Viêm da cơ địa: nguyên nhân, cách dùng kem dưỡng ẩm, thuốc bôi và chăm sóc hằng ngày

Viêm da cơ địa thường vừa mới đỡ được một thời gian ngắn thì lại ngứa trở lại. Nhiều người thắc mắc vì sao bôi thuốc thì da dịu đi, nhưng chỉ vài ngày hay vài tuần sau, đúng chỗ đó lại đỏ lên lần nữa.

Lý do khá đơn giản. Viêm da cơ địa không phải là bệnh chỉ do một nguyên nhân gây ra. Da vừa có hàng rào bảo vệ yếu, vừa có hệ miễn dịch phản ứng nhạy cảm quá mức, và hai yếu tố này kích thích lẫn nhau tạo thành vòng luẩn quẩn. Đó là lý do chỉ chăm sóc hàng rào da hoặc chỉ làm dịu viêm thôi thì chưa đủ. Hãy cùng tìm hiểu từng cơ chế một.

Vì sao viêm da cơ địa dịu rồi lại bùng lên?

Làn da bị viêm da cơ địa nhìn bên ngoài có vẻ bình thường, nhưng bên trong nước vẫn liên tục thoát ra ngoài. Lớp sừng, tức lớp ngoài cùng của da, cần được xếp chặt chẽ như gạch và xi măng, gồm tế bào sừng và lipid xen kẽ nhau. Nhưng ở nhiều người, cấu trúc này vốn đã lỏng lẻo ngay từ đầu.

Khi cấu trúc lỏng lẻo, hai vấn đề xảy ra cùng lúc. Một là nước thoát ra ngoài dễ dàng hơn, hai là bụi bẩn, vi khuẩn, các chất gây dị ứng từ bên ngoài lại xâm nhập vào dễ hơn. Giống như một ngôi nhà cửa không kín, hơi ấm thoát ra mà côn trùng lại chui vào được. Vì vậy, dù triệu chứng bên ngoài có dịu đi, nhưng nếu bản thân hàng rào da chưa phục hồi thì các tác nhân kích ứng vẫn tiếp tục xâm nhập và viêm sẽ tái phát.

Hơn nữa, trên bề mặt da vốn có nhiều loại vi khuẩn thường trú sống cân bằng với nhau, nhưng ở vùng da có hàng rào yếu, sự cân bằng này cũng bị xáo trộn. Đặc biệt, vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) có xu hướng cư trú nhiều hơn hẳn bình thường. Loại vi khuẩn này bám vào da rất chắc, và tại nơi bám vào, nó tiết ra các chất càng làm viêm nặng thêm, trở thành một nguyên nhân khác khiến triệu chứng kéo dài.

Thiếu filaggrin khiến hàng rào da yếu ngay từ đầu

Trung tâm của tình trạng suy yếu này là filaggrin (một loại protein giúp gắn kết chặt các sợi keratin bên trong tế bào sừng, rồi sau đó phân giải thành yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên). Không ít người bị viêm da cơ địa mang đột biến ở gen sản xuất filaggrin, nên ngay từ khi sinh ra, hàng rào da của họ đã không được xếp chặt chẽ.

Khi thiếu filaggrin, khả năng giữ nước của lớp sừng cũng giảm theo. Yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên (NMF), được tạo ra khi filaggrin phân giải thành các mảnh nhỏ, hoạt động như một miếng bọt biển giữ nước bên trong tế bào sừng. Khi thiếu filaggrin, vai trò bọt biển này cũng bị suy giảm theo. Vì vậy, ở cùng một mức độ ẩm, da bị viêm da cơ địa mất nước nhanh hơn và khô hơn so với da bình thường.

Thiếu ceramide thì chuyện gì xảy ra?

Ceramide, một loại lipid lấp đầy khoảng trống giữa các tế bào sừng để ngăn nước thoát ra ngoài, cũng thường bị thiếu hụt ở làn da viêm da cơ địa. Nói cách khác, không chỉ lớp xi măng giữa các viên gạch mà cả chất trám lấp đầy khoảng trống giữa chúng cũng đang thiếu.

Vấn đề còn phức tạp hơn ở chỗ, nhiều nghiên cứu đã xác nhận rằng IL-4, một protein tín hiệu gây viêm, lại cản trở chính quá trình tạo ra ceramide. Nghĩa là khi viêm xuất hiện, hàng rào da càng yếu đi, hàng rào yếu lại khiến các tác nhân kích ứng dễ xâm nhập hơn, và viêm lại nặng thêm, tạo thành một vòng luẩn quẩn. Đó là lý do viêm da cơ địa không dừng lại ở một lần bùng phát mà có xu hướng tái đi tái lại ở cùng một vị trí.

Vì sao ngứa và gãi làm nhau nặng thêm?

Khi bụi hay mạt bụi nhà, những chất gây dị ứng, len lỏi qua khe hở của hàng rào da suy yếu, tế bào miễn dịch của cơ thể sẽ nhận diện chúng là mối đe dọa và bắt đầu phản ứng. Hai chất tín hiệu tiêu biểu sinh ra từ phản ứng này là IL-4 và IL-13. Cả hai vốn là tín hiệu cơ thể dùng để chống lại các tác nhân xâm nhập như ký sinh trùng, nhưng ở người bị viêm da cơ địa, phản ứng này lại được kích hoạt quá mạnh và quá thường xuyên.

