Бетте бұдырланып таралатын жалпақ сүйел, сыздырса немесе жұлса неге керісінше кеңірек тарайды?

Айнаға қарап тұрғанда маңдайда, қол сыртында немесе мойын маңында тары дәніндей нәрселердің топталып шыққанын байқасаңыз, көбіміз безеу шығар деп сыздырып көреді. Бірақ қанша сыздырсаңыз да іріңге ұқсас ештеңе шықпайды, керісінше 2-ден 4 аптаға дейін өтеді дегенде жанынан тағы бірнешеуі шыға бастайды. Дәл осындай жағдайда күдіктенуге болатын нәрсе, жалпақ сүйел.

Жалпақ сүйел безеу немесе бөрткеннен пайда болу себебі мүлде басқа тері зақымдануы. Сондықтан оны сыздыру немесе жұлу арқылы емдеуге тырыссаңыз, жойылудың орнына керісінше кеңірек аумаққа таралып кетуі мүмкін. Мұның неліктен болатынын және оны меңнен, безеуден қалай ажыратуға болатынын төменде ретімен қарастырамыз.

Жалпақ сүйел нақты қандай зақымдану?

Жалпақ сүйел атауындай-ақ беті жалпақ болып ісініп шығатын кішкентай зақымдану. Мөлшері тары дәнінен бұршақ дәніне дейін, түсі көбіне өрік түстес немесе ашық қоңыр болады.

Әдетте бір-екеу ғана емес, маңдайда, қол сыртында, мойын маңында ондаған дана топталып шығады. Дәл осылай бір мезгілде көп шығатын ерекшелігіне байланысты, алғаш көрген адам оны безеу немесе тары безеу деп қате түсінуі оңай. Бірақ жалпақ сүйелдің себебі вирустық жұқпа болғандықтан, оған қарым-қатынас жасау тәсілі безеуден мүлде басқа.

Ұстап көрсеңіз безеу сияқты үшкір болып шықпайды, саусақ ұшымен сипағанда дерлік жалпақ болып сезіледі, бұл да оның бір ерекшелігі. Сондықтан атауында да «жалпақ» деген сөз бар. Мөлшері кішкентай, саны көп болғандықтан, алғашында тек тері бедері кедір-бұдыр болды деп өткізіп жіберіп, 4-тен 8 аптаға дейін өтіп, саны байқалатындай көбейгеннен кейін ғана дәрігерге барады.

Әсіресе балалар мен жас ересектерде жиі байқалады, себебі тері жанасуы жиі болатын және иммундық жүйе жаңа вирусқа әлі бейімделмеген кезеңмен сәйкес келеді дейтін түсініктеме көп. Жасы ұлғайған сайын өздігінен жойылатын жағдайлар да болады, бірақ сол уақытқа дейін елемей жүрсе таралу аумағы үлкейіп кетуі мүмкін, сондықтан ерте кезеңде қасиетін білу пайдалы.

Неліктен себеп нақ вирус болады?

Жалпақ сүйелді туғызатын нәрсе, адамның папиллома вирусы, жиі HPV деп қысқартылып аталатын вирус. HPV-дің де бірнеше түрі бар, солардың ішінен белгілі бір түрі теріңіздің ең сыртқы қабаты, эпидермис жасушаларының ішіне еніп кіргенде жалпақ сүйел пайда болады.

Вирус жасушаның ішіне енгеннен кейін, сол жасушаға қалыптыдан әлдеқайда жылдам өсіп, бөлінуге бұйыратын қате сигналды үздіксіз жібере береді. Бұл дәл біреу жасырын түрде көлік педалін үнемі басып тұрғанмен бірдей. Нәтижесінде жасуша қалыптыдан қалың әрі жылдам жиналып, тері бетінде дөңес зақымдану болып көрінеді.

Безеу тудыратын бактериялар мен саңырауқұлақтардан айырмашылығы, вирусты антибиотикпен жоюға болмайды. Бактерияны сырттан дәрі шашу арқылы өлтіруге болады, ал вирус әлдеқашан жасушаның ішінде жасырынып, сол жасушаның «құрал-жабдығын» пайдаланып отыр. Сондықтан жалпақ сүйелді жою үшін тек вирусты ғана нысанаға алатын дәріден гөрі, жұқтырылған жасушаның өзін жою немесе дененің иммунитеті оны өзі тауып алатындай көмектесу тәсілі қолданылады.

