ລົມພິດ ສາເຫດ ແລະ ວິທີດູແລ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເປັນຊ້ຳໆ?

ລົມພິດ (urticaria) ແມ່ນອາການທີ່ຜິວໜັງແດງແລະບວມຂຶ້ນມາທັນທີ ພ້ອມກັບຄັນ. ເຖິງແມ່ນກົດດ້ວຍມືກໍບໍ່ຄ່ອຍຫາຍໄປ, ບາງເທື່ອກໍຍ້າຍໄປບ່ອນອື່ນພາຍໃນສອງສາມຊົ່ວໂມງ. ແຕ່ຫຼາຍຄົນກໍສົງໄສວ່າເປັນຫຍັງມັນຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ມີເຫດຜົນຊັດເຈນແລ້ວກໍຫາຍໄປເອງ, ແລະເປັນຫຍັງບາງຄົນຈຶ່ງເປັນຊ້ຳໆຫຼາຍເດືອນ.

ລົມພິດບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ບັນຫາຜິວໜັງທຳມະດາ ແຕ່ເປັນປະຕິກິລິຍາທີ່ເກີດຈາກເຊວພູມຄຸ້ມກັນພາຍໃນຮ່າງກາຍ. ໃຈກາງຂອງເລື່ອງນີ້ຄືເມດເຊວ (mast cell, ເຊວພູມຄຸ້ມກັນທີ່ກະຈາຍຢູ່ໃນຜິວໜັງແລະເຍື່ອເມືອກ). ມາເບິ່ງເທື່ອລະບາດວ່າເປັນຫຍັງແລະແນວໃດເຊວນີ້ຈຶ່ງເກີດປະຕິກິລິຍາຂຶ້ນ.

ລົມພິດເກີດຈາກຫຍັງ ແລະ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຄັນ?

ພາຍໃນຜິວໜັງມີເມດເຊວກະຈາຍຢູ່ທົ່ວໄປ. ພາຍໃນເຊວນີ້ມີຮິດສະຕາມີນ (histamine, ສານທີ່ເຮັດໃຫ້ເສັ້ນເລືອດຂະຫຍາຍແລະເຮັດໃຫ້ຄັນ) ຖືກເກັບໄວ້ໃນຮູບແບບເມັດນ້ອຍໆ.

ເມື່ອມີສິ່ງກະຕຸ້ນເຂົ້າມາ ເມດເຊວຈະລະເບີດເມັດເຫຼົ່ານັ້ນພ້ອມກັນ ແລ້ວປ່ອຍຮິດສະຕາມີນອອກມາ. ຂະບວນການນີ້ເອີ້ນວ່າ degranulation, ຄືກັນກັບໝາກບານແຕກແລ້ວສານພາຍໃນກະຈາຍອອກໄປໃນທັນທີ. ເມື່ອຮິດສະຕາມີນກະຈາຍອອກ ເສັ້ນເລືອດອ້ອມຂ້າງຈະຂະຫຍາຍ ແລະຮອຍແຕກຂອງຝາເສັ້ນເລືອດຈະເປີດອອກເລັກນ້ອຍ ເຮັດໃຫ້ນ້ຳໃນເສັ້ນເລືອດຊືມອອກມາສູ່ເນື້ອເຍື່ອຜິວໜັງ. ນີ້ຄືເຫດຜົນທີ່ຜິວໜັງບວມແລະແດງຂຶ້ນ.

ອາການຄັນກໍມາຈາກສາເຫດດຽວກັນ. ເນື່ອງຈາກຮິດສະຕາມີນກະຕຸ້ນປາຍປະສາດໃນຜິວໜັງໂດຍກົງ ອາການບວມແລະຄັນຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນເກືອບພ້ອມກັນ.

ຫຍັງກະຕຸ້ນເມດເຊວ?

ເມດເຊວບໍ່ໄດ້ລະເບີດໂດຍບໍ່ມີເຫດຜົນ. ສ່ວນຫຼັກແມ່ນມາຈາກພູມຕ້ານທານທີ່ເອີ້ນວ່າ IgE (antibody, ໂປຣຕີນທີ່ຮ່າງກາຍສ້າງໄວ້ລ່ວງໜ້າຄືກັບປ້າຍຈຳແນກ ເພື່ອກຽມຕອບໂຕ້ຕໍ່ສານໃດໜຶ່ງ).

