Punca Biduran dan Cara Penjagaan, Kenapa Ia Terus Berulang?

Biduran ialah keadaan kulit yang tiba-tiba menjadi merah, bengkak dan gatal. Tanda ini biasanya tidak hilang walaupun ditekan dengan jari, malah boleh berpindah ke bahagian lain dalam masa beberapa jam sahaja. Ramai yang tertanya-tanya kenapa biduran boleh muncul tanpa sebab yang jelas, hilang begitu sahaja, tetapi pada sesetengah orang pula berulang selama berbulan-bulan.

Sebenarnya biduran bukan sekadar masalah kulit biasa, tetapi reaksi yang dihasilkan oleh sel imun dalam badan. Sel utama yang terlibat ialah sel mast (mast cell), iaitu sel imun yang tersebar di kulit dan membran mukus. Mari kita fahami dahulu kenapa dan bagaimana sel ini boleh mencetuskan reaksi tersebut.

Kenapa biduran terbentuk dan gatal?

Di dalam kulit, sel mast tersebar di pelbagai bahagian. Di dalam sel ini tersimpan histamine (histamin), iaitu bahan yang boleh melebarkan salur darah dan menyebabkan rasa gatal, dalam bentuk butiran kecil.

Apabila terdapat rangsangan tertentu, sel mast akan memecahkan semua butiran ini serentak dan melepaskan histamin ke luar. Proses ini dikenali sebagai degranulasi, seakan-akan belon yang meletup dan kandungannya terus tersebar dalam sekelip mata. Apabila histamin tersebar, salur darah di sekelilingnya melebar dan sedikit ruang terbuka pada dinding salur darah, lalu cecair di dalam salur darah merembes keluar ke tisu kulit. Itulah sebabnya kulit menjadi bengkak dan merah membengkak.

Rasa gatal juga berpunca daripada sebab yang sama. Histamin merangsang hujung saraf di dalam kulit secara terus, jadi bengkak dan gatal biasanya muncul hampir serentak.

Apa yang mengusik sel mast?

Sel mast tidak akan meletup tanpa sebab. Salah satu punca utama ialah penglibatan antibodi IgE, iaitu protein yang dihasilkan lebih awal oleh badan seperti satu tanda pengenalan untuk mengesan bahan tertentu.

Apabila badan silap menganggap sesuatu bahan sebagai ancaman lalu menghasilkan IgE, IgE ini akan melekat di permukaan sel mast dan menghantar isyarat sebaik sahaja bahan tersebut memasuki badan sekali lagi. Seperti kunci dan mangga, apabila bahan tertentu berpadanan tepat dengan IgE, isyarat itu disampaikan ke dalam sel mast dan menyalakan suis yang memecahkan butiran histamin.

Namun begitu, sel mast juga boleh bertindak balas tanpa penglibatan IgE. Rangsangan fizikal seperti perubahan suhu atau tekanan boleh menggoncang membran sel secara langsung sehingga memecahkan butiran tersebut. Itulah sebabnya punca biduran tidak dapat dijelaskan melalui satu laluan sahaja.

Punca biduran akut dalam 6 minggu

Biduran yang berlaku kurang daripada 6 minggu digolongkan sebagai biduran akut. Pada tempoh ini, puncanya lebih senang dikenal pasti berbanding jenis lain. Antara pencetus utama ialah:

• Makanan: Protein seperti udang, ketam, kacang dan telur boleh merangsang IgE dan menyebabkan sel mast meletup. Ini berlaku kerana badan tersilap mengingati protein tersebut sebagai bahan ancaman.
• Ubat-ubatan: Antibiotik atau ubat antiradang bukan steroid (NSAID) bukan sahaja bertindak melalui laluan IgE, malah boleh merangsang sel mast secara langsung dengan mengganggu enzim yang mengawal keradangan.
• Jangkitan: Jangkitan virus seperti selesema boleh menjadikan sistem imun seluruh badan lebih sensitif, sehingga sel mast turut lebih mudah bertindak balas berbanding biasa.
• Sengatan atau gigitan serangga: Bisa serangga mengandungi bahan yang merangsang sel mast secara terus, jadi reaksi tempatan yang kuat boleh timbul dengan cepat.

Bagi kebanyakan punca ini, gejala biasanya muncul dalam beberapa minit sahaja, atau paling lama sehari dua selepas terdedah, jadi puncanya agak senang dikesan.

Kenapa punca biduran kronik tidak kelihatan?

Biduran yang berulang lebih daripada 6 minggu digolongkan sebagai biduran kronik. Namun begitu, lebih separuh daripada kes biduran kronik tidak dapat dikesan punca luaran yang jelas.

