Есекжем себептері мен күтімі: неге қайта-қайта қайталанады?

Есекжем, теріде кенеттен қызарып ісіп, қышитын белгі. Саусақпен басқанда да оңай жоғалмайды, тіпті бірнеше сағат ішінде басқа жерге ауысып та кетеді. Неге еш себепсіз пайда болып, кейін жоғалатынын, ал кейбір адамдарда неге айлар бойы қайталанатынын көп адам білгісі келеді.

Есекжем қарапайым тері тітіркенуі емес, дене ішіндегі иммундық жасушалардың реакциясы. Оның орталығында мачта жасушасы (mast cell, теріде және шырышты қабаттарда тарап орналасқан иммундық жасуша) деп аталатын жасуша тұр. Осы жасуша неге, қалай реакция беретінін ретімен түсіндіріп көрейік.

Есекжем неге пайда болады және қышиды?

Теріде мачта жасушасы деп аталатын жасуша бүкіл беткейде орналасқан. Осы жасушаның ішінде гистамин (histamine, қан тамырларын кеңейтетін және қышыма тудыратын зат) кішкентай түйіршіктер түрінде сақталады.

Қандай да бір тітіркендіргіш келгенде, мачта жасушасы сол түйіршіктерді бірден жарып, гистаминді сыртқа шығарады. Бұл процесс дегрануляция деп аталады, ол шарды жарғандағыдай, ішіндегі зат бір сәтте тарап кетуге ұқсайды. Гистамин таралғанда айналадағы қан тамырлары кеңейіп, тамыр қабырғасындағы саңылаулар сәл ашылады да, тамыр ішіндегі сұйықтық тері тінінеде сыртқа сыздап шығады. Сондықтан тері ісініп, қызарып шыға келеді.

Қышу себебі де дәл осында. Гистамин теріден нерв ұштарын тікелей тітіркендіретіндіктен, ісіну мен қышу дерлік бір мезгілде пайда болады.

Мачта жасушасына не әсер етеді?

Мачта жасушасы себепсіз жарылмайды. Ең көп кездесетін жағдайда IgE деген антидене (дене белгілі бір затқа реакция беру үшін алдын ала дайындап қойған тану белгісі тәрізді ақуыз) араласады.

Дене қандай да бір затты қауіпті деп қате санап, IgE жасап қойса, сол зат қайта кірген кезде IgE мачта жасушасының бетінде тұрып сигнал жібереді. Кілт пен құлыптай, белгілі бір зат IgE-ге дәл сай келіп қосылғанда, сол сигнал мачта жасушасының ішіне дейін жетіп, түйіршіктерді жаратын ажыратқыш іске қосылады.

Дегенмен IgE-сіз де мачта жасушасы реакция беретін жағдайлар бар. Температураның өзгеруі немесе қысым сияқты физикалық тітіркендіргіштер жасуша қабығын тікелей шайқап, түйіршіктерді жарып жіберуі мүмкін. Сондықтан есекжемнің себебі бір ғана жолмен түсіндірілмейді.

6 апта ішінде пайда болған жедел есекжемнің себебі

Белгі пайда болғанына 6 аптаға дейін болса, оны жедел есекжем деп жіктейді. Бұл кезеңде себебін табу мүмкіндігі салыстырмалы түрде жоғары. Негізгі тетік болатын факторлар мыналар:

• Тамақ: шаян тәрізділер, жаңғақтар, жұмыртқа сияқты ақуыздар IgE-ні тітіркендіріп, мачта жасушасын жарып жіберуі мүмкін. Дене сол ақуызды қауіп ретінде дұрыс емес есте сақтап қойғандықтан осылай болады.
• Дәрі-дәрмек: антибиотиктер немесе NSAIDs (стероидты емес қабынуға қарсы дәрілер) тек IgE жолы арқылы ғана емес, қабынуды реттейтін ферменттердің жолын тікелей бұзу арқылы да мачта жасушасын тітіркендіруі мүмкін.
• Инфекция: суық тию сияқты вирустық инфекция болғанда, бүкіл дененің иммундық реакциясы сезімтал болып, мачта жасушалары да әдеттегіден оңай тітіркенеді.
• Жәндіктің шаққаны немесе тістегені: жәндік уының өзінде мачта жасушасын тікелей тітіркендіретін зат болғандықтан, сол жерде күшті реакция тез пайда болады.

Бұл себептердің көбінде әсер еткеннен кейін бірнеше минуттан, ұзаса бір-екі күннен кейін белгі шығатындықтан, себебін болжау салыстырмалы түрде оңай.

Созылмалы есекжемнің себебі неге көрінбейді?

Есекжем 6 аптадан ұзақ қайталанса, оны созылмалы есекжем деп жіктейді. Ал созылмалы есекжемнің жартысынан көбінде сыртқы нақты себебін таба алмайды.