ເມື່ອຮ່າງກາຍເຂົ້າໃຈຜິດວ່າສານໃດໜຶ່ງເປັນອັນຕະລາຍ ແລະສ້າງ IgE ຂຶ້ນມາ, ຄາວທີ່ສານນັ້ນເຂົ້າມາອີກຄັ້ງ IgE ທີ່ຕິດຢູ່ໜ້າເມດເຊວກໍຈະສົ່ງສັນຍານ. ຄືກັນກັບກະແຈກັບແມ່ກະແຈ, ເມື່ອສານນັ້ນເຂົ້າກັບ IgE ໄດ້ພໍດີ ສັນຍານຈະສົ່ງເຂົ້າໄປໃນເມດເຊວ ແລະສະວິດຊ໌ລະເບີດເມັດຈະຖືກເປີດ.

ແຕ່ກໍມີກໍລະນີທີ່ເມດເຊວເກີດປະຕິກິລິຍາໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສ IgE. ເພາະສິ່ງກະຕຸ້ນທາງກາຍະພາບ ເຊັ່ນ ການປ່ຽນແປງອຸນຫະພູມ ຫຼື ແຮງກົດ ອາດສັ່ນເຍື່ອຫຸ້ມເຊວໂດຍກົງຈົນເມັດແຕກໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ດັ່ງນັ້ນສາເຫດຂອງລົມພິດຈຶ່ງບໍ່ສາມາດອະທິບາຍໄດ້ດ້ວຍເສັ້ນທາງດຽວ.

ສາເຫດຂອງລົມພິດແບບສ້ວຍແຫຼມພາຍໃນ 6 ອາທິດ

ຖ້າອາການເກີດຂຶ້ນພາຍໃນ 6 ອາທິດ ຈະຖືກຈັດເປັນລົມພິດແບບກະທັນຫັນ. ໃນຊ່ວງນີ້ມັກຈະສາມາດຄົ້ນຫາສາເຫດໄດ້ຄ່ອນຂ້າງງ່າຍ. ຕົວກະຕຸ້ນທົ່ວໄປມີດັ່ງນີ້:

• ອາຫານ: ໂປຣຕີນຈາກກຸ້ງ-ປູ, ຖົ່ວ, ໄຂ່ ອາດກະຕຸ້ນ IgE ຈົນເຮັດໃຫ້ເມດເຊວລະເບີດ. ເພາະຮ່າງກາຍຈື່ຈຳໂປຣຕີນເຫຼົ່ານັ້ນວ່າເປັນສານອັນຕະລາຍຢ່າງຜິດພາດ.
• ຢາ: ຢາຕ້ານເຊື້ອ ຫຼື ຢາແກ້ອັກເສບ (NSAIDs) ນອກຈາກຈະໄປຕາມເສັ້ນທາງ IgE ແລ້ວ ຍັງອາດກະຕຸ້ນເມດເຊວໂດຍກົງຜ່ານເສັ້ນທາງເອນໄຊທີ່ຄວບຄຸມການອັກເສບ.
• ການຕິດເຊື້ອ: ເມື່ອມີການຕິດເຊື້ອໄວຣັດ ເຊັ່ນ ໄຂ້ຫວັດ ປະຕິກິລິຍາພູມຄຸ້ມກັນທົ່ວຮ່າງກາຍຈະໄວຂຶ້ນ ເຮັດໃຫ້ເມດເຊວຕອບໂຕ້ຕໍ່ສິ່ງກະຕຸ້ນໄດ້ງ່າຍກວ່າປົກກະຕິ.
• ຖືກແມງໄມ້ຕອຍ ຫຼື ກັດ: ພິດຂອງແມງໄມ້ມີສານທີ່ກະຕຸ້ນເມດເຊວໂດຍກົງ ເຮັດໃຫ້ເກີດປະຕິກິລິຍາຮຸນແຮງໃນຈຸດນັ້ນຢ່າງໄວ.

ສາເຫດເຫຼົ່ານີ້ສ່ວນຫຼາຍຈະສະແດງອາການໄວ ບາງເທື່ອພາຍໃນຫຼາຍນາທີ ຫຼືຊ້າສຸດກໍພາຍໃນໜຶ່ງຫາສອງມື້ ຫຼັງໄດ້ຮັບສານກະຕຸ້ນ ຈຶ່ງເດົາສາເຫດໄດ້ຄ່ອນຂ້າງງ່າຍ.

ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຫາສາເຫດຂອງລົມພິດເຮື້ອຮັງບໍ່ເຫັນ?

ຖ້າລົມພິດເປັນຊ້ຳໆເກີນ 6 ອາທິດ ຈະຖືກຈັດເປັນລົມພິດຊຳເຮື້ອ. ແຕ່ໃນຜູ້ປ່ວຍລົມພິດຊຳເຮື້ອກວ່າເຄິ່ງໜຶ່ງ ບໍ່ສາມາດຊອກຫາສາເຫດພາຍນອກທີ່ຊັດເຈນໄດ້.