Сыздырса немесе жұлса неге керісінше кеңірек тарайды?

Жалпақ сүйелді тырнақпен сыздырса немесе жұлса, оның ішіндегі вирус бөлшектері сыртқа шығып, қолыңызға немесе айналадағы теріге жабысады. Осы күйде қолыңызбен беттің басқа жеріне тисеңіз немесе ұстара жүзі үстінен өтіп кетсе, вирус жаңа жерге ауысып, сол жерде қайтадан орнығады.

Осылай тітіркенген теріде жаңа зақымданулардың қатарласа шығуы құбылысын дерматологияда өзін-өзі жұқтыру (аутоинокуляция) деп атайды. Бұл бояуы жұққан қолмен әр жерді ұстасаңыз, қол тиген әр жерде бояу дағы қалатынымен бірдей принцип. Жара немесе тырналған жерде эпидермис қорғанысы жұқарып қалатындықтан, вирус сол саңылаудан оңайырақ енеді.

Сондықтан жалпақ сүйел бар жерді сыздырса немесе жұлса, бастапқы зақымдану жоғалудың орнына, керісінше оның айналасына жаңа зақымданулар қатарласа тарап кету жағдайы жиі кездеседі. Ұстарамен қыруда зақымдану үстінен жүз өтіп кетсе, сол бағыт бойымен қатарласа жаңа зақымданулар шығатыны да дәл осы себептен.

Безеуді сыздырсаңыз, ішіндегі тері майы мен іріңі сыртқа шығып, сонымен бітеді. Ал жалпақ сүйелді сыздырғанмен вирус да бірге шығып кетпейді, керісінше сол вирус қол мен айналадағы теріге тарап, жаңа «тұқым» шашқанмен бірдей. Көзге бірдей сыздыру әрекеті болып көрінгенімен, нәтижесі керісінше шығатын себебі осында.

Меннен және безеуден қалай ажыратуға болады?

Жалпақ сүйелдің сырты бұлыңғыр болғандықтан, оны мең немесе безеу деп қате түсіну жиі кездеседі. Бірақ пайда болу принципі мүлде басқа болғандықтан, бірнеше ерекшелігін білсеңіз ажыратуға көмектеседі.

• Мең — меланин пигментін өндіретін жасушалардың бір жерге жиналуынан пайда болады, сондықтан уақыт өтсе де саны кенеттен көбеймейді және көбіне қою қоңыр немесе қара түсті болады. Себебі вирус емес болғандықтан, басқа адамға жұқпайды да.
• Безеу — саңылау ішінде тері майы, мүйізді жасушалар мен бактерия жиналудан пайда болатын қабыну зақымдануы болғандықтан, көбіне қызарып ісінеді және ұстаса ауырады. Ал жалпақ сүйелде қабыну реакциясы дерлік болмайды, сондықтан баспаса да ауырмайды және қызылдығы да солғын.
• Жалпақ сүйел қысқа мерзім ішінде кенеттен бірнешеуі бір мезгілде шығады, беті тегіс әрі жалпақ пішінде болады. Осылай саны тез артуы, вирустың өзін-өзі жұқтыру арқылы таралып жатқанының дәлелі де болып табылады.

Тек белгілеріне қарап анықтау қиын болғанда, дерматологияда лупамен беттің суретін тексеру немесе қажет болса гистологиялық зерттеу арқылы дәл диагноз қою тәсілі де бар. Өзіңіз шешім қабылдап пилинг құралымен немесе сыздыру аспабымен тиюден гөрі, түсініксіз зақымдануды алдымен дәрігерге көрсетіп, себебін анықтап алған қауіпсіздеу.

Әсіресе безеу деп ойлап сыздыру аспабымен басып көргеннен кейін де сол қалпында қалса немесе керісінше саны көбейсе, бұл жалпақ сүйелден күдіктенуге тұратын белгі. Себебі безеуді сыздырса ішіндегі затының шығуымен мөлшері айтарлықтай кішірейетін реакция көрінеді, ал жалпақ сүйел баспаса да айтарлықтай өзгеріс бермейді.

Неге әсіресе бет пен қол сыртында жақсы тарайды?

