Vì sao thâm mụn chuyển nâu và ở lại rất lâu, nguyên nhân tăng sắc tố sau viêm và quá trình mờ dần

Rất nhiều người gặp tình trạng mụn đã lành hẳn nhưng vết thâm nâu ở vị trí đó vẫn nằm lì mãi không chịu đi. Cứ soi gương là lại để ý, trang điểm che cũng không kín hoàn toàn, khiến không ít người thấy khó chịu.

Tên gọi chính xác của vết thâm nâu này là tăng sắc tố sau viêm. Đây là dấu vết để lại khi sắc tố, tức melanin, tích tụ quá mức tại nơi từng bị viêm. Vì sao lại chuyển thành màu nâu, và vì sao có khi chỉ mất 6 tuần nhưng cũng có khi phải đến 14 tháng mới mờ đi, chúng ta sẽ đi qua từng nguyên nhân một.

Vì sao viêm đã hết mà vết thâm nâu vẫn ở lại?

Trong da có những tế bào chuyên sản xuất melanin, gọi là tế bào hắc tố. Bình thường đây là những tế bào khá im ắng, chỉ tạo ra một chút melanin khi tiếp xúc với tia UV.

Nhưng khi có viêm như mụn xuất hiện, mọi thứ thay đổi hẳn. Tại vị trí viêm, hàng loạt chất trung gian được giải phóng. Những chất này liên tục tác động và kích thích các tế bào hắc tố ở gần đó, giống như có ai đó cứ gõ cửa liên hồi bên cạnh.

Bị kích thích như vậy, tế bào hắc tố sản xuất melanin nhiều hơn hẳn so với bình thường. Lượng melanin dư thừa này lan ra và lắng đọng ở cả lớp da nông lẫn lớp da sâu, tạo thành vết thâm nâu mà mắt thường nhìn thấy. Nói cách khác, thủ phạm không phải bản thân cơn viêm, mà là lượng melanin dư thừa mà viêm để lại phía sau.

Vết đỏ và vết nâu khác nhau ở điểm nào?

Ngay sau khi mụn vừa lành, vết để lại thường có màu đỏ. Đây không phải sắc tố mà là những mao mạch bị giãn do viêm hiện lên qua lớp da mỏng. Nếu ấn ngón tay vào mà thấy màu nhạt đi rồi đỏ trở lại, khả năng cao đó là dấu vết của mao mạch giãn chứ không phải sắc tố.

Theo thời gian, vết đỏ này có thể chuyển dần sang nâu, hoặc cũng có trường hợp ngay từ đầu đã lên màu nâu. Đây chính là giai đoạn melanin tích tụ như đã nói ở trên. Đặc điểm nhận biết là ấn vào không đổi màu, và sắc thái ngả nâu hoặc nâu sậm.

Vì nguyên nhân của hai loại vết thâm này khác nhau nên tốc độ mờ đi và cách chăm sóc cũng khác nhau. Vết đỏ do mao mạch thường mờ khá nhanh, còn vết nâu do melanin tích tụ thì mất thời gian lâu hơn nhiều.

Vì sao vết thâm nông và sâu lại khác màu nhau ngay từ đầu?

Độ sâu nơi melanin lắng đọng cũng quyết định màu sắc của vết thâm. Nếu melanin chỉ tích tụ ở lớp nông, tức lớp biểu bì gần bề mặt da, màu nâu sẽ hiện lên khá rõ và đậm, giống như chấm một chút màu nâu lên tờ giấy trắng.

Nhưng nếu melanin lún sâu xuống lớp bì bên dưới thì mọi chuyện lại khác. Melanin nằm ở lớp bì phải xuyên qua nhiều lớp da phía trên mới lọt vào tầm mắt. Ánh sáng đi qua nhiều lớp bị tán xạ nên màu sắc quan sát được thường ngả xám nâu hoặc hơi xanh thay vì nâu rõ rệt. Dễ hình dung hơn nếu nghĩ đến nước cạn thì trong, còn nước sâu lại nhìn thấy màu xanh.

Vì vậy, những vết thâm có màu đậm bất thường hoặc ánh xanh có thể là dấu hiệu cho thấy melanin đã lún xuống tận lớp bì. Những vết như thế này thường mất nhiều thời gian hơn để mờ so với vết thâm nông chỉ nằm ở lớp biểu bì.

Vì sao tăng sắc tố chỉ mờ dần từ từ?

Da có một chu kỳ nhất định để tạo tế bào mới, còn tế bào cũ thì bong ra dưới dạng tế bào chết. Quá trình này gọi là chu kỳ đổi mới da. Melanin bên trong vết thâm nâu cũng phải đi theo chu kỳ này, từ từ trồi lên trên rồi bong ra thì mới mờ đi được.

Vấn đề là chu kỳ đổi mới da không diễn ra trong một sớm một chiều. Melanin ở lớp nông thường thoát ra khá nhanh, nhưng melanin đã lún xuống lớp sâu thì phải mất thời gian dài hơn rất nhiều mới thải ra dần được. Vì vậy vết thâm ở lớp nông thường mờ trong khoảng 6 tuần đến 3 tháng, còn vết thâm ở lớp sâu có thể kéo dài từ 6 tháng đến 14 tháng mới hết.

Một lý do khác là nếu tiếp tục bị kích thích, tế bào hắc tố sẽ bị kích hoạt lại và sản xuất thêm sắc tố. Nếu vết thâm chưa kịp mờ hẳn mà đã bị sờ nắn hoặc tiếp xúc với tia UV, quá trình sản xuất sắc tố tại đúng vị trí đó có thể khởi động lại từ đầu. Đây là lý do tốc độ mờ đi khác nhau rất nhiều giữa từng người, từng hoàn cảnh.

