Thâm nâu sau mụn: mất bao lâu thì mờ?

Rất nhiều người gặp tình trạng vết thâm nâu cứ lì lợm ở lại đúng chỗ mụn từng nổi lên rồi xẹp xuống. Không còn đau, mụn cũng đã lặn hẳn, nhưng vết thâm thì cứ y nguyên suốt nhiều tháng liền, khiến ai cũng thấy sốt ruột. Vết thâm này khác hoàn toàn với sẹo lõm. Mô da không hề bị mất đi, mà chỉ là sắc tố được sản sinh nhiều bất thường rồi đọng lại tại chỗ đó, nên khi hiểu rõ cơ chế thì hướng chăm sóc cũng trở nên rõ ràng hơn hẳn. Bài viết này sẽ lần lượt giải thích vì sao sắc tố lại hay bám lại đúng vị trí mụn từng nổi, và làm thế nào để vết thâm mờ đi nhanh hơn.

Vì sao chỗ viêm đi qua còn lại màu?

Khi mụn hình thành, bên trong da sẽ xảy ra một phản ứng viêm nhỏ. Vi khuẩn và bã nhờn trộn lẫn nhau trong lỗ chân lông khiến mô xung quanh sưng đỏ và nóng lên. Vấn đề là phản ứng viêm này không dừng lại sau khi mụn lặn, mà còn kích thích luôn các tế bào hắc tố (melanocyte, tế bào tạo màu da) đang nằm sẵn tại đó.

Trong lúc viêm đang diễn ra, các tế bào da tiết ra nhiều loại tín hiệu khác nhau. Trong đó, alpha-MSH là chất đóng vai trò gửi tín hiệu yêu cầu tế bào hắc tố sản sinh thêm sắc tố. Cũng giống như chuông báo cháy vang lên thì xe cứu hỏa lập tức xuất động, khi tín hiệu viêm được kích hoạt thì tế bào hắc tố cũng phản ứng lại bằng cách tạo ra melanin nhiều hơn bình thường.

Lượng melanin dư thừa đó sau đó di chuyển dần lên các tế bào ở phía bề mặt da và định vị tại đó. Dù nốt mụn đã lặn từ lâu, nhưng vì sắc tố đã hình thành sẵn vẫn còn lưu lại ngay vị trí đó, nên mắt thường sẽ nhìn thấy một vệt màu nâu hoặc nâu nhạt.

Sắc tố tích tụ ở đâu trong da?

Về mặt y khoa, tình trạng tăng sắc tố này được gọi là tăng sắc tố sau viêm (PIH, post-inflammatory hyperpigmentation), đúng như tên gọi, đây là sự thay đổi sắc tố xảy ra sau khi có viêm.

Bình thường, melanin được tạo ra ở lớp đáy cùng của thượng bì, sau đó di chuyển dần lên trên và tự nhiên bong ra cùng với lớp tế bào sừng già cỗi. Nhưng tại vị trí từng bị viêm, nhịp điệu này bị xáo trộn. Tế bào hắc tố đột ngột tiết ra một lượng lớn sắc tố cùng lúc, và một phần trong số đó còn tràn sâu xuống tận lớp bì, nằm phía dưới thượng bì.

Sắc tố chỉ nằm ở thượng bì thường ở vị trí khá nông nên mờ đi tương đối nhanh, còn sắc tố đã lún xuống lớp bì thì do nằm sâu hơn nên cần nhiều thời gian hơn để mờ dần. Đây chính là lý do vì sao cùng là vết thâm màu nâu, nhưng tốc độ hồi phục lại khác nhau tùy theo độ sâu của sắc tố.

Vì vậy, khi dùng tay ấn nhẹ lên vết thâm, nếu chỉ thấy màu sắc mà bề mặt vẫn mềm mại bình thường thì khác hẳn với trường hợp ấn vào vẫn còn màu và sờ thấy hơi cứng. Trường hợp thứ hai thường là do sắc tố đã lún sâu hơn hoặc mô xung quanh cũng đã bị biến đổi theo, nên tốc độ mờ đi cũng chậm hơn rõ rệt.

Màu da và độ viêm tạo khác biệt thế nào?

Cùng bị mụn như nhau nhưng mức độ để lại thâm ở mỗi người lại khác nhau. Yếu tố quyết định lớn nhất chính là màu da tự nhiên. Tế bào hắc tố ở người có màu da sậm hơn thường sản sinh sắc tố dễ dàng và nhiều hơn. Đó cũng là lý do vì sao người châu Á hoặc người có làn da sậm màu thường dễ bị thâm sau mụn hơn so với người da trắng.

Một yếu tố khác là cường độ của phản ứng viêm. So với mụn cám nhẹ thoáng qua, những nốt mụn viêm sưng mủ hoặc bị nặn, day, ấn bằng tay thường để lại vết thâm đậm và lan rộng hơn nhiều. Viêm càng dữ dội thì tín hiệu kích thích tế bào hắc tố cũng càng mạnh.

Chính vì vậy, chỉ cần không dùng tay nặn mụn cũng đã có thể giảm đáng kể mức độ thâm để lại. Không tạo thêm kích ứng vật lý lên trên nền viêm đã sẵn có chính là bước chăm sóc đầu tiên và quan trọng nhất.

Bao lâu thì tự mờ?

May mắn là phần lớn vết thâm nâu này sẽ tự mờ dần theo thời gian. Sắc tố chỉ nằm ở thượng bì sẽ được đẩy lên trên một cách tự nhiên theo chu kỳ đổi mới của da rồi bong ra.