Жалпақ сүйел әсіресе бет, қол сырты, сирақ сияқты жиі ашық қалатын және жиі тітіркенетін жерлерде жақсы шығады. Себебі бұл жерлер қолмен ұстау, қырыну, бет жуу арқылы үйкелу қайталанатын орындар болғандықтан, ұсақ жарақаттар жиі пайда болады.

Жоғарыда айтылған өзін-өзі жұқтыру принципін еске алсаңыз, себебі өз-өзінен түсінікті болады. Бетті жиі ұстау әдеті болса немесе қырынғанда зақымдану үстінен өтіп кетсе, вирус сол жол бойымен ауысады. Сондықтан жалпақ сүйел бар кезде сол жерге мүмкіндігінше тимей, қырынудың орнына басқа әдіс қолдану таралуды азайтуға көмектеседі деп саналады.

Керісінше табан немесе арқа сияқты қол жете бермейтін, үйкеліс те аз жерлерде жалпақ сүйел салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Бұл бір вирус болса да, тері жиі тітіркенетін жерде оңайырақ орнығатынын білдіреді. Бетті жуу орамалын қатты үйкелеп қолдану әдеті немесе макияжды сүрту кезінде қолмен қатты сипай сүрту әдеті де көзге көрінбейтін ұсақ жарақат қалдыруы мүмкін, сондықтан абай болған жөн.

Жою қандай принциппен жүзеге асады?

Жалпақ сүйелді емдеу түбінде вирус орнығып қалған жасушаны жою немесе дененің иммундық жүйесі сол жасушаны өзі жоятындай ынталандыру деген екі бағытта жүргізіледі.

• Криотерапия — сұйық азотпен зақымдану жерін бір сәтте мұздатып, ішіндегі жасушаны жоятын тәсіл. Жасуша мұздап, содан кейін ерігенде зақымдалса, вирус тұрған кеңістіктің өзі жойылады деген принцип.
• Лазерлік емдеу — жылу энергиясымен зақымданған тінді күйдіріп жоятын тәсіл, сондықтан дәл қалаған тереңдікке дейін ғана тінді жоюға болатыны артықшылығы ретінде хабарланған.
• Жергілікті иммундық емдеу — дәрі жағу арқылы сол жерге иммундық жасушаларды шақыратын тәсіл. Иммундық жасушалар жиналған кезде, дене вирус жұққан жасушаны өзі тани отырып жоюына көмектесетін принциппен жұмыс істейді.

Қай әдісті таңдасаңыз да, зақымдану жерін қайта тітіркендірсеңіз жаңа зақымдану тағы шығуы мүмкін, сондықтан емделгеннен кейін де қолмен тимеу, тырнамау сияқты күтім бірге қажет.

Үш әдістің де мақсаты түбінде біреу ғана, вирус жасырынған жасушаны жою. Дегенмен әдіс әр түрлі болғандықтан, тітіркену деңгейі мен қалпына келу мерзімі де әр түрлі шығады. Сондықтан зақымданудың саны мен орналасуын, тері жағдайын бірге қарап, қай әдіс сәйкес келетінін емдеу процесінде дәрігермен бірге анықтау кең тараған тәжірибе.

Неге жиі қайталанады, күтімді қалай жасау керек?

Жалпақ сүйелдің көзге көрінетін зақымдануын жойса да, қайталануы жиі болатыны белгілі. Себебі зақымдану айналасындағы сырт көзге дені сау көрінетін теріде де вирус әлдеқашан таралып қалуы мүмкін. Әлі зақымдануға айналмаған болса да, кез келген сәтте жаңа зақымдану тудыруы мүмкін жасырын күйде тұр.

Сондықтан күтім тек көзге көрінетін зақымдануды жоюмен бітпейді, қайта таралуды болдырмайтын күнделікті әдеттермен бірге жүруі маңызды. Зақымдануды қолмен тимеу, тырнамау, ұстара немесе сүлгі сияқты жеке заттарды бөлек пайдалану, жаңа зақымдану байқалғанда бос жібермей ерте кезеңде дәрігерге қаралу нақты пайда әкелетіні белгілі. Дененің иммундық жағдайы вирусты тежеуге қатысады деген хабарлар да бар, сондықтан жеткілікті ұйқы мен тәртіпті өмір салты қалпына келуге көмектесуі мүмкін деген түсіндірме де назарға алуға тұрарлық.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).