế bào sừng liên tục. Vách trong của túi được cấu tạo từ chính tế bào biểu bì của da, còn bên trong là hỗn hợp sệt của lớp sừng cũ và chất bã nhờn. Vì vậy khi nặn nang biểu bì, thường thấy chất màu trắng, có mùi trào ra.

Trước đây loại u này hay bị gọi nhầm là nang bã nhờn, nhưng thực chất thành phần chính không phải bã nhờn mà là lớp sừng, nên hiện nay tên gọi chính xác hơn là nang biểu bì. Nếu quan sát kỹ bề mặt, thường thấy một lỗ nhỏ li ti ở giữa, gọi là lỗ mở, chính là cửa nang lông nơi lớp sừng từng thoát ra ngoài.

Vì sao u mỡ lại hình thành?

Đúng như tên gọi, u mỡ hình thành do các tế bào mỡ tụ lại thành khối. Dưới da vốn có một lớp mỡ mỏng trải đều, nhưng vì một lý do nào đó, một số tế bào mỡ tăng sinh bất thường và tạo thành khối được bao bọc bởi một lớp màng mỏng.

Có thể ví như bên trong chăn bông đáng lẽ bông phải trải đều, nhưng ở một chỗ bông lại vón cục và phồng lên. Khối mỡ này được bao quanh bởi một lớp màng xơ mỏng nên có ranh giới khá rõ với mô xung quanh.

Nguyên nhân chính xác gây u mỡ vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng nhiều trường hợp có yếu tố gia đình nên người ta cho rằng có liên quan đến di truyền. Khác với nang biểu bì, u mỡ không liên quan gì đến nang lông hay lớp sừng, mà thuần túy là vấn đề của chính mô mỡ, đây cũng là điểm khác biệt lớn nhất giữa hai loại.

Sờ vào là biết ngay sự khác biệt

Cảm giác khi chạm vào hai loại u này khá khác nhau. Nang biểu bì chứa lớp sừng nén chặt bên trong nên ấn vào khó lún, có cảm giác cứng, còn u mỡ vì bản chất mô mỡ mềm nên khi ấn có cảm giác mềm mại, đàn hồi như bột nhào.

• Độ cứng: nang biểu bì cứng như quả bóng cao su, u mỡ mềm và lún như bột mì nhào. Sự khác biệt về thành phần bên trong, lớp sừng hay mô mỡ, được truyền trực tiếp đến đầu ngón tay.
• Ranh giới: nang biểu bì dính chặt vào da nên phải kéo cả lớp da phía trên mới di chuyển được cùng, còn u mỡ nằm ở lớp sâu hơn da nên thường chỉ có khối u di chuyển sang bên trong khi da vẫn giữ nguyên. Nguyên nhân là vì nang biểu bì bắt nguồn từ nang lông và nối liền với lớp biểu bì, trong khi u mỡ hình thành ở lớp sâu hơn, không liên quan đến biểu bì.
• Lỗ mở: nang biểu bì thường thấy một lỗ nhỏ trên bề mặt, còn u mỡ thì bề mặt trơn nhẵn, không có lỗ như vậy. Điểm khác biệt nằm ở việc còn tồn tại đường thoát của lớp sừng hay không.
• Tình trạng viêm: nang biểu bì có thể đột ngột sưng đau nếu lớp sừng bên trong gặp vi khuẩn và gây viêm, còn u mỡ hầu như không viêm và luôn giữ trạng thái tương đối ổn định. Túi sừng có lỗ thông với bên ngoài nên vi khuẩn dễ xâm nhập, trong khi u mỡ có cấu trúc kín nên khả năng này thấp hơn nhiều.

Khác biệt nhìn thấy được từ bên ngoài

Nang biểu bì thường xuất hiện ở những vùng nhiều nang lông như mặt, cổ, phần lưng trên. Kích thước dao động từ vài milimét đến vài centimét, và nhiều trường hợp lớn dần theo thời gian.

U mỡ hay xuất hiện ở lưng, vai, cánh tay, sau gáy, những vùng có lớp mỡ dày. So với nang biểu bì, u mỡ thường có xu hướng phát triển lớn hơn, màu da phía trên vẫn giữ nguyên, chỉ thấy phần bên dưới đẩy phồng lên.

Ở cả hai loại, màu da thường không thay đổi nhiều. Tuy nhiên nang biểu bì khi bị viêm sẽ sưng đỏ ngay tại vị trí đó, còn u mỡ phần lớn chỉ thay đổi về kích thước mà không đổi màu.

Khác biệt về vị trí thường gặp

Nang biểu bì có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu có nang lông, nên cũng khá phổ biến ở những vùng hẹp, dễ thấy như mặt. Vì nguyên nhân chính là nang lông nên vùng nào có mật độ nang lông càng cao thì càng dễ xuất hiện.

U mỡ phổ biến hơn ở thân người và tay chân, những nơi lớp mỡ dày. Có người chỉ nổi một cục, nhưng cũng có người nổi nhiều cục cùng lúc. Vì nguyên nhân là sự tăng sinh của chính mô mỡ, nên u mỡ thường xuất hiện ở phần thân người nhiều hơn so với vùng mặt vốn có lớp mỡ mỏng hơn.

Khi nào thì cần đi khám?

Phần lớn nang biểu bì và u mỡ có kích thước nhỏ, không triệu chứng thì không cần phải xử lý gấp. Tuy nhiên có một số trường hợp nên đi khám.

• Cục u đột nhiên lớn nhanh hoặc trở nên cứng chắc, không di chuyển được nữa. Vì u lành tính vốn lớn chậm, nếu kích thước thay đổi trong thời gian ngắn thì cần kiểm tra xem có thay đổi mô khác hay không.
• Ấn vào thấy đau hoặc đột ngột sưng đỏ. Đây có thể là dấu hiệu tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng đang diễn ra bên trong nang biểu bì, nếu để lâu có thể mưng mủ rồi vỡ ra.
• Cục u nằm ở vị trí dễ thấy như mặt, cổ nên gây khó chịu về mặt thẩm mỹ. Trường hợp này không phải vì nguy hiểm mà là muốn loại bỏ vì lý do thẩm mỹ.
• U mỡ có kích thước vượt quá 5 cm hoặc tiếp tục lớn dần. Tuy không phổ biến, nhưng khối mỡ lớn và phát triển nhanh có thể cần phân biệt với loại mô khác, nên việc thăm khám để xác định là điều nên làm.

Kiểm tra bằng phương pháp nào?

Chỉ bằng quan sát và sờ nắn, bác sĩ đã có thể phân biệt được phần lớn trường hợp, nhưng khi cần xác định chắc chắn thì siêu âm được sử dụng. Siêu âm cho phép quan sát trực tiếp mô dưới da theo thời gian thực, giúp phân biệt bên trong là khối chứa thành phần gần giống chất lỏng như lớp sừng hay là mô mỡ.

Độ sáng và hình dạng ranh giới hiển thị trên màn hình siêu âm cũng khác nhau giữa nang biểu bì và u mỡ, do sóng siêu âm phản xạ khác nhau tùy theo mật độ và thành phần của mô. Trong trường hợp hình ảnh chưa rõ ràng hoặc có dấu hiệu bất thường, sinh thiết mô có thể được thực hiện để xác định cuối cùng.

Tóm lại, hai loại u này hình thành từ mô khác nhau và có tính chất khác nhau, nhưng đều có điểm chung là khá phổ biến và phần lớn là lành tính. Nếu sờ thấy một cục u đáng chú ý, thay vì tự phán đoán, việc đi khám một lần để xác định sẽ giúp yên tâm hơn và cũng chính xác hơn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).