ເຫດຜົນທີ່ຊອກຫາສາເຫດບໍ່ພົບກໍຍ້ອນວ່າສະວິດຊ໌ທີ່ເຮັດໃຫ້ເມດເຊວລະເບີດຢູ່ພາຍໃນຮ່າງກາຍເອງ. ການສຶກສາໃນໄລຍະຫຼັງພົບວ່າ ພູມຕ້ານທານທີ່ຮ່າງກາຍສ້າງຂຶ້ນເອງ (autoantibody) ຊຶ່ງປົກກະຕິຄວນຈະຕໍ່ຕ້ານສານພາຍນອກ ກັບໄປຮັບຮູ້ຕົວຮັບຢູ່ໜ້າເມດເຊວຂອງຕົນເອງຜິດພາດ ແລ້ວກະຕຸ້ນຊ້ຳໆ. ເທົ່າກັບວ່າສະວິດຊ໌ຖືກກົດຊ້ຳໆຈາກພາຍໃນ ໂດຍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງມີສານໃໝ່ເຂົ້າມາຈາກພາຍນອກ. ນີ້ຄືເຫດຜົນທີ່ເຖິງວ່າຈະກວດພູມແພ້ອາຫານແລ້ວກໍຍັງມັກບໍ່ພົບສາເຫດຊັດເຈນ.

ຫຍັງກະຕຸ້ນລົມພິດຈາກສາເຫດທາງກາຍ?

ມີລົມພິດອີກຊະນິດໜຶ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນທັນທີເມື່ອຕອບໂຕ້ຕໍ່ສິ່ງກະຕຸ້ນສະເພາະ. ເອີ້ນວ່າລົມພິດທາງກາຍະພາບ (physical urticaria), ຊຶ່ງມີຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງສິ່ງກະຕຸ້ນກັບອາການທີ່ຄ່ອນຂ້າງຊັດເຈນ.

• ອາກາດເຢັນ ຫຼື ນ້ຳເຢັນ: ເມື່ອອຸນຫະພູມຜິວໜັງຫຼຸດລົງທັນທີ ເມດເຊວໃນຈຸດນັ້ນຈະຮັບຮູ້ຄວາມເຢັນເປັນສິ່ງກະຕຸ້ນແລ້ວຕອບໂຕ້.
• ເຄື່ອງນຸ່ງແໜ້ນ ຫຼື ການຖືກກົດທັບ: ແຮງກົດທີ່ຜິວໜັງໄດ້ຮັບຈະສັ່ນເຍື່ອຫຸ້ມເມດເຊວໂດຍກົງຈົນເມັດແຕກ.
• ອອກກຳລັງກາຍ ຫຼື ອາບນ້ຳຮ້ອນຈົນອຸນຫະພູມຮ່າງກາຍສູງຂຶ້ນ: ເອີ້ນວ່າ cholinergic urticaria, ອະທິບາຍວ່າເສັ້ນປະສາດອ້ອມຕ່ອມເຫື່ອຖືກກະຕຸ້ນ ແລ້ວສົ່ງສັນຍານໄປຫາເມດເຊວທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ.
• ຖືກແສງແດດ: ຮັງສີ UV ປ່ຽນສານບາງຢ່າງໃນຜິວໜັງໃຫ້ຢູ່ໃນຮູບແບບທີ່ເມດເຊວສາມາດຮັບຮູ້ໄດ້ ຈຶ່ງເກີດປະຕິກິລິຍາຂຶ້ນ.

ລົມພິດຊະນິດນີ້ຖ້າກຳຈັດສິ່ງກະຕຸ້ນອອກແລ້ວ ມັກຈະຫາຍພາຍໃນ 1 ຫາ 3 ຊົ່ວໂມງ ດັ່ງນັ້ນຖ້າຮູ້ຈັກສິ່ງກະຕຸ້ນທີ່ແທ້ຈິງ ການເບິ່ງແຍງກໍຈະງ່າຍຂຶ້ນ.

ຄວາມຄຽດມີຜົນຕໍ່ລົມພິດແນວໃດ?

ຄວາມຄຽດເອງບໍ່ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເກີດລົມພິດຂຶ້ນໃໝ່. ແຕ່ຮູ້ກັນວ່າມັນຊ່ວຍຫຼຸດເກນຄວາມອົດທົນຂອງເມດເຊວທີ່ຮັບຄວາມຮູ້ສຶກອ່ອນໄຫວຢູ່ແລ້ວ.

