Botox cười hở lợi: tác dụng, tác dụng phụ, nên tiêm cơ nào và duy trì bao lâu?

Khi cười để lộ nhiều phần nướu hàm trên, người ta thường gọi đó là cười hở lợi (gummy smile). Đây là nét cười tươi tắn, rạng rỡ, nhưng không ít người vì ngại lộ nướu nhiều mà cố nén nụ cười lại. Trong trường hợp này, botox là một cách tiếp cận khá đơn giản.

Tuy nhiên không phải trường hợp cười hở lợi nào cũng giống nhau. Nếu nguyên nhân do cơ, botox sẽ rất phù hợp, nhưng nếu nguyên nhân do nướu hoặc xương hàm thì chỉ tiêm botox thôi là chưa đủ. Vì vậy cùng một thủ thuật, có người thấy nướu thu gọn rõ rệt, có người lại không thấy khác biệt nhiều. Đó là lý do vì sao việc chẩn đoán đúng nguyên nhân phải được thực hiện trước. Bài viết này sẽ phân tích cười hở lợi thực chất là gì, trường hợp nào botox có tác dụng, nên tiêm vào cơ nào để nâng môi trên, tiêm ở đâu, hiệu quả và thời gian duy trì ra sao, dựa trên các nghiên cứu thực tế.

Cười hở lợi thực chất là gì?

Cười hở lợi là kiểu cười để lộ nhiều phần nướu phía trên răng cửa khi cười. Trong tiếng Anh gọi là gummy smile, nghĩa là nướu lộ ra quá mức, còn về mặt y khoa gọi là excessive gingival display (bộc lộ nướu quá mức).

Có một tiêu chuẩn để xác định. Khi cười tươi, nướu lộ ra khoảng 1 đến 2mm được xem là bình thường. Nếu độ lộ nướu vượt quá 3mm thì được xem là cười hở lợi, còn từ 6mm trở lên thì được xem là rõ rệt. Bản thân việc lộ nướu một chút lại tạo cảm giác trẻ trung, tràn đầy sức sống, nên nhiều trường hợp không nhất thiết phải can thiệp.

Cười hở lợi phổ biến hơn nhiều người nghĩ. Tình trạng này được ghi nhận ở khoảng 10% người trong độ tuổi 20 đến 30, gặp ở nữ giới nhiều hơn nam giới một chút, và khi tuổi tác tăng lên, môi trên chùng xuống thì tình trạng lộ nướu cũng tự nhiên giảm bớt. Đây không phải là bệnh lý, mà đơn giản là một đặc điểm khuôn mặt hình thành từ mức độ nâng của môi trên khi cười, cùng với sự cân đối giữa nướu, răng và xương hàm.

Vì vậy, bước đầu tiên trong chẩn đoán là đo mức độ lộ nướu qua ảnh chụp lúc cười. Nếu chỉ lộ nướu nhẹ thì không cần can thiệp, còn nếu vượt quá 3mm và khiến bạn để tâm thì nên xác định nguyên nhân rồi chọn phương pháp phù hợp. Phần tiếp theo sẽ phân tích các nguyên nhân này.

Nguyên nhân khác nhau thì cách điều trị có khác nhau không?

Dù cùng gọi là cười hở lợi, nhưng nguyên nhân ở mỗi người lại khác nhau, và phương pháp điều trị phù hợp cũng thay đổi theo nguyên nhân đó. Có thể chia thành ba nhóm chính.

Thứ nhất là do cơ. Đây là kiểu mà lực co của các cơ nâng môi trên quá mạnh hoặc hoạt động quá nhiều, khiến môi bị kéo lên quá mức khi cười. Đây chính là trường hợp botox phát huy hiệu quả tốt nhất. Chỉ cần làm giảm nhẹ lực co của cơ, môi sẽ nâng ít hơn khi cười và nướu cũng lộ ra ít hơn.

Thứ hai là do nướu. Đây là trường hợp răng đã mọc đầy đủ nhưng nướu vẫn phủ dài xuống không tự lùi lên, khiến răng trông ngắn và nướu trông rộng hơn bình thường. Tình trạng này được gọi là chậm mọc răng thụ động (passive eruption). Trường hợp này cần chỉnh sửa đường viền nướu bằng phẫu thuật tạo hình nướu hoặc kéo dài thân răng lâm sàng, botox không giải quyết được.