Các tín hiệu này cũng kích thích luôn cả dây thần kinh gây ngứa. Ngứa khiến người bệnh gãi, gãi lại làm tổn thương lớp sừng về mặt vật lý, và qua chỗ tổn thương đó, các tác nhân kích ứng lại càng dễ xâm nhập, khiến tín hiệu viêm bùng lên mạnh hơn. Vòng lặp ngứa, gãi và viêm cứ thúc đẩy lẫn nhau như vậy thường được gọi là vòng xoắn ngứa, gãi. Chỉ cần cắt đứt một điểm bất kỳ trong vòng lặp này, toàn bộ chu trình cũng sẽ dần dần dịu lại.

Vòng xoắn này thường trở nên nặng hơn vào ban đêm. Vì ban đêm thân nhiệt tăng lên khiến lưu lượng máu ở da tăng theo, còn các kích thích ban ngày vốn giúp át bớt cảm giác ngứa lại giảm đi, nên cảm giác ngứa trở nên rõ rệt hơn. Do đó, nếu trong lúc ngủ vô thức gãi lặp đi lặp lại, thì dù ban ngày chăm sóc da tốt đến đâu, vết thương vẫn thường xuất hiện trở lại vào ban đêm.

Bôi kem dưỡng ẩm khi nào, bao nhiêu?

Kem dưỡng ẩm là công cụ cơ bản nhất trong chăm sóc viêm da cơ địa. Vì nó bổ sung lipid và nước từ bên ngoài, giúp lấp tạm thời bức tường hàng rào đang bị hư hại.

Để đạt hiệu quả thực sự, một số nguyên tắc sau đây sẽ hữu ích.

• Bôi trong vòng 3 phút sau khi tắm rửa: cần bôi khi da còn ẩm để nước được giữ lại bên dưới lớp kem. Bôi lên da đã khô thì hấp thu chậm và hiệu quả cũng kém hơn.
• Chọn sản phẩm chứa ceramide, cholesterol: thành phần càng gần với cấu tạo lipid tự nhiên của lớp sừng thì càng giúp lấp đầy hàng rào da hiệu quả hơn.
• Bôi ít nhất 2 lần một ngày, với lượng đủ dày: bôi mỏng thì kem khô nhanh và nước lại thoát ra ngoài. Cách thường được khuyến nghị là dùng lượng bằng một đốt ngón tay làm chuẩn.
• Ưu tiên sản phẩm ít hương liệu, ít cồn: vì hương liệu và cồn có thể trở thành một tác nhân kích ứng khác đối với làn da đang nhạy cảm.

Thuốc bôi và cách chăm sóc hằng ngày

Với những trường hợp viêm không dịu đi chỉ bằng dưỡng ẩm, corticosteroid tại chỗ hoặc thuốc ức chế calcineurin tại chỗ (tacrolimus, pimecrolimus, thành phần thuốc mỡ không phải steroid nhưng vẫn ức chế phản ứng miễn dịch) sẽ được dùng phối hợp. Chúng có vai trò làm giảm chính tín hiệu viêm, từ đó cắt đứt vòng xoắn ngứa, gãi.

Với những trường hợp triệu chứng lan rộng và nặng, thuốc sinh học chặn trực tiếp tín hiệu IL-4 và IL-13 (như dupilumab) cũng được cân nhắc. Vì thuốc chặn đúng con đường chung mà hai tín hiệu này gặp nhau, nên về bản chất, nó nâng cao ngưỡng khởi phát phản ứng viêm. Trên thực tế, sau khi điều trị bằng phương pháp này, người ta cũng ghi nhận thành phần ceramide trong hàng rào da được phục hồi.

Chăm sóc trong sinh hoạt hàng ngày cũng cần thiết không kém. Tắm rửa nhanh bằng nước ấm vừa phải, rửa sạch mồ hôi và bụi bẩn thường xuyên, không để độ ẩm trong phòng xuống quá thấp, tất cả đều được khuyến nghị vì có điểm chung là giảm bớt kích ứng lên hàng rào da.

Chất liệu quần áo cũng là điều thường bị bỏ qua. Len hay sợi tổng hợp thô ráp có thể cọ xát nhỏ lên bề mặt da và dễ gây ngứa hơn. Vì vậy, mặc quần áo cotton mềm mại, rộng rãi được khuyến nghị để giảm kích ứng. Quần áo mới mua nên giặt một lần trước khi mặc, đây cũng là cách giảm bớt các hóa chất xử lý còn sót lại trên bề mặt vải.

Thông thường cần chăm sóc kiên trì khoảng 4 đến 12 tuần để triệu chứng dịu đi rõ rệt. Tuy nhiên, viêm da cơ địa là bệnh mãn tính với mục tiêu là kiểm soát chứ không phải chữa khỏi hoàn toàn, nên ngay cả trong giai đoạn không có triệu chứng, việc tiếp tục dưỡng ẩm và chăm sóc hàng rào da từ 6 đến 12 tháng trở lên vẫn được khuyến nghị vì giúp giảm nguy cơ tái phát.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).