Gàu do khô da hay do nấm da đầu và bã nhờn?

Nhiều người nghĩ gàu đơn giản là do da đầu khô nên bong tróc da chết. Cách hiểu này không sai, nhưng chỉ đúng một nửa. Nếu chỉ vì khô mới có gàu, thì tại sao những người có da đầu dầu lại thường bị gàu nặng hơn?

Trên thực tế, gàu là hiện tượng do nấm sống trên da đầu, bã nhờn và phản ứng riêng của từng làn da cùng tác động qua lại với nhau. Bài viết này sẽ đi sâu vào cách ba yếu tố này liên kết với nhau, và cách chăm sóc phù hợp.

Tế bào chết và gàu có giống nhau không?

Tế bào chết là quá trình tự nhiên khi các tế bào trên bề mặt da bong ra. Da tái tạo tế bào mới theo chu kỳ khoảng bốn tuần, đẩy tế bào cũ ra ngoài, và bản thân quá trình này hoàn toàn bình thường, không phải bệnh lý.

Nhưng gàu là tình trạng tốc độ bong tróc này diễn ra bất thường nhanh, khiến các mảng tế bào chết trở nên to và dễ nhìn thấy. Vì tế bào chưa kịp trưởng thành đã bị đẩy ra ngoài vội vàng, chúng không tách rời từng cái nhỏ mà kết dính thành từng mảng trắng. Đó là lý do gàu thường rơi xuống vai như những vảy bột trắng.

Tế bào chết bình thường có kích thước rất nhỏ nên hầu như không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Trong khi đó, gàu là những tế bào chưa tách rời hoàn toàn, dính chặt vào nhau rồi mới bong ra, nên kích thước lớn hơn hẳn, đủ để nhìn thấy rõ. Suy cho cùng, cùng là quá trình bong tróc tế bào chết, nhưng khác nhau ở tốc độ và mức độ kết dính.

Nấm Malassezia vốn có trên da đầu không?

Da đầu vốn có một loại nấm men tên là Malassezia sinh sống một cách bình thường. Vấn đề không nằm ở sự tồn tại của loại nấm này, mà ở việc trong một số điều kiện nhất định, nấm này hoạt động quá mức.

Malassezia tiết ra enzyme phân giải chất béo (lipase) để phân hủy bã nhờn trên da đầu. Sản phẩm phụ sinh ra trong quá trình này gây kích ứng da đầu. Các nghiên cứu ghi nhận rằng ở những người bị gàu, số lượng loại nấm này, đặc biệt là chủng Malassezia restricta, thường cao hơn so với da đầu khỏe mạnh.

Chất kích ứng nấm tạo ra khi phân hủy bã nhờn

Bản thân bã nhờn không gây hại. Vấn đề nằm ở các axit béo tự do như oleic acid, sản phẩm sinh ra khi Malassezia phân giải triglyceride trong bã nhờn.

Một số nghiên cứu cho thấy khi bôi oleic acid lên da đầu của người từng bị gàu, phản ứng bong tróc da chết thực sự xuất hiện. Nói cách khác, phần cặn còn lại sau khi nấm tiêu thụ bã nhờn chính là thứ kích thích da đầu và đẩy nhanh tốc độ bong tróc. Có thể hiểu đơn giản rằng thủ phạm thực sự không phải là dầu, mà là chất có tính axit sinh ra khi dầu bị phân giải.

Cùng một loại nấm, vì sao mỗi người khác nhau?

Cùng một loại nấm, cùng một lượng bã nhờn, nhưng mức độ gàu ở mỗi người lại không giống nhau. Nguyên nhân nằm ở việc hàng rào bảo vệ da của mỗi người phản ứng với chất kích ứng đó nhạy cảm đến mức nào.

Người có hàng rào bảo vệ da khỏe thì dù chất kích ứng như oleic acid thấm vào cũng ít gây phản ứng viêm. Ngược lại, người có hàng rào bảo vệ yếu hoặc da nhạy cảm sẽ bị bong tróc và ngứa nhiều hơn dù chịu cùng một mức kích ứng. Vì vậy, chăm sóc gàu cần làm song song hai việc, vừa giảm nấm vừa bảo vệ hàng rào da.

Lượng bã nhờn tiết ra trên da đầu cũng liên quan đến vấn đề này. Người vốn tiết nhiều bã nhờn đồng nghĩa với việc có nhiều nguyên liệu cho Malassezia sinh sôi, khiến nấm dễ phát triển hơn và tạo ra nhiều chất kích ứng hơn. Ngược lại, da đầu ít bã nhờn thì thiếu nguyên liệu để nấm phát triển, nên gàu cũng thường ít xuất hiện hơn.

Ảnh hưởng của mùa và thói quen sinh hoạt đến gàu

Nhiều người cảm thấy gàu nặng hơn vào mùa thu và mùa đông. Khi nhiệt độ giảm, da đầu dễ bị khô, và tình trạng khô này làm suy yếu hàng rào bảo vệ da, khiến da nhạy cảm hơn với chất kích ứng.

