Phân biệt mụn nên nặn, mụn không nên nặn và khi nào cần tiêm giảm viêm

Soi gương thấy nốt mụn nào đó là tay đã đưa lên trước khi kịp nghĩ. Cứ tưởng nặn ra là hết ngay, còn để yên thì sợ nó to thêm.

Nhưng thật ra mỗi loại mụn có một câu chuyện bên trong khác nhau. Có ranh giới rõ ràng giữa mụn nặn được và mụn tuyệt đối không nên đụng vào, và nếu không biết ranh giới đó mà cứ nặn đại thì vết để lại thường kéo dài hơn mong đợi. Vết đó thường không biến mất chỉ sau 2 đến 3 ngày; nếu là tăng sắc tố thì có thể kéo dài 6 đến 12 tháng, còn nếu là sẹo lõm mà không điều trị thì có khi tồn tại vĩnh viễn. Hôm nay hãy cùng tìm hiểu cách phân biệt đó, và vì sao mũi tiêm giảm viêm ở phòng khám lại cần thiết đến vậy.

Vì sao mụn đầu trắng và mụn đầu đen nặn được?

Lỗ chân lông bị tắc khi bã nhờn (dầu của da) và tế bào chết (lớp sừng già cỗi) tích tụ lại. Trạng thái bị bít này gọi là nhân mụn (comedone).

Mụn đầu trắng là khi miệng lỗ chân lông cũng bị bít kín, nên bã nhờn và tế bào chết bên trong vón lại thành khối trắng nhìn thấy được. Mụn đầu đen thì miệng lỗ chân lông vẫn hở, phần nhân bên trong tiếp xúc với không khí, bị oxy hóa và chuyển sang màu đen. Màu sắc khác nhau nhưng bản chất bên trong thật ra giống hệt nhau.

Cả hai có một điểm chung quan trọng, đó là thành nang lông (lớp màng mỏng bao quanh lỗ chân lông) vẫn chưa bị vỡ. Có thể ví như một túi rác còn nguyên vẹn, khi túi chưa rách thì chỉ cần nhẹ nhàng lấy phần bên trong ra là xong, nhưng nếu túi đã rách và nội dung tràn ra ngoài thì càng động vào càng bừa bãi thêm. Nhân mụn thuộc trường hợp túi chưa rách, viêm chưa lan xuống các mô sâu bên dưới. Vì vậy chỉ cần dùng lực vừa đủ để lấy phần nhân ra là da sẽ sạch mà không tổn thương nhiều.

Tuy nhiên, túi còn nguyên không có nghĩa là muốn ấn kiểu gì cũng được. Nếu dùng đầu móng tay ấn mạnh, chính lực đó có thể làm vỡ luôn thành nang lông đang lành lặn. Cho nên khi nói nặn mụn đầu trắng, đầu đen tương đối an toàn, điều đó không có nghĩa là chạm vào lúc nào cũng được, mà chỉ an toàn khi làm đúng cách.

Làm sao để nhận biết mụn nào nặn được?

Chỉ cần nhìn bên ngoài cũng có thể phân biệt được phần nào. Hãy kiểm tra những đặc điểm sau.

• Bề mặt gồ lên màu vàng hoặc trắng, ấn vào không đau: nghĩa là phần nhân đã trồi lên gần bề mặt lỗ chân lông, nên không cần dùng nhiều lực vẫn ra dễ dàng.
• Vùng da xung quanh không sưng đỏ: đây là dấu hiệu viêm chưa lan ra các mô lân cận, nên nặn ra ít có nguy cơ lây lan sang hai bên.
• Sờ vào thấy mềm, không cứng: nếu vón cục cứng chắc thì viêm đã ăn sâu bên dưới, còn cảm giác mềm là bằng chứng cho thấy nó vẫn còn nằm gần bề mặt.
• Mới xuất hiện trong vòng 2 đến 3 ngày: nhân mụn để càng lâu, bã nhờn và tế bào chết bên trong càng đông cứng lại, khiến việc lấy ra khó hơn và gây kích ứng xung quanh nhiều hơn so với nhân mụn còn mới.

Ngược lại, những nốt sưng đỏ, cứng, ấn vào đau nhói, những nốt có mủ căng phồng bên trong, hay những nốt sờ thấy chân ăn sâu, đều không phải đối tượng để nặn.

