Kulit Photoaging: Kesan Retinoid dan Vitamin C serta Cara Penjagaan

Kulit yang telah lama terdedah kepada matahari berubah secara berbeza berbanding kulit yang hanya menua mengikut usia. Kedua-duanya akan mengalami kedutan, tetapi fotopenuaan membawa bersama pigmentasi seperti melasma dan bintik hitam, di samping tekstur kulit yang menjadi lebih kasar. Ramai yang menganggap kerosakan akibat sinar UV ini sukar dipulihkan. Namun apabila tindak balas yang berlaku di dalam kulit diteliti satu demi satu, sebahagian besarnya sebenarnya boleh dibalikkan. Mari kita lihat dengan lebih dekat apa yang rosak dan bagaimana ia boleh dipulihkan.

Apakah beza photoaging dengan penuaan semula jadi?

Penuaan semula jadi ialah proses di mana pembahagian sel menjadi perlahan secara beransur-ansur dan penghasilan kolagen turut berkurangan sedikit demi sedikit seiring masa. Kadarnya perlahan tetapi berlaku secara sekata di seluruh wajah. Fotopenuaan pula berbeza kerana ia tertumpu pada kawasan yang paling banyak terdedah kepada matahari, iaitu dahi, tulang pipi dan sekitar hidung.

Apabila sinar UV menembusi lapisan kulit yang lebih dalam, radikal bebas (zarah oksigen tidak stabil yang sangat reaktif) terhasil di dalam sel. Radikal bebas ini secara terus merosakkan gentian kolagen dan DNA sel. Itulah sebabnya walaupun pada usia yang sama, kulit yang konsisten dilindungi daripada matahari kelihatan sangat berbeza berbanding kulit yang tidak. Boleh dikatakan bahawa teras fotopenuaan ialah rangkaian tindak balas yang dicetuskan oleh radikal bebas ini.

Bagaimana UV memusnahkan kolagen?

Apabila sel kulit terdedah kepada sinar UV, faktor transkripsi bernama AP-1 (protein yang menghidupkan dan mematikan suis gen) diaktifkan. Apabila AP-1 aktif, isyarat untuk menghasilkan MMP (matrix metalloproteinase, enzim yang memotong halus gentian kolagen) tersebar ke seluruh sel.

Apabila MMP meningkat, gentian kolagen yang sedia ada terus dipotong. Pada masa yang sama, AP-1 turut menyekat isyarat pembentukan kolagen baharu (laluan TGF-beta), sehingga jumlah yang dimusnahkan menjadi lebih banyak daripada jumlah yang dihasilkan semula. Apabila keadaan ini berulang selama bertahun-tahun, dermis (lapisan dalam kulit tempat kolagen berada) menjadi semakin nipis, dan gentian elastin kehilangan susunan yang teratur lalu bergumpal seperti benang yang kusut. Penggumpalan gentian elastin ini dianggap sebagai salah satu ciri klasik fotopenuaan.

Kenapa pigmentasi terbentuk tidak sekata?

Sinar UV bukan sahaja memberi kesan kepada kolagen, malah turut menghantar isyarat kepada sel penghasil warna kulit. Melanosit menghasilkan lebih banyak pigmen melanin sebagai usaha untuk menahan sinar UV, dan tindak balas ini pada asasnya merupakan mekanisme pertahanan normal kulit.

Masalahnya timbul apabila tindak balas ini berulang selama berpuluh tahun, sehingga tahap tindak balas melanosit menjadi tidak sekata antara satu kawasan wajah dengan yang lain. Aktiviti tyrosinase (enzim yang bertanggungjawab pada langkah pertama penghasilan melanin) menjadi tidak konsisten mengikut kawasan, dan pigmen terkumpul secara tidak sekata pada kawasan seperti tulang pipi dan dahi yang kerap terdedah kepada matahari. Inilah sebabnya pigmentasi tersebut muncul dalam bentuk bintik dengan sempadan yang jelas seperti melasma atau bintik hitam. Dengan kata lain, pigmentasi bukan sekadar hasil daripada peningkatan melanin secara keseluruhan, tetapi lebih kepada kesan bintik akibat peningkatan yang tidak sekata di kawasan tertentu.

Bagaimana retinoid bertindak pada photoaging?

Retinoid (kumpulan bahan terbitan vitamin A) merupakan bahan utama yang membalikkan proses fotopenuaan. Tretinoin menyekat aktiviti AP-1 yang telah diterangkan sebelum ini, dengan itu menghalang penghasilan MMP yang berlebihan. Pada masa yang sama, ia merangsang gen prokolagen (protein sebelum menjadi kolagen) supaya dibaca dengan lebih aktif, sekali gus mendorong fibroblas untuk menghasilkan kolagen baharu.

Ini bermakna tretinoin bertindak pada dua hala serentak, iaitu mengurangkan isyarat kerosakan sambil meningkatkan isyarat pembentukan. Retinol berbeza daripada tretinoin dari segi bentuk bahan, kerana ia perlu melalui dua peringkat penukaran enzim di dalam kulit sebelum bertukar kepada bentuk yang sama seperti tretinoin. Oleh sebab itu tindakannya lebih perlahan dan lembut, tetapi hala tujunya tetap sama. Malah, satu kajian yang mengaplikasikan tretinoin pada kulit fotopenuaan selama beberapa bulan mendapati peningkatan dalam penghasilan kolagen baharu, manakala kulit yang tidak dirawat sebaliknya menunjukkan penurunan kolagen.

