Quầng thâm mắt có 3 loại: sắc tố, mạch máu và cấu trúc. Chọn sai phương pháp thì làm cũng không hiệu quả

Mỗi khi có người đến tư vấn về quầng thâm mắt, việc đầu tiên tôi làm là xác định loại. Nhìn từ ngoài thì trông đều giống nhau, nhưng màu nâu do melanin tích tụ dưới da, màu xanh tím do mạch máu lộ qua lớp da mỏng, và bóng tối do hõm mắt tạo ra là ba nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Bề ngoài giống nhau nhưng hướng xử lý lại khác nhau hoàn toàn.

Nhầm loại thì dù trị liệu tốt đến đâu cũng không có tác dụng. Vấn đề là sắc tố nhưng lại tiêm filler thì màu không đổi. Nguyên nhân là bóng tối từ hõm mắt nhưng lại liên tục bắn laser sắc tố thì cấu trúc vẫn không thay đổi. Cứ thử phương pháp này không đúng thì chỉ tốn tiền và thất vọng. Biết được loại của mình là điểm khởi đầu quan trọng nhất.

Tại sao quầng thâm mắt lại chia làm ba loại?

Loại sắc tố xảy ra khi melanin tích tụ trong da vùng dưới mắt. Thường có màu nâu hoặc nâu vàng, gặp nhiều hơn ở người thường xuyên tiếp xúc với tia UV hoặc có thói quen dụi mắt. Viêm da cơ địa hay viêm kết mạc dị ứng khiến hay dụi mắt cũng làm sắc tố tích tụ nhanh hơn. Màu thường đậm dần theo tuổi tác.

Loại mạch máu xuất hiện khi da dưới mắt quá mỏng để lộ các mạch máu bên dưới. Màu thường xanh hoặc tím, và rõ hơn khi tuần hoàn máu kém như thiếu ngủ, mệt mỏi, hay trời lạnh. Người có làn da mỏng tự nhiên thường dễ gặp loại này hơn.

Loại cấu trúc không liên quan đến màu da. Đây là bóng tối được tạo ra bởi hõm mắt lõm sâu hoặc túi mỡ phồng lên. Rãnh tear trough càng sâu thì bóng tối càng đậm, và hình dạng bóng tối thay đổi theo góc ánh sáng, đây là dấu hiệu đặc trưng của loại này.

Rơi vào đúng một loại duy nhất hiếm hơn bạn nghĩ. Một nghiên cứu cho thấy loại hỗn hợp với hai nguyên nhân trở lên chiếm khoảng 78% trường hợp. Trong nhóm đối tượng người Hàn Quốc, chỉ riêng sự chồng lấp giữa loại mạch máu và sắc tố đã chiếm khoảng 54%. Nếu bạn khó xác định chính xác mình thuộc loại nào, điều đó hoàn toàn bình thường.

Cách tự kiểm tra loại quầng thâm tại nhà

Có hai cách đơn giản để kiểm tra sơ bộ tại nhà. Không phải chẩn đoán lâm sàng, nhưng giúp bạn có hướng ban đầu.

Cách thứ nhất là bài kiểm tra kéo da. Dùng ngón trỏ kéo nhẹ da dưới mắt sang một bên. Nếu màu thâm vẫn còn sau khi kéo, khả năng là loại sắc tố. Nếu màu nhạt đi rõ rệt hoặc biến mất, bóng tối từ cấu trúc có thể là nguyên nhân, gợi ý loại cấu trúc. Nếu vùng thâm lan rộng ra hoặc màu tím đậm thêm khi kéo, đó là dấu hiệu của mạch máu lộ qua da.

Cách thứ hai là bài kiểm tra nhìn lên. Ngước mắt nhìn lên trần nhà để da dưới mắt căng tự nhiên lên trên. Nếu vùng thâm nhạt đi rõ, nhiều khả năng là loại cấu trúc. Nếu gần như không thay đổi, loại sắc tố hoặc mạch máu có thể hơn.

