Nốt sẩn đen li ti lan trên má và khóe mắt, nguyên nhân và bản chất của bệnh sẩn đen do sừng hóa

Soi gương thật gần, không ít người phát hiện vùng má hoặc thái dương lấm tấm những hạt nhỏ màu đen, mọc khá dày. Vì nhỏ và hơi gồ lên nên nhiều người gọi vui là "hạt kê đen", nhưng thực chất đây không phải bụi bẩn hay tế bào chết tích tụ. Chà rửa mạnh cũng không biến mất, thậm chí theo thời gian số lượng còn tăng lên.

Tên y khoa chính thức của biến đổi này là dermatosis papulosa nigra (viết tắt DPN). Đây là một dạng biến đổi lành tính, xuất hiện khi các tế bào bề mặt da tăng sinh cục bộ và dồn lên nhau, gần với một dấu hiệu lão hóa da hơn là một bệnh lý. Bài viết sẽ đi từ cơ chế để lý giải vì sao DPN lại xuất hiện theo hình dạng đặc trưng như vậy, và vì sao nặn hay rửa không thể làm chúng biến mất.

Bản chất của những hạt đen li ti lan trên mặt là gì?

DPN là những nốt sẩn nhỏ, nhẵn, màu nâu hoặc đen, kích thước khoảng 1 đến 5 milimet. Đặc điểm nhận diện là bề mặt bóng, chắc và không đau khi ấn vào.

Về bản chất, đây là hiện tượng lớp tế bào ngoài cùng của da, tức lớp thượng bì, tăng sinh cục bộ và dồn lại thành một điểm nhỏ. Có thể hình dung giống lớp da mỏng bị gấp nếp lên, như một góc giấy dán tường hơi bong ra và phồng lên. Sở dĩ nốt sẩn có màu đen là vì tại vị trí đó sắc tố melanin cũng lắng đọng nhiều hơn bình thường.

Xét về mô học, DPN gần như cùng bản chất với dày sừng tiết bã, một dạng sẩn sừng hóa thường gặp ở da lão hóa. Điểm khác biệt là DPN có kích thước nhỏ hơn nhiều, số lượng nhiều hơn, và nổi bật rõ ở những người có làn da sẫm màu.

Vì sao lại hay xuất hiện ở má và khóe mắt?

DPN có xu hướng tập trung rõ rệt ở vùng mặt, đặc biệt là quanh gò má, khóe mắt và thái dương. Đôi khi lan xuống cổ, nhưng gần như không xuất hiện ở thân mình hay tay chân.

Những vùng này dễ bị ảnh hưởng vì đó là nơi da liên tục gấp nếp và chịu áp lực mỗi khi biểu cảm khuôn mặt thay đổi. Khi cười hay nhíu mày, da cứ gấp lặp đi lặp lại theo cùng một hướng, khiến tế bào thượng bì tại nếp gấp đó nhận kích thích và tăng sinh dần dần. Cũng giống như một tờ giấy cũ bị gấp mãi tại cùng một vị trí, lâu ngày sẽ để lại nếp hằn rõ rệt theo đường gấp đó.

Bên cạnh đó, đây cũng là vùng da có mật độ tuyến bã và lỗ chân lông cao. Tốc độ tái tạo và bong tróc tế bào quanh lỗ chân lông ở đây hoạt động mạnh hơn các vùng khác, và trong quá trình đó dễ hình thành những điểm tế bào tăng sinh cục bộ.

Vì sao không phải do bụi bẩn hay vệ sinh kém?

Rất nhiều người nhìn thấy DPN thì nghĩ ngay đó là bụi bẩn do không rửa mặt kỹ, nên thường cố chà mạnh để loại bỏ.

Nhưng DPN thực chất là một cấu trúc do chính tế bào thượng bì tăng sinh cục bộ tạo thành, không phải dị vật bám trên bề mặt da. Nó không giống tế bào chết hay bụi bẩn có thể rửa trôi, mà là một phần mô sống của da. Nếu chà xát mạnh, vùng da đó chỉ bị kích ứng thêm, dễ khiến màu sẫm hơn hoặc gây viêm.

Nhiều người cũng hay nhầm DPN với mụn, nhưng cơ chế hình thành hoàn toàn khác nhau. Mụn xảy ra khi lỗ chân lông bị bít tắc và có sự tham gia của vi khuẩn gây viêm, trong khi DPN là hiện tượng tế bào tăng sinh, không liên quan đến viêm hay vi khuẩn. Vì vậy các sản phẩm kháng sinh hay tẩy tế bào chết dùng trị mụn không có tác dụng với DPN.

Vì sao càng lớn tuổi càng xuất hiện nhiều?

DPN thường bắt đầu xuất hiện một hai nốt đầu tiên ở tuổi cuối thiếu niên hoặc đôi mươi, sau đó số lượng và kích thước có xu hướng tăng dần theo tuổi tác.

Nguyên nhân là sự cân bằng tự nhiên trong quá trình tái tạo tế bào da dần bị xáo trộn theo thời gian. Ở tuổi trẻ, tốc độ sinh ra và bong tróc của tế bào thượng bì diễn ra cân bằng, nhưng khi lớn tuổi, những tế bào mới sinh ra không được dọn dẹp hoàn toàn mà tích tụ dần thành từng điểm nhỏ. Có thể liên tưởng đến việc dọn một ngăn kéo cũ, dù dọn thế nào cũng luôn còn một góc chưa gọn hẳn, đồ đạc cứ dồn lại dần ở đó.