Thứ ba là do xương. Đây là trường hợp xương hàm trên phát triển dài quá mức theo chiều dọc, kéo theo toàn bộ phần nướu xuống thấp, được gọi là vertical maxillary excess (xương hàm trên quá phát theo chiều dọc). Với trường hợp này, phẫu thuật chỉnh hàm mới là giải pháp gốc rễ, còn botox chỉ mang lại hiệu quả hạn chế. Khi nguyên nhân là do xương hoặc nướu mà chỉ tiêm botox, kết quả có thể không đạt được như mong đợi, vì vậy chẩn đoán xác định nguyên nhân trước khi thực hiện là điều cần thiết. May mắn là phần lớn các trường hợp cười hở lợi thường gặp lại có nguyên nhân từ cơ, nên không ít trường hợp cải thiện rõ rệt nhờ botox.

Nên tiêm vào cơ nào, ở vị trí nào?

Các cơ nâng môi trên tập trung ở cạnh cánh mũi. Botox điều trị cười hở lợi nhắm vào chính các cơ này. Có ba cơ đóng vai trò then chốt.

Cơ nằm trong cùng, chạy dọc theo cạnh mũi, là cơ levator labii superioris alaeque nasi (LLSAN). Đây là cơ chính khiến nướu vùng răng cửa lộ ra. Kế bên là cơ levator labii superioris, và xa hơn một chút về phía ngoài là cơ zygomaticus minor. Cơ zygomaticus minor liên quan đến việc lộ nướu ở phía sau răng nanh. Nếu thuốc lan sang cơ zygomaticus major nằm xa hơn về phía ngoài, lực nâng khóe miệng sẽ bị yếu đi, khiến nụ cười trông thiếu tự nhiên, vì vậy điều quan trọng là không tiêm quá ra ngoài.

Có hai vị trí tiêm tiêu biểu. Một là phương pháp cổ điển, tiêm vào chỗ lõm cạnh cánh mũi, cách lỗ mũi khoảng 3 đến 5mm về phía ngoài, mỗi bên khoảng 2,5 đơn vị. Hai là điểm Yonsei, nhắm vào vị trí ba cơ gặp nhau tại một điểm. Đây là vị trí được xác định qua nghiên cứu giải phẫu của Đại học Yonsei, nằm ở giao điểm giữa đường thẳng đứng cách gốc cánh mũi 1cm về phía ngoài và đường ngang cách khóe miệng 3cm về phía trên. Tiêm vào đúng điểm này sẽ chạm được cả ba cơ cùng lúc, không cần tiêm nhiều mũi. Liều dùng thường là 2 đến 3 đơn vị mỗi bên, tổng hai bên khoảng 4 đến 10 đơn vị. Tiêm đối xứng hai bên, bắt đầu với liều thấp rồi theo dõi phản ứng để điều chỉnh là cách an toàn.

Kiểu răng cửa và kiểu răng nanh có cần tiêm khác nhau không?

Vị trí tiêm cũng có thể được điều chỉnh tùy theo vùng nướu bị lộ. Một nghiên cứu đã phân loại cười hở lợi thành vài kiểu dựa trên vị trí nướu lộ ra.

Kiểu răng cửa (anterior type) chủ yếu lộ nướu phía trên răng cửa, nên cơ LLSAN nằm trong cùng là mục tiêu chính. Kiểu răng nanh (posterior type) lộ nướu phía sau răng nanh, nên cần thư giãn thêm một chút cơ zygomaticus minor ở phía ngoài. Ở kiểu này, liều dùng thường thấp hơn kiểu răng cửa và vị trí tiêm nằm phía trong để tránh cơ zygomaticus major. Kiểu hỗn hợp (mixed type) lộ nướu cả trước lẫn sau nên cần tiêm cả hai vị trí, còn kiểu bất đối xứng chỉ nặng một bên (asymmetric type) thì điều chỉnh liều theo bên nặng hơn.

Lý do phân loại như vậy khá đơn giản. Nếu nướu lộ ở phía trước nhưng chỉ tiêm phía ngoài, hoặc lộ ở phía sau nhưng chỉ tiêm phía trước, kết quả sẽ không đạt được như mong muốn. Vì vậy, việc quan sát trực tiếp nụ cười để xác định chính xác vị trí nướu lộ ra rồi mới chọn điểm tiêm là yếu tố quyết định kết quả. Trong một nghiên cứu áp dụng cách tiếp cận theo từng vùng này, diện tích nướu lộ ra đã giảm trung bình khoảng 75%. Tuy nhiên đây là nghiên cứu bước đầu với chỉ 16 người tham gia, nên chỉ nên xem là tham khảo về xu hướng.