Cả hai đều chỉ là công cụ sàng lọc, không phải chẩn đoán. Với loại hỗn hợp, kết quả có thể gây nhầm lẫn. Tại phòng khám da liễu, loại được xác định bằng cách quan sát trực tiếp màu sắc vùng dưới mắt, độ dày da và hình dạng cấu trúc. Được đánh giá đúng trước khi đầu tư vào liệu trình tốn kém là cách hiệu quả nhất để tránh lãng phí chi phí.

Phương pháp nào hiệu quả với loại sắc tố?

Mục tiêu chính khi điều trị quầng thâm loại sắc tố là giảm lượng melanin tích tụ dưới vùng mắt. Chemical peel và laser là lựa chọn chính, các thành phần bôi ngoài da hỗ trợ thêm.

Nghiên cứu sử dụng glycolic acid peel 20% (n=30) cho thấy 73.3% người tham gia cải thiện từ 50% trở lên. Trong nghiên cứu tương tự, lactic acid peel 20% cho tỷ lệ cải thiện 56.7%, và vitamin C bôi ngoài da cho 26.7%. Glycolic acid dẫn đầu trong ba phương án. Kết quả này so sánh trước và sau mà không có nhóm kiểm soát placebo, điều đáng cân nhắc khi đánh giá.

Lựa chọn laser bao gồm Q-switched và picosecond laser. Việc chọn bước sóng quan trọng, đặc biệt với làn da sậm màu hơn. Bước sóng 532nm tác động nhanh lên sắc tố, nhưng với da thuộc loại Fitzpatrick IV trở lên, nguy cơ kích hoạt tăng sắc tố sau viêm (PIH) cao hơn. Bước sóng 1064nm thường được khuyến nghị là lựa chọn an toàn hơn cho da sậm màu.

Các thành phần bôi ngoài da hỗ trợ đáng kể khi dùng đều đặn. Retinoid tăng tốc chu kỳ thay mới tế bào để giúp loại bỏ sắc tố, trong khi tranexamic acid ức chế tín hiệu sản sinh melanin. Da quanh mắt mỏng và nhạy cảm nên bắt đầu với nồng độ thấp để giảm kích ứng. Kem chống nắng sau điều trị là bắt buộc vì melanin có xu hướng quay trở lại mà không có bảo vệ ánh nắng.

Phương pháp nào phù hợp với loại mạch máu?

Quầng thâm loại mạch máu chia thành hai trường hợp. Trường hợp đầu là bản thân mạch máu nổi rõ dưới da. Trường hợp thứ hai là da quá mỏng để che đi mạch máu. Giải quyết cả hai khía cạnh thường cho kết quả lâu dài hơn.

Laser chính được dùng để tác động trực tiếp vào mạch máu là long-pulse 1064nm Nd:YAG. Hoạt động bằng cách truyền năng lượng được hemoglobin hấp thụ, tạo ra tổn thương nhiệt cho thành mạch và khiến mạch co lại. Trong một nghiên cứu (Dermatol Surg, 2012, n=26), tất cả 26 người tham gia đều cho thấy cải thiện rõ rệt về màu sắc mạch máu, và mọi người đều báo cáo hài lòng trong khảo sát theo dõi. Đây là nghiên cứu nhỏ tại một địa điểm, nhưng cho thấy những gì phương pháp điều trị mạch máu có mục tiêu có thể đạt được.

Tăng độ dày da là phương pháp bổ trợ. Một lượng nhỏ HA skin booster tiêm vào da dưới mắt mỏng có thể tăng chiều sâu lớp bì, giúp mạch máu ít lộ hơn. Dùng retinoid đều đặn cũng hỗ trợ duy trì độ dày da theo thời gian.

Hầu hết nghiên cứu laser về quầng thâm loại mạch máu dùng so sánh trước sau mà không có kiểm soát placebo. Bằng chứng hỗ trợ có tồn tại nhưng chất lượng tổng thể vẫn còn cần phát triển thêm. Phản ứng với điều trị cũng khác nhau tùy người do độ nổi của mạch máu và độ dày da ở mỗi người rất khác nhau.

Quầng thâm cấu trúc có thể giải quyết bằng filler không?