Peranan vitamin C dan niacinamide

Vitamin C merupakan kofaktor yang mesti ada agar enzim prolil hidroksilase, yang berfungsi mengikat rantai kolagen dengan stabil, dapat bertindak. Tanpa enzim ini, jalinan rantai kolagen tidak terbentuk dengan sempurna sehingga gagal menjadi gentian yang kukuh. Oleh itu, walaupun vitamin C tidak menghasilkan kolagen secara langsung, ia memainkan peranan penting membantu kolagen terbentuk dengan sempurna.

Pada masa yang sama, vitamin C turut bertindak sebagai antioksidan yang meneutralkan radikal bebas yang dihasilkan oleh sinar UV. Apabila digunakan secara topikal, vitamin C mampu sampai pada kepekatan yang agak tinggi ke lapisan atas dermis, iaitu tempat fotopenuaan kebanyakannya berlaku, dan ini menjadi kelebihan tersendiri.

Niacinamide (bahan terbitan vitamin B3) pula bertindak melalui laluan yang berbeza. Ia melambatkan proses pemindahan butiran pigmen daripada melanosit ke sel keratinosit, sekali gus mengurangkan jumlah pigmen yang terkumpul di permukaan kulit. Selain itu, niacinamide turut dilaporkan mampu mengukuhkan halangan kulit serta menenangkan tindak balas keradangan.

Bila kesan muncul dan berapa lama bertahan?

Tempoh perubahan yang boleh dilihat berbeza mengikut lapisan kulit. Perubahan pada tekstur permukaan kulit, di mana ia menjadi lebih licin dan kasarnya berkurangan, biasanya mula dirasai dalam masa lebih kurang 4 minggu. Ini relatif lebih cepat kerana ia melibatkan pembersihan sel mati dan pemulihan keseimbangan kelembapan kulit.

Sebaliknya, pembentukan kolagen baharu yang sebenar di dalam dermis mengambil masa yang lebih lama. Oleh sebab kolagen baharu perlu melalui beberapa peringkat, iaitu pembentukan, penyusunan dan penjalinan yang kukuh, perubahan yang ketara dilaporkan memerlukan masa antara 3 hingga 6 bulan. Kajian yang menjejaki penggunaan jangka panjang pula mendapati peningkatan kolagen yang lebih ketara apabila digunakan secara konsisten selama 10 hingga 12 bulan.

Namun, perubahan ini hanya kekal jika penjagaan diteruskan. Apabila penggunaan dihentikan, tindak balas kerosakan akibat sinar UV akan kembali bermula, dan kolagen yang baru terbentuk juga akan berkurangan secara beransur-ansur. Tempoh kesan bertahan berbeza bagi setiap individu, tetapi bagi mereka yang menjaga kulit secara konsisten, penambahbaikan didapati bertahan antara 6 bulan hingga 1 tahun. Julat ini boleh berbeza dengan ketara bergantung pada tahap kerosakan asal dan tabiat perlindungan daripada matahari.

Empat perkara yang perlu dijaga untuk menguruskan photoaging

Walau bagaimanapun kerap isyarat pembentukan kolagen diaktifkan, kesannya akan diimbangi semula jika isyarat kerosakan terus berlaku. Oleh itu, terdapat beberapa prinsip yang perlu dipatuhi dalam susunan penjagaan.

• Gunakan pelindung matahari setiap hari. Jika langkah ini diabaikan, AP-1 dan MMP akan diaktifkan semula, lalu memecahkan sebahagian besar kolagen yang telah dibentuk oleh retinoid atau vitamin C.
• Mulakan retinoid dengan kepekatan rendah dan tingkatkan secara perlahan-lahan. Menggunakan kepekatan tinggi sejak awal akan mempercepatkan pusing ganti sel keratinosit secara mendadak, menyebabkan kerengsaan dan kemerahan yang lebih teruk, sehingga sukar untuk diteruskan secara konsisten.
• Pastikan kelembapan sentiasa dijaga bersama. Jika bahan aktif terus digunakan sedangkan halangan kulit sudah lemah, kerengsaan hanya akan bertambah tanpa memberi ruang bagi bahan tersebut untuk berfungsi dengan baik.
• Konsistensi menentukan hasil. Oleh sebab kolagen mengambil masa beberapa bulan sebelum terbentuk secara ketara, penghentian di pertengahan jalan akan menghentikan tindak balas pada titik itu dan kulit akan kembali kepada kadar asal.

Apabila keempat-empat perkara ini dipatuhi bersama, ruang masa yang diperlukan bagi perubahan daripada retinoid, vitamin C dan niacinamide untuk terkumpul dapat dipastikan. Bergantung kepada satu bahan sahaja tidak semantap menggabungkan perlindungan matahari, bahan aktif dan kelembapan secara serentak untuk menghasilkan hasil yang lebih stabil.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), dan Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).