Một điểm cũng được biết đến rộng rãi là yếu tố gia đình. Nếu bố mẹ hoặc anh chị em ruột có DPN thì khả năng bản thân cũng xuất hiện biến đổi này được ghi nhận là cao hơn, do nền tảng di truyền quy định tốc độ và cách thức tế bào da tăng sinh thường được chia sẻ trong cùng một gia đình.

Khác biệt với nốt ruồi và tổn thương ung thư da ra sao?

DPN thường bị nhầm với nốt ruồi, nhưng cơ chế hình thành của hai loại này khác nhau hoàn toàn.

• Nốt ruồi (u hắc tố bào bẩm sinh): hình thành do chính các tế bào sản sinh melanin tập hợp lại. Vấn đề nằm ở số lượng và vị trí của tế bào sắc tố, nên điểm xuất phát khác hẳn DPN.
• DPN: là kết quả của tế bào thượng bì tăng sinh cục bộ, không phải sự tăng sinh của tế bào sắc tố mà là biến đổi trong chính cấu trúc thượng bì.
• Tổn thương liên quan ung thư da: nếu một nốt có hình dạng bất đối xứng, màu sắc không đều hoặc lớn nhanh, khả năng đó không phải DPN mà là một tổn thương khác cần được phân biệt kỹ. DPN thường có hình dạng ổn định và tốc độ thay đổi rất chậm, đây chính là điểm khác biệt.

Vì vậy, nếu xuất hiện một nốt mới mà lớn nhanh bất thường hoặc hình dạng méo mó, không nên tự kết luận đó là DPN mà nên đến khám da liễu để xác định. Còn với những nốt đã có từ lâu, hình dạng lặp lại y hệt qua thời gian, thường không phải điều đáng lo, nhưng một lần kiểm tra chính xác vẫn giúp yên tâm hơn về sau, thay vì chỉ phán đoán bằng mắt thường.

Các phương pháp loại bỏ DPN hoạt động như thế nào?

DPN là biến đổi lành tính, không gây hại cho sức khỏe nên việc loại bỏ không phải điều bắt buộc. Tuy vậy, nhiều người vẫn muốn xử lý vì cảm thấy vướng mắt.

Nguyên lý loại bỏ nói chung là xử lý phần mô thượng bì đã tăng sinh cục bộ. Các phương pháp thường dùng gồm đốt điện (dùng dòng điện nhẹ để đốt cháy mô), áp lạnh (dùng nitơ lỏng làm đông mô để bong ra), và laser nhắm vào sắc tố đặc hiệu.

Với laser, nguyên lý hoạt động là sắc tố melanin bên trong nốt sẩn hấp thụ ánh sáng ở bước sóng nhất định, chuyển hóa thành nhiệt và phá vỡ cấu trúc mô. Đốt điện hay áp lạnh thì phá hủy mô một cách vật lý để khiến chúng bong ra. Cách thức khác nhau nhưng mục tiêu cuối cùng đều giống nhau, đó là xử lý phần tế bào đã tích tụ cục bộ.

Vì sao sau thủ thuật có thể để lại sắc tố?

Sau khi loại bỏ DPN, một số trường hợp lại thấy vùng da đó sẫm màu hơn, hoặc ngược lại trở nên trắng hơn vùng da xung quanh.

Nguyên nhân là ở người có da sẫm màu, trong quá trình lành thương, tế bào sản sinh melanin dễ phản ứng mạnh hơn bình thường. Khi mô bị tổn thương, việc sản sinh melanin tạm thời tăng lên như một phần của phản ứng phục hồi, và da càng sẫm màu thì phản ứng này càng rõ rệt. Ngược lại, nếu trong quá trình phục hồi chính tế bào sắc tố bị tổn thương, vùng da đó có thể trở nên trắng hơn hẳn xung quanh.

Vì vậy, khi cân nhắc loại bỏ DPN, nên chú ý thêm những điểm sau.

• Điều chỉnh cường độ thủ thuật: nếu dùng năng lượng quá mạnh để xử lý dứt điểm trong một lần, phản ứng sắc tố trong quá trình hồi phục có thể càng rõ hơn, nên cách làm được khuyến nghị là chia nhỏ cường độ và thực hiện nhiều lần.
• Chống nắng kỹ: nếu vùng vừa thực hiện thủ thuật tiếp xúc ánh nắng trong lúc đang hồi phục, quá trình sản sinh melanin sẽ bị kích thích và có thể khiến sắc tố lắng đọng nặng hơn, nên cần lưu ý cẩn thận.
• Xử lý theo từng đợt nếu số lượng nhiều: thay vì loại bỏ toàn bộ trong một lần, chia thành nhiều đợt sẽ giúp từng vùng da có đủ thời gian hồi phục, từ đó giảm nguy cơ để lại sắc tố không mong muốn.

Vì bản thân DPN không phải một biến đổi nguy hiểm, nên cách tiếp cận không vội vàng, xử lý theo đúng nhịp độ hồi phục của da thường mang lại kết quả gọn gàng hơn về lâu dài.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).