Hiệu quả và thời gian duy trì kéo dài bao lâu?

Hiệu quả đã được ghi nhận khá rõ trong các nghiên cứu. Trong một nghiên cứu tiêu biểu trên 30 người, độ lộ nướu vùng răng cửa giảm từ trung bình 5,2mm trước tiêm xuống còn 0,09mm sau 2 tuần, gần như không còn thấy nướu lộ ra. Một nghiên cứu khác ghi nhận mức giảm 85% ở vùng răng cửa và 83% ở vùng răng nanh.

Diễn tiến theo thời gian cũng đã được ghi nhận. Sau khi tiêm, botox bắt đầu có tác dụng trong khoảng 2 ngày đến 2 tuần, và đạt hiệu quả rõ rệt nhất trong khoảng 2 đến 4 tuần. Sau đó tác dụng giảm dần. Thời gian duy trì thường vào khoảng 3 đến 6 tháng, ngắn hơn so với botox ở các vùng khác như trán hay giữa hai lông mày. Vùng quanh miệng là nhóm cơ vận động liên tục, nên thuốc hết tác dụng nhanh hơn.

Vì vậy, để duy trì hiệu quả thì cần tiêm lặp lại định kỳ. Những lần đầu thường tiêm cách nhau 3 đến 6 tháng, sau đó khi thói quen vận động của cơ đã giảm bớt, khoảng cách giữa các lần có thể được kéo dài ra. Một điều cần lưu ý là độ lộ nướu càng nặng thì càng khó khắc phục hoàn toàn chỉ bằng botox. Với những trường hợp lộ nướu trên 6mm, hiệu quả của botox thường có xu hướng yếu hơn, nên cân nhắc kết hợp thêm phương pháp khác sẽ hợp lý hơn.

So với phẫu thuật thì thế nào?

Ngoài botox, còn có những phương pháp khác để xử lý cười hở lợi. Tiêu biểu là phẫu thuật tái định vị môi (lip repositioning), cắt bỏ một phần niêm mạc bên trong môi trên để hạn chế môi bị kéo lên cao. Bên cạnh đó, nếu nguyên nhân do nướu thì thực hiện tạo hình nướu, còn nếu do xương thì thực hiện phẫu thuật chỉnh hàm.

Một nghiên cứu so sánh với hơn 600 bệnh nhân cho thấy xu hướng khá rõ ràng. Ở thời điểm 1 tháng sau điều trị, mức giảm lộ nướu giữa botox và phẫu thuật tương đương nhau. Nhưng đến mốc 6 tháng và 12 tháng, phẫu thuật vẫn duy trì hiệu quả trong khi botox hết tác dụng dần và độ lộ nướu quay trở lại như ban đầu. Nói cách khác, ưu điểm của botox là nhanh, đơn giản và có thể đảo ngược, còn ưu điểm của phẫu thuật là duy trì lâu dài.

Vì vậy, lựa chọn sẽ tùy theo từng trường hợp cụ thể. Nếu cười hở lợi ở mức nhẹ và nguyên nhân do cơ, botox là lựa chọn đầu tiên hợp lý. Đây cũng là phương án tốt cho những ai còn e ngại phẫu thuật, hoặc muốn thử nghiệm hiệu quả trước một cách nhẹ nhàng. Ngược lại, nếu độ lộ nướu lớn hoặc muốn duy trì kết quả lâu dài, phẫu thuật có thể phù hợp hơn, và cũng có thể kết hợp cả phẫu thuật với botox để nâng cao kết quả ở giai đoạn đầu.

Cũng nên biết trước về các tác dụng phụ có thể gặp. Đau nhẹ hoặc bầm tím tại vị trí tiêm là phản ứng thường gặp và nhanh chóng hết. Nếu liều quá cao hoặc tiêm không đều hai bên, nụ cười có thể trở nên bất đối xứng, hoặc môi trên bị dài và cứng khiến việc phát âm hay biểu cảm hơi khó chịu. Không có thuốc giải cho botox, nhưng khi thuốc hết tác dụng theo thời gian thì các triệu chứng này sẽ tự phục hồi. Vì vậy, bắt đầu với liều thấp, tiêm cân đối hai bên và xác định vị trí dựa trên quan sát trực tiếp nụ cười là điều quan trọng hàng đầu. Khi xác định đúng nguyên nhân và áp dụng cho những trường hợp thực sự do cơ, botox điều trị cười hở lợi sẽ là một thủ thuật nhanh gọn giúp nụ cười trở nên tự nhiên và thoải mái hơn.