Ngoài ra, căng thẳng, giấc ngủ thất thường, thói quen chạm hoặc gãi mạnh vào da đầu cũng có thể ảnh hưởng. Căng thẳng có thể tác động đến hormone điều tiết bã nhờn, còn việc kích thích da đầu thường xuyên sẽ khiến hàng rào vốn đã yếu càng tổn thương hơn. Tuy nhiên, những yếu tố sinh hoạt này không phải là nguyên nhân trực tiếp như nấm hay bã nhờn, mà thiên về việc làm tình trạng sẵn có trở nên rõ rệt hơn.

Tần suất gội đầu cũng ảnh hưởng không nhỏ. Gội quá thường xuyên khiến da đầu khô, làm suy yếu hàng rào bảo vệ. Ngược lại, gội quá thưa khiến bã nhờn và tế bào chết lưu lại lâu trên da đầu, tạo điều kiện thuận lợi cho Malassezia phát triển. Vì vậy, thay vì gội quá ít hoặc quá nhiều, tìm ra tần suất phù hợp với tình trạng da đầu của mình sẽ hữu ích hơn.

Thành phần dầu gội trị gàu khác nhau thế nào?

Dầu gội trị gàu trên thị trường thường sử dụng lặp lại một số thành phần. Mỗi thành phần lại tác động vào một điểm khác nhau.

• zinc pyrithione: đưa kẽm vào bên trong tế bào Malassezia để cản trở quá trình chuyển hóa năng lượng của nấm. Vì cơ chế này ngăn nấm tự tạo năng lượng cho bản thân, nên được cho là ít gây kháng thuốc dù dùng lâu dài.
• ketoconazole: ức chế quá trình tổng hợp ergosterol, chất cần thiết để tạo màng tế bào nấm. Khi màng tế bào không được hình thành đầy đủ, nấm khó phát triển hoặc tồn tại.
• selenium sulfide: vừa ức chế chuyển hóa của nấm, vừa làm chậm chính tốc độ bong tróc tế bào chết.
• salicylic acid: thay vì tiêu diệt trực tiếp nấm, giúp làm mềm các mảng tế bào chết đã kết dính để chúng dễ bong ra hơn. Đóng vai trò làm tan rã nhẹ nhàng các mảng vảy.

Vì mỗi thành phần nhắm vào một điểm khác nhau, nếu dùng một loại không hợp, có thể thử chuyển sang nhóm khác. Khi sử dụng đều đặn, thường sẽ thấy sự thay đổi trong khoảng bốn đến tám tuần.

Nếu chỉ dùng liên tục một thành phần, đôi khi nấm sẽ dần thích nghi khiến hiệu quả giảm đi, nên cách tiếp cận luân phiên đổi sang thành phần thuộc nhóm khác sau vài tháng cũng được khuyến khích. Ví dụ, có thể dùng nhóm kẽm một thời gian rồi chuyển sang nhóm kháng nấm. Vì điểm tác động khác nhau, việc luân phiên khiến nấm mỗi lần phải đối mặt với một kiểu tấn công khác.

Cách dùng dầu gội trị gàu và chăm sóc ngừa tái phát

Vừa giảm nấm vừa bảo vệ hàng rào da, đó là cốt lõi của việc chăm sóc.

• Khi gội đầu, không nên xả dầu gội trị gàu ngay mà nên để lưu trên da đầu khoảng ba đến năm phút. Cần thời gian để thành phần tiếp xúc và phát huy tác dụng trên da đầu.
• Nên tránh dùng móng tay gãi mạnh. Nếu hàng rào bảo vệ vốn đã yếu còn chịu thêm kích thích vật lý, tình trạng bong tróc có thể trở nên nặng hơn.
• Nên tránh gội bằng nước quá nóng. Nước nóng có thể cuốn trôi bã nhờn quá mức, khiến da đầu càng khô hơn.
• Giảm căng thẳng và ngủ đủ giấc cũng giúp ích cho việc chăm sóc, vì hai yếu tố này có thể ảnh hưởng đến sự tiết bã nhờn và phản ứng viêm của toàn cơ thể.

Nếu triệu chứng kéo dài, hoặc da đầu đỏ và có dịch tiết, khả năng cao đó là một bệnh lý da đầu khác như viêm da tiết bã, nên đi khám da liễu trong trường hợp này. Gàu thông thường chủ yếu là bong tróc và ngứa, trong khi viêm da tiết bã có biểu hiện đỏ và viêm rõ rệt hơn, đó là điểm khác biệt.

Chăm sóc da đầu không phải việc làm một lần rồi thôi mà cần sự đều đặn. Vì nấm là vi sinh vật thường trú, có thể phát triển trở lại khi gặp điều kiện thuận lợi, nên thay vì dừng hẳn chăm sóc khi triệu chứng đã giảm, việc duy trì với tần suất thấp hơn sẽ giúp ngăn tái phát tốt hơn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).