Себебін таппайтын себебі, мачта жасушасын жаратын ажыратқыш дененің ішінде орналасады. Соңғы зерттеулерде дене жасаған аутоантидене, яғни бастапқыда сыртқы затты нысанаға алуы керек антидене өзінің мачта жасушасының бетіндегі рецепторын қате танып, оны үздіксіз тітіркендіретін жағдайлар анықталуда. Сырттан жаңа зат кірмесе де, дене ішінде ажыратқыш қайта-қайта басылады деген сөз. Сондықтан тамаққа аллергия сынағы жасаса да, айтарлықтай себеп шықпайтын жағдай жиі кездеседі.

Физикалық есекжемді не тудырады?

Белгілі бір тітіркендіргішке реакция ретінде сол сәтте шығатын есекжем де бар. Оны физикалық есекжем деп атайды, тітіркендіргіш пен белгі арасындағы байланыс салыстырмалы түрде айқын.

• Суық ауа немесе суық су: тері температурасы кенеттен төмендегенде, сол аймақтағы мачта жасушалары суықтың өзін тітіркендіргіш ретінде танып, реакция береді.
• Тар киім немесе қысым: теріні басатын қысым мачта жасушасының қабығын физикалық шайқап, түйіршіктерді жарады.
• Жаттығу немесе ыстық сумен жуыну кезінде дене температурасы көтерілгенде: холинергиялық есекжем деп аталады, тер бездерінің айналасындағы нервтердің белсенуі осы сигналды жақын маңдағы мачта жасушаларына жеткізеді деп түсіндіріледі.
• Күн сәулесіне түскенде: ультракүлгін сәуле теріде белгілі бір затты мачта жасушасы таный алатын түрге өзгертетіндіктен, реакция шығады деп саналады.

Бұл түрде тітіркендіргішті жойса, әдетте 1 сағаттан 3 сағатқа дейін реакция басылады, сондықтан себепші тітіркендіргішті ғана анықтаса, оны бақылау салыстырмалы түрде оңай.

Стресс есекжемге қалай әсер етеді?

Стресстің өзі есекжемді жаңадан тудырмайды. Дегенмен бұрыннан сезімтал мачта жасушаларының реакция шегін төмендетеді деп саналады.

Стресс кезінде денеде түрлі нейротрансмиттерлер мен гормондар бөлінеді, ал осы заттардың кейбірі мачта жасушасының бетіндегі рецепторға әсер етіп, әдеттегіден аз тітіркенудің өзінде түйіршіктерді оңай жарады. Сондықтан емтихан кезінде немесе жұмыс көп болғанда есекжем жиілегендей сезінетін адамдар аз емес, бұл дене сезімтал күйде тұрғанда бұрыннан бар тітіркендіргіш реакцияға оңайырақ айналғанынан деп түсіндіруге болады.

Есекжемді күту және қалпына келу мерзімі

Есекжемді бақылаудың негізгі тәсілі, мачта жасушасының гистамин шығару процесінің өзін басып тұру. Антигистаминдер гистаминнің нерв пен тамырдағы рецепторға жабысатын орнын алдын ала бітеп қоятын дәрі, сондықтан гистамин бөлінсе де реакция әлсірейді.

Жедел есекжем себепші тітіркендіргіш жойылғаннан кейін көбіне бірнеше күннен 4 аптаға дейінгі уақытта басылады. Ал созылмалы есекжемнің жазылу мерзімі адамға қарай әртүрлі, 6 айдан 12 айға дейін өздігінен жақсарған жағдай жиі байқалады деп хабарланады. Әрине бұдан да ұзаққа созылатын немесе қайта шығатын жағдай да бар, сондықтан үздіксіз бақылау мен күтім қажет.

Себебі анықталмаған созылмалы есекжемде де тар киім, шамадан тыс стресс, белгілі бір дәрі сияқты тітіркендіретін факторларды бірте-бірте азайту белгінің жиілігін төмендетуге көмектеседі деп саналады. Себепті асығып бір-ақ жерден табуға тырысқаннан гөрі, дене беретін сигналдарды үздіксіз бақылап отыру жиі көбірек көмек болады.

Белгі қатты ауырсынтқанда, сол жерге мұзбен сылап қою тамырды тарылтып, қышу мен ісінуді уақытша басады. Дегенмен суық тітіркендіргіштің өзі тетік болатын суыққа сезімтал есекжем түрінде керісінше реакция күшейіп кетуі мүмкін, сондықтан алдымен өз есекжеміңіз қай түрге жақын екенін қарап алған дұрыс. Белгі шыққан уақыт пен жағдайды қысқаша болса да жазып отыру, кейін дәрігер қабылдауында себебін нақтылауға нақты пайдасын тигізеді.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).