Vì sao nhân mụn lại chuyển thành mụn viêm?

Có những nốt mụn đầu trắng bình thường bỗng một ngày chuyển thành mụn đỏ đau nhức. Điều này khiến nhiều người thắc mắc vì sao.

Trong lỗ chân lông vốn dĩ luôn có vi khuẩn thường trú tên là vi khuẩn gây mụn (C. acnes). Bình thường loại vi khuẩn này không gây vấn đề gì lớn, nhưng khi bã nhờn tích tụ ngày càng nhiều khiến bên trong lỗ chân lông thiếu oxy, vi khuẩn này sẽ sinh sôi rất nhanh, bởi môi trường thiếu oxy chính là điều kiện chúng ưa thích.

Khi vi khuẩn tăng lên, các tế bào miễn dịch của cơ thể sẽ phát hiện và kéo đến. Trong quá trình này, các chất trung gian gây viêm được tiết ra, áp lực dồn lên thành nang lông ngày càng lớn, và cuối cùng lớp màng mỏng đó bị vỡ. Nói cách khác, việc một nốt mụn đầu trắng chuyển thành sẩn đỏ chỉ trong vòng 1 đến 2 ngày chính là hệ quả của quá trình vi khuẩn sinh sôi và phản ứng miễn dịch như vậy.

Mụn nặng lên vào tuổi dậy thì hay trước kỳ kinh nguyệt cũng theo cùng nguyên lý đó. Hormone (androgen) kích thích tuyến bã nhờn, khiến lượng bã nhờn tiết ra tăng lên, nên nhân mụn dễ hình thành hơn và theo đó cơ hội chuyển thành mụn viêm cũng nhiều hơn.

Vì sao nặn mụn viêm lại để lại sẹo?

Sẩn đỏ sưng lên hay mụn mủ căng phồng đều là trạng thái mà thành nang lông đã vỡ rồi. Điều đó có nghĩa là vi khuẩn và bã nhờn đã rò rỉ ra ngoài lỗ chân lông, tức là xuống tới lớp bì (lớp da nằm bên dưới, đóng vai trò nâng đỡ).

Cơ thể sẽ tạo ra phản ứng viêm để ngăn chặn sự xâm nhập này. Trong quá trình đó, một loại enzyme tên MMP tăng lên, có thể hình dung MMP như một chiếc kéo chuyên cắt collagen. Collagen đóng vai trò như cột trụ nâng đỡ độ đàn hồi của da, và khi MMP liên tục cắt những cột trụ đó, kết quả là hình thành sẹo lõm, tức sẹo teo.

Vấn đề là sau khi chiếc kéo đó ngừng hoạt động, những cột trụ ấy cũng không tự dựng lại được. Cơ thể cố gắng sản sinh collagen mới để lấp đầy, nhưng tốc độ tái tạo thường không theo kịp tốc độ phá hủy. Vì vậy viêm càng lớn và càng kéo dài, cộng thêm càng động tay vào nhiều, thì khả năng vết lõm không lành lại mà hóa thành sẹo càng cao.

Nếu trong trạng thái này mà nặn bằng tay thì tình hình sẽ càng tệ hơn. Lực ấn từ ngón tay sẽ đẩy các chất gây viêm vào sâu hơn và lan rộng hơn trong mô xung quanh thành nang lông vốn đã vỡ. Kết quả là phạm vi viêm mở rộng ra, diện tích collagen bị tổn thương cũng tăng theo, khiến khả năng để lại sẹo càng cao.

Sẹo và vết thâm khác nhau như thế nào?

Dấu vết còn lại sau khi mụn lành thật ra chia thành hai loại, và nhiều người vẫn nhầm lẫn, lo lắng như thể chúng giống nhau.

Vết thâm đỏ hoặc nâu là tình trạng tăng sắc tố. Đây là hiện tượng sắc tố melanin tạm thời tập trung lại ở nơi từng bị viêm, hoặc mao mạch bị giãn kéo dài. Vì đây chỉ là vấn đề về màu sắc trên bề mặt da, nên theo thời gian nó sẽ mờ dần, và nếu chống nắng đều đặn thì tốc độ mờ đi được cho là còn nhanh hơn.