Theo các báo cáo, vết thâm nông ở thượng bì thường mờ rõ rệt trong khoảng 4 đến 12 tuần. Trong khi đó, nếu sắc tố đã lún xuống lớp bì, tức là những vết thâm đậm màu bất thường hoặc tồn tại lâu dài, thì có thể mất từ 6 đến 12 tháng, thậm chí lâu hơn nữa.

Sự khác biệt này bắt nguồn từ độ sâu nơi sắc tố cư trú. Thượng bì là lớp có tế bào đổi mới theo chu kỳ vài tuần, còn lớp bì thì tái tạo với tốc độ chậm hơn nhiều. Vì thế, dù cùng có màu nâu nhưng có thể là hai loại tăng sắc tố khác tính chất, và nếu chờ mãi mà vết thâm vẫn không mờ đi thì rất có thể sắc tố đã lún xuống tận lớp bì.

Thành phần giúp vết mờ nhanh hơn

Tốc độ mờ đi của vết thâm có thể được đẩy nhanh phần nào nhờ chăm sóc đúng cách. Tùy vào việc muốn chặn ở giai đoạn nào trong quá trình tạo melanin mà thành phần sử dụng sẽ khác nhau.

• niacinamide: ngăn con đường vận chuyển melanin lên các tế bào ở bề mặt da, làm chậm quá trình sắc tố lan rộng. Ít gây kích ứng nên có thể dùng đều đặn mỗi ngày.
• retinol: đẩy nhanh tốc độ đổi mới tế bào thượng bì, giúp sắc tố đã hình thành sẵn được đẩy lên và bong ra nhanh hơn. Ban đầu có thể gây kích ứng nên nên dùng lượng nhỏ rồi tăng dần.
• azelaic acid: ức chế hoạt động của enzyme tyrosinase, enzyme tạo ra melanin, từ đó giảm chính lượng sắc tố mới được sinh ra.
• vitamin C (ascorbic acid): vừa có tác dụng chống oxy hóa, vừa giúp giảm hoạt động của enzyme tạo melanin.

Vì mỗi thành phần tác động ở một giai đoạn khác nhau trong quá trình này, nên khi kết hợp nhiều thành phần cùng lúc thường có xu hướng giúp vết thâm mờ nhanh hơn so với chỉ dùng một loại. Tuy nhiên cần điều chỉnh thứ tự và tần suất sử dụng để tránh kích ứng chồng chéo lên nhau.

Thủ thuật cân nhắc khi thành phần chưa đủ

Nếu vết thâm tồn tại quá lâu hoặc quá đậm mà chỉ chờ đợi bằng chăm sóc thành phần thì chưa đủ, có thể cân nhắc kết hợp thêm các phương pháp thẩm mỹ. Phổ biến nhất là laser toning hoặc peel với cường độ nhẹ.

Laser toning hoạt động bằng cách chiếu nhiều lần ánh sáng có bước sóng chỉ phản ứng chọn lọc với melanin trong thời gian ngắn, giúp phá vỡ các khối sắc tố đã kết tụ thành mảnh nhỏ hơn. Khi sắc tố đã bị phá vỡ thành mảnh nhỏ, cơ thể sẽ tự xử lý nhanh hơn, nhờ đó vết thâm mờ đi rõ rệt hơn.

Peel hoạt động theo nguyên lý lột nhẹ lớp sừng ở thượng bì nhanh hơn, giúp đẩy nhanh chu kỳ đẩy sắc tố lên trên. Tuy nhiên, bản thân phương pháp này cũng có thể gây kích ứng cho da, nên tiềm ẩn nguy cơ tạo ra tình trạng tăng sắc tố sau viêm mới. Do đó, việc điều chỉnh cường độ và khoảng cách giữa các lần thực hiện dựa trên tình trạng da hiện tại là điều rất quan trọng.

Quản lý tia UV thế nào trong lúc vết mờ dần?

Trong suốt thời gian vết thâm đang mờ dần, việc chăm sóc quan trọng nhất chính là chống nắng. Vì tia UV là tín hiệu trực tiếp kích thích tế bào hắc tố, nên nếu để tia UV tác động thêm lên vùng sắc tố đang hồi phục, vết thâm sẽ dễ đậm màu hơn hoặc tốc độ mờ đi sẽ chậm lại thấy rõ.

Chính vì vậy, ngay cả những ngày trời râm mát cũng nên thoa kem chống nắng vào buổi sáng, và những ngày hoạt động ngoài trời lâu nên thoa lại nhiều lần trong ngày. Kết hợp thêm các biện pháp che chắn vật lý như mũ nón hay dù cũng giúp giảm đáng kể mức độ tiếp xúc với tia UV.

Ngoài ra, cũng nên tránh thói quen chạm tay hoặc chà xát vùng da có vết thâm. Chính ma sát, dù nhẹ, cũng có thể trở thành một dạng kích ứng khiến tế bào hắc tố bị kích thích trở lại. Ngủ đủ giấc, hạn chế đồ ăn gây kích ứng và giảm căng thẳng cũng được khuyến khích vì giúp duy trì khả năng tự phục hồi của làn da. Thay vì nóng lòng muốn thấy kết quả ngay, kiên trì chăm sóc đều đặn trong vài tháng cuối cùng lại là con đường giúp vết thâm mờ đi nhanh hơn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).