Vì sao chống nắng lại quan trọng đến vậy?

Tia UV vốn dĩ đã là một tín hiệu kích thích tế bào hắc tố, cùng cơ chế khiến da rám nắng và sạm đi. Vấn đề là vùng da từng bị viêm và trở nên nhạy cảm sẽ phản ứng mạnh hơn với cùng một lượng tia UV so với vùng da bình thường.

Nói cách khác, nếu để tia UV chiếu vào nơi còn tăng sắc tố, tế bào hắc tố coi như bị kích thích gấp đôi. Kết quả không phải là mờ đi mà ngược lại, màu có thể đậm thêm, hoặc thời gian để mờ đi kéo dài hơn hẳn.

Vì vậy, trong lúc vết thâm còn hiện diện, cần duy trì thói quen thoa kem chống nắng kể cả những ngày trời râm, và che chắn bằng mũ hoặc dù khi ra ngoài vào khung giờ nắng gắt. Đây không đơn thuần là lời khuyên chung chung, mà là thói quen có cơ sở thực sự giúp giảm kích thích lên tế bào hắc tố và hỗ trợ quá trình phục hồi.

Vì sao người có làn da sậm màu lại dễ bị thâm hơn hẳn?

Cùng bị mụn như nhau nhưng mức độ để lại thâm ở mỗi người lại khác nhau. Và sự khác biệt này thường rõ rệt hơn ở những người có nền da vốn sậm màu.

Nguyên nhân liên quan đến độ nhạy của tế bào hắc tố. Ở người da sậm màu, tế bào hắc tố vốn đã hoạt động tích cực hơn trong việc tạo ra melanin. Giống như khúc củi khô chỉ cần một tia lửa nhỏ đã bén ngay, cùng một mức độ viêm nhưng da sậm màu sẽ sản sinh sắc tố nhiều hơn và nhanh hơn.

Vì vậy, nếu bạn thuộc nhóm da sậm màu thì việc kiểm soát viêm ngay từ khi mụn mới xuất hiện càng trở nên quan trọng. Và nếu vết thâm đã lên màu đậm rồi, cũng nên chuẩn bị tâm lý rằng thời gian để mờ đi sẽ cần lâu hơn, thay vì sốt ruột mong nó biến mất trong chốc lát.

Thói quen nào khiến vết thâm tồn tại lâu hơn?

• Nặn hoặc cạy mụn bằng tay: làm viêm lan rộng và ăn sâu hơn, khiến tế bào hắc tố bị kích thích trên diện rộng hơn.
• Ra ngoài trời mà không chống nắng: như đã nói ở trên, việc này kích thích tế bào hắc tố gấp đôi và thúc đẩy sản xuất sắc tố mạnh hơn.
• Chà xát hoặc tẩy tế bào chết quá mức tại vùng thâm: kích thích vật lý cũng được da nhận diện như tín hiệu viêm, khiến tế bào hắc tố phản ứng trở lại.
• Để tình trạng viêm mụn kéo dài mà không xử lý: viêm càng kéo dài thì thời gian tế bào hắc tố bị kích thích cũng càng kéo dài theo.

Cách chăm sóc nào giúp vết thâm mờ nhanh hơn?

• Thoa kem chống nắng đều đặn mỗi ngày: giúp giảm bớt kích thích thừa lên tế bào hắc tố.
• Kiểm soát viêm mụn từ sớm ngay khi vừa xuất hiện: viêm kết thúc càng sớm thì thời gian sắc tố tích tụ càng ngắn.
• Duy trì chế độ chăm sóc dịu nhẹ, không làm tổn hại hàng rào bảo vệ da: hàng rào da yếu đi sẽ khiến phản ứng viêm dễ xảy ra chỉ với kích thích nhỏ.
• Kiên nhẫn theo dõi trong thời gian đủ dài: vì chu kỳ đổi mới da vốn có nhịp riêng, việc chăm sóc đều đặn sẽ ổn định hơn là cố gắng thúc ép nhanh.

Tại các phòng khám da liễu, tùy vào độ sâu và phạm vi của vết tăng sắc tố mà bác sĩ có thể cân nhắc kết hợp sản phẩm bôi tại chỗ hoặc các phương pháp can thiệp. Tuy nhiên, dù áp dụng phương pháp nào thì nguyên tắc nền tảng vẫn là chống nắng và kiểm soát viêm.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Phần lớn trường hợp tăng sắc tố sau viêm được ghi nhận là sẽ tự mờ dần theo thời gian. Nhưng nếu đã hơn 6 tháng mà màu sắc gần như không thay đổi, hoặc cảm giác vết thâm đang lan rộng ra, việc đến khám bác sĩ da liễu sẽ hữu ích.

Đặc biệt, nếu màu thâm đậm bất thường hoặc nghi ngờ melanin đã lún xuống lớp da sâu, việc tự chăm sóc tại nhà có thể không đủ. Như đã giải thích ở trên, melanin đã lún đến lớp bì cần thời gian rất lâu mới có thể thoát ra hết chỉ nhờ chu kỳ đổi mới da tự nhiên.

Trong những trường hợp này, nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để tìm hướng chăm sóc phù hợp với tình trạng da của mình. Sau khi xác định được độ sâu và phạm vi của sắc tố bằng mắt thường, việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ chờ đợi một cách bị động.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).