Ngược lại, sẹo lõm hoặc sẹo gồ lên sần sùi lại là câu chuyện khác. Đây là kết quả của việc những cột trụ collagen đã nói ở trên bị sụp đổ, tức cấu trúc da đã thay đổi. Vì đây không phải vấn đề màu sắc mà là vấn đề về đường nét bề mặt, nên tốc độ tự cải thiện chậm hơn nhiều so với vết thâm, và việc chăm sóc cũng khó khăn hơn. Do đó, việc phân biệt vết còn lại hiện tại là vấn đề màu sắc hay vấn đề đường nét sẽ giúp xác định hướng chăm sóc phù hợp.

Mũi tiêm giảm viêm hoạt động theo cơ chế nào để làm xẹp sưng?

Mũi tiêm giảm viêm mụn thường dùng ở phòng khám là tiêm trực tiếp vào nốt mụn một lượng rất nhỏ steroid.

Steroid làm giảm sự sản sinh các chất trung gian gây viêm (cytokine), đồng thời co mạch máu xung quanh, hạn chế máu và tế bào viêm dồn về khu vực đó. Nhờ vậy, có báo cáo cho thấy sưng và đau giảm rõ rệt chỉ sau 1 đến 2 ngày.

Điểm quan trọng cần nhớ là mũi tiêm này không nặn ra phần nhân bên trong nốt mụn bằng vật lý. Đây là cách làm dịu phản ứng viêm bằng con đường hóa học, nên tổn thương mô xung quanh ít hơn nhiều so với việc dùng tay nặn. Vì vậy, đối với những nốt mụn viêm lớn và cứng, vốn dễ để lại sẹo, mũi tiêm này thường được ưu tiên hơn là nặn.

Vì sao nên tránh tự nặn mụn tại nhà?

Việc muốn tự tay nặn cũng dễ hiểu, nhưng có mấy lý do sau khiến hành động này không được khuyến khích.

• Tay và móng tay thường không được khử trùng hoàn toàn, nên trong quá trình nặn, vi khuẩn mới có thể xâm nhập vào lỗ chân lông và khiến viêm nặng thêm.
• Rất khó ước lượng đúng góc độ và lực ấn, nên phần nhân bên trong đôi khi không thoát ra ngoài mà bị đẩy sang mô xung quanh. Điều này khiến phạm vi viêm mở rộng thay vì thu hẹp lại.
• Việc ấn và chạm đi chạm lại cùng một vị trí khiến da liên tục bị kích ứng, nên viêm khó lắng xuống và dễ chuyển thành tăng sắc tố, tức vết thâm nâu hoặc đỏ tồn tại lâu ở nơi vừa nặn.

Đặc biệt, với những nốt cục hay nang có chân ăn sâu, tốt nhất là tuyệt đối không nên tự nặn bằng tay. Những nốt mụn dạng này không thể giải quyết bằng cách nặn, mà cần đến tiêm thuốc hoặc các biện pháp điều trị khác.

Nặn mụn khi nào và ở đâu thì an toàn?

Ngay cả với mụn đầu trắng hay đầu đen dạng bề mặt, việc xử lý bằng dụng cụ đã khử trùng vệ sinh, trong môi trường có thể kiểm soát lực chính xác, vẫn an toàn hơn. Dụng cụ chuyên dụng để nặn mụn (cây nặn mụn comedone extractor) giúp phân bổ lực đều, giảm tổn thương mô xung quanh.

Ngược lại, những nốt sưng đỏ, đau nhức, hoặc có mủ tích tụ sâu bên trong thì cần điều trị làm dịu viêm trước, chứ không phải nặn. Nếu cố nặn trong trường hợp này, tức là ép vỡ ổ mủ chưa hình thành hoàn chỉnh, có thể khiến quá trình hồi phục chậm hơn.

Sau khi nặn mụn cần chăm sóc như thế nào?

Kể cả với những nốt mụn nặn được an toàn, ngay sau khi nặn xong lỗ chân lông vẫn đang mở, nên rất dễ bị kích ứng từ bên ngoài. Trong giai đoạn này, điều quan trọng nhất là không chạm tay vào lại.

Ngoài ra, nếu tiếp xúc với ánh nắng thì vị trí đó dễ để lại vết thâm nâu, nên việc dùng kem chống nắng được cho là có ích. Có thể cân nhắc thêm việc dùng sản phẩm dịu nhẹ chứa thành phần làm dịu để giảm kích ứng.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).