Puncanya sukar dikesan kerana suis yang memecahkan sel mast sebenarnya berada di dalam badan sendiri. Kajian terkini melaporkan bahawa autoantibodi, iaitu antibodi yang sepatutnya menyasarkan bahan luaran, sebaliknya tersilap mengecam reseptor pada permukaan sel mast badan sendiri lalu terus merangsangnya. Ini bermakna suis tersebut ditekan berulang kali dari dalam badan walaupun tiada bahan baharu memasuki badan dari luar. Itulah sebabnya ujian alahan makanan sering tidak menunjukkan sebarang punca yang jelas.

Apa yang mencetuskan biduran fizikal?

Terdapat juga jenis biduran yang timbul serta-merta apabila terdedah kepada rangsangan tertentu. Jenis ini dikenali sebagai biduran fizikal, dengan hubungan yang agak jelas antara rangsangan dan gejala yang timbul.

• Udara sejuk atau air sejuk: Apabila suhu kulit turun secara mendadak, sel mast di bahagian itu mengecam kesejukan tersebut sebagai rangsangan dan bertindak balas.
• Pakaian ketat atau tekanan: Tekanan pada kulit menggoncang membran sel mast secara fizikal sehingga memecahkan butiran histamin.
• Suhu badan meningkat akibat bersenam atau mandi air panas: Dikenali sebagai biduran kolinergik, keadaan ini dijelaskan berlaku apabila saraf di sekitar kelenjar peluh diaktifkan dan isyaratnya disampaikan kepada sel mast berdekatan.
• Terdedah kepada cahaya matahari: Sinar ultraungu (UV) dipercayai mengubah bentuk bahan tertentu di dalam kulit sehingga boleh dikenali oleh sel mast, lalu mencetuskan reaksi.

Bagi jenis ini, gejala biasanya reda dalam masa 1 hingga 3 jam sebaik sahaja rangsangan dihentikan, jadi pengurusannya agak mudah selagi punca rangsangan dapat dikenal pasti.

Kesan tekanan pada biduran

Stres itu sendiri tidak mencipta biduran secara terus. Namun ia dipercayai boleh menurunkan ambang reaksi sel mast yang sememangnya sudah sensitif.

Apabila mengalami stres, badan merembeskan pelbagai neurotransmitter dan hormon, dan sebahagian daripada bahan ini bertindak pada reseptor di permukaan sel mast, menjadikan butiran histamin lebih mudah pecah walaupun rangsangan yang diterima lebih kecil daripada biasa. Itulah sebabnya ramai yang merasakan biduran lebih kerap muncul semasa musim peperiksaan atau ketika kerja bertimbun, kerana badan yang sudah sensitif menjadikan rangsangan sedia ada lebih mudah bertukar menjadi reaksi.

Cara menguruskan biduran dan tempoh pemulihan

Intipati penjagaan biduran ialah menahan proses sel mast melepaskan histamin itu sendiri. Antihistamin ialah ubat yang menyekat lebih awal tempat histamin melekat pada reseptor di saraf dan salur darah, jadi walaupun histamin dilepaskan, reaksinya menjadi lebih lemah.

Biduran akut kebanyakannya reda dalam masa beberapa hari hingga 4 minggu sebaik sahaja rangsangan puncanya hilang. Sebaliknya, tempoh pemulihan biduran kronik berbeza-beza mengikut individu, dan dilaporkan sering bertambah baik dengan sendirinya dalam tempoh 6 hingga 12 bulan. Namun begitu, ada juga kes yang berlarutan lebih lama atau muncul semula, jadi pemerhatian dan penjagaan yang berterusan tetap diperlukan.

Walaupun punca biduran kronik sukar dikenal pasti, mengurangkan faktor yang berpotensi merangsang seperti pakaian ketat, stres berlebihan atau ubat tertentu satu demi satu dipercayai dapat membantu mengurangkan kekerapan gejala. Berbanding tergesa-gesa mencari satu punca sahaja, memerhati isyarat yang dihantar oleh badan secara berterusan selalunya lebih membantu.

Apabila gejala teruk, menyejukkan bahagian yang terjejas dengan ais buat seketika boleh menyempitkan salur darah dan meredakan gatal serta bengkak untuk sementara waktu. Namun, bagi jenis biduran sejuk (cold urticaria) yang dicetuskan oleh kesejukan itu sendiri, tindakan ini sebaliknya boleh memburukkan reaksi, jadi lebih selamat untuk mengenal pasti dahulu jenis biduran yang dialami. Mencatat masa dan situasi gejala muncul, walaupun secara ringkas, turut memberi bantuan sebenar apabila doktor cuba mengenal pasti punca di klinik kelak.

References

Persatuan Dermatologi Korea, Akademi Dermatologi Amerika (AAD), dan Kementerian Keselamatan Makanan dan Ubat-ubatan (MFDS).