Vì quầng thâm loại cấu trúc gây ra bởi bóng tối từ hõm mắt, lấp đầy hõm đó là phương pháp điều trị chính. Filler HA (hyaluronic acid) tiêm vào vùng dưới mắt, thường gọi là under-eye filler hay tear trough filler, là lựa chọn phổ biến nhất.

Kết quả lâm sàng đáng khích lệ. Trong thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT, n=333), 87.4% người tham gia cho thấy phản ứng tích cực sau ba tháng tiêm filler HA. Đến mười hai tháng con số đó giảm xuống còn 63.5%. Phân tích tổng hợp (meta-analysis) kết hợp dữ liệu từ 2,556 bệnh nhân đặt mức độ hài lòng tổng thể ở 91%. Kết quả là có thật, nhưng sẽ mờ dần theo thời gian và không vĩnh viễn, điều cần rõ ràng ngay từ đầu.

Tác dụng phụ cũng cần được hiểu một cách thực tế. Sưng ảnh hưởng khoảng 19% bệnh nhân và bầm tím khoảng 18%, đều thường chỉ tạm thời. Hình thành cục, khi filler vón cục tạo cảm giác gồ ghề, xảy ra khoảng 5% trường hợp. Hiệu ứng Tyndall, đổi màu xanh nhạt do tán xạ ánh sáng từ filler tiêm nông quá, được báo cáo khoảng 0.9% trường hợp. Điều này xảy ra khi filler tiêm quá nông; tiêm chính xác ở độ sâu supra-periosteal giúp giảm đáng kể nguy cơ này.

Rủi ro nghiêm trọng nhất là tắc mạch. Vùng quanh mắt có mạng lưới mạch máu dày đặc và phức tạp, khiến đây là vùng tiêm có nguy cơ cao. Với filler HA cụ thể, tắc mạch được báo cáo khoảng 3 đến 9 trường hợp trên 10,000 lần tiêm. Dù hiếm gặp, các trường hợp suy giảm thị lực và mù lòa đã được ghi nhận. Under-eye filler phải được thực hiện bởi người có kiến thức giải phẫu chuyên sâu về vùng đó và sẵn sàng xử lý tình huống khẩn cấp mạch máu.

Tại sao điều trị sai loại lại cho kết quả rất hạn chế?

Laser toning tác động lên melanin ở lớp biểu bì. Nếu vấn đề là bóng tối cấu trúc từ hõm mắt, dù bắn laser bao nhiêu lần cũng không thay đổi hình dạng cơ bản. Ngược lại, tiêm filler vào quầng thâm loại sắc tố không di chuyển melanin đi đâu cả, nên cải thiện mong đợi cũng không đến.

Trường hợp thách thức nhất là loại hỗn hợp. Vì đa số quầng thâm mắt liên quan hai nguyên nhân trở lên chồng lấp nhau, một phương pháp điều trị đơn lẻ hiếm khi giải quyết được hết. Khi có cả sắc tố lẫn bóng tối cấu trúc, xử lý cấu trúc bằng filler kết hợp peel hoặc laser cho sắc tố cho kết quả tốt hơn nhiều so với từng phương pháp riêng lẻ. Thứ tự và sự kết hợp càng quan trọng khi độ phức tạp tăng lên.

Đó là lý do xác định loại là bước đầu tiên không thể bỏ qua trong bất kỳ cuộc tư vấn về quầng thâm nào. Tự kiểm tra có thể cho hướng ban đầu, nhưng được đánh giá đúng tại phòng khám da liễu trước khi chi tiền cho liệu trình là cách đáng tin cậy nhất để tránh chi phí không cần thiết. Một buổi tư vấn được lên kế hoạch tốt để xác định loại và sắp xếp trình tự điều trị hợp lý sẽ tiết kiệm thời gian và tiền bạc hơn nhiều so với việc liên tục thử các phương pháp không phù hợp với nguyên nhân thực sự.

Riêng về under-eye filler: đây là vùng có nguy cơ cao mà tắc mạch và mất thị lực là những biến chứng có thể xảy ra. Giá cả và sự tiện lợi nên xếp sau yêu cầu tìm được người thực hiện có kiến thức giải phẫu vững chắc và khả năng xử lý tình huống khẩn cấp.