ເມື່ອຄຽດ ຮ່າງກາຍຈະປ່ອຍສານສື່ປະສາດແລະຮໍໂມນຫຼາຍຊະນິດອອກມາ, ບາງຊະນິດອອກລິດເທິງຕົວຮັບຢູ່ໜ້າເມດເຊວ ເຮັດໃຫ້ເມັດແຕກງ່າຍຂຶ້ນເຖິງແມ່ນສິ່ງກະຕຸ້ນຈະໜ້ອຍກວ່າປົກກະຕິ. ນີ້ຄືເຫດຜົນທີ່ຫຼາຍຄົນຮູ້ສຶກວ່າລົມພິດເປັນຖີ່ຂຶ້ນໃນຊ່ວງສອບເສັງ ຫຼື ວຽກຫຍຸ້ງ, ເພາະຮ່າງກາຍທີ່ອ່ອນໄຫວຂຶ້ນເຮັດໃຫ້ສິ່ງກະຕຸ້ນເດີມມີໂອກາດກາຍເປັນປະຕິກິລິຍາໄດ້ງ່າຍຂຶ້ນ.

ວິທີດູແລລົມພິດ ແລະ ໄລຍະຟື້ນຕົວ

ຫົວໃຈຂອງການເບິ່ງແຍງລົມພິດຄືການຄວບຄຸມຂະບວນການທີ່ເມດເຊວປ່ອຍຮິດສະຕາມີນອອກມາ. ຢາຕ້ານຮິດສະຕາມີນ (antihistamine) ຈະໄປປິດກັ້ນຕົວຮັບຢູ່ເສັ້ນປະສາດແລະເສັ້ນເລືອດໄວ້ລ່ວງໜ້າ ເຮັດໃຫ້ເຖິງແມ່ນຮິດສະຕາມີນຈະຖືກປ່ອຍອອກມາ ປະຕິກິລິຍາກໍຈະອ່ອນລົງ.

ລົມພິດແບບກະທັນຫັນ ຖ້າສິ່ງກະຕຸ້ນຫາຍໄປ ສ່ວນຫຼາຍຈະດີຂຶ້ນພາຍໃນສອງສາມມື້ຫາ 4 ອາທິດ. ສ່ວນລົມພິດຊຳເຮື້ອນັ້ນ ໄລຍະເວລາຟື້ນຕົວແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍໃນແຕ່ລະຄົນ, ມີລາຍງານວ່າສ່ວນຫຼາຍຈະດີຂຶ້ນເອງພາຍໃນ 6 ຫາ 12 ເດືອນ. ແນ່ນອນວ່າກໍມີກໍລະນີທີ່ດົນກວ່ານັ້ນ ຫຼື ກັບມາເປັນອີກ, ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງຈຳເປັນຕ້ອງສັງເກດແລະເບິ່ງແຍງຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ.

ເຖິງແມ່ນຈະເປັນລົມພິດຊຳເຮື້ອທີ່ຫາສາເຫດຍາກ ແຕ່ຖ້າຄ່ອຍໆຫຼຸດປັດໄຈທີ່ອາດເປັນສິ່ງກະຕຸ້ນ ເຊັ່ນ ເຄື່ອງນຸ່ງແໜ້ນ, ຄວາມຄຽດຫຼາຍເກີນໄປ, ຢາບາງຊະນິດ ກໍຈະຊ່ວຍຫຼຸດຄວາມຖີ່ຂອງອາການໄດ້. ແທນທີ່ຈະຮີບຮ້ອນຊອກຫາສາເຫດດຽວ, ການສັງເກດສັນຍານຈາກຮ່າງກາຍຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງມັກຈະເປັນປະໂຫຍດກວ່າ.

ເມື່ອອາການຮຸນແຮງ ການປະຄົບເຢັນຈຸດນັ້ນຊົ່ວຄາວອາດຊ່ວຍໃຫ້ເສັ້ນເລືອດຫົດຕົວ ອາການຄັນແລະບວມຈຶ່ງທຸເລາລົງໄດ້ຊົ່ວຄາວ. ແຕ່ໃນຄົນທີ່ເປັນລົມພິດຈາກຄວາມເຢັນ (cold urticaria) ຄວາມເຢັນເອງເປັນສິ່ງກະຕຸ້ນ ດັ່ງນັ້ນການປະຄົບເຢັນອາດເຮັດໃຫ້ອາການຮ້າຍແຮງຂຶ້ນແທນ, ຈຶ່ງຄວນສັງເກດກ່ອນວ່າລົມພິດຂອງຕົນເອງໃກ້ຄຽງກັບຊະນິດໃດ. ການບັນທຶກເວລາແລະສະຖານະການທີ່ອາການເກີດຂຶ້ນ ເຖິງແມ່ນຈະສັ້ນໆ ກໍເປັນປະໂຫຍດຕໍ່ການຫາສາເຫດເມື່ອໄປພົບແພດ.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).