Бастапқыда қан тоқтатқыш ретінде қолданылған транексам қышқылының ішу және сырту арқылы мелазманы жеңілдету принципі мен айырмашылығы

Транексам қышқылы деген атауды алғаш естігенде көбіміз оны бейтаныс, мүлдем жат дәрі деп қабылдаймыз. Ал шындығында бұл зат сұлулық саласымен ешқандай қатысы жоқ жерден шыққан. 1962 жылы Жапонияда алғаш сипатталғаннан бері 60 жылдан астам уақыт бойы операциядан кейінгі қан кетуді азайту немесе етеккірі мол әйелдердің қан кетуін реттеу үшін дәрігерлер қолданып келген қарапайым қан тоқтатқыш дәрі болатын.

Осы дәріні ішкен науқастарда кездейсоқ мелазманың жеңілдегені байқалғаннан кейін ғана жағдай өзгере бастады. Қанды тоқтататын зат неге бет терісіндегі пигментациямен байланысты болатынын түсінсек, транексам қышқылының мелазмаға қолданылу себебі өзінен-өзі айқындалады.

Мелазма неге жай ғана пигмент мәселесі емес?

Мелазманы көбіне тек меланин пигментінің шамадан тыс жиналуы деп қабылдау оңай. Бірақ мелазмасы бар теріні жақынырақ қараса, мәселе тек меланинде ғана емес екені көрінеді.

Мелазма аймағында меланин түзетін жасушалар, яғни меланоциттер, әдеттегіден әлдеқайда сезімтал күйде тұрады. Оған күн сәулесі, әйел гормондары, жылу тәрізді факторлар қосылғанда меланоциттер пигментті одан сайын көбірек шығаруға сигнал алады. Оның үстіне мелазма аймағының терісінде қалыпты терімен салыстырғанда тамырлар әрі көп, әрі белсендірек болатыны бірнеше зерттеуде де расталған. Демек пигмент түзетін сигнал мен тамыр реакциясы қатар өріліп жатыр, мелазманың шын мәніндегі бейнесі осы.

Мұны теріде толықтай сөнбей, әлі шоғы қалған от деп елестетуге болады. Шоқ бар болғандықтан түтін де (пигмент), айналадағы жылу да (тамыр реакциясы) бірге көтеріледі. Сол себепті тек түтінді сүртумен шектелсе, көп ұзамай қайтадан қараяды.

Транексам қышқылының назарға ілінуінің сыры дәл осында жатыр. Себебі бұл зат аталған екі жолдың екеуіне де бірдей әсер ете алатыны бірнеше зерттеуде дәлелденген.

Меланин түзетін сигналды неге басуға болады?

Денемізде плазмин деген фермент бар. Ол негізінен қан ұйып пайда болған тромбты еріту қызметін атқарады, бірақ теріннің эпидермис қабатында да үнемі аздап жұмыс істеп тұрады. Мәселе мынада: плазмин теріде тағы бір іс атқарады.

Плазмин кератиноциттерді ынталандырып, меланоциттерді белсендіретін заттарды бөлдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, плазмин меланоцитке "пигментті одан әрі жаса" деген хабарды жеткізетін хабаршыдай әрекет етеді. Күнге түскенде немесе тері тітіркенгенде осы хабаршының белсенділігі артады, соның салдарынан меланин өндірісі де көбейіп, мелазма қоюлана бастайды.

Транексам қышқылы дәл осы плазминнің түзілу тізбегінің бірінші сатысында тосқауыл қояды. Плазмин плазминоген деген затты белсендіру нәтижесінде ғана пайда болады, ал транексам қышқылы осы белсендіру процесіне араласып, плазминнің мөлшерін өзін азайтады. Хабаршының саны азайған сайын меланоцитке жеткен тітіркену сигналы да солғырланады. Сигнал әлсіреген сайын жаңадан түзілетін меланин мөлшері де табиғи түрде кемиді.

Мысалы, жазда теңіз жағасында күні бойы күнге күйіп, келесі күні мелазма әдеттегіден анағұрлым қою көрінетін жағдай жиі кездеседі. Мұны да күн сәулесінің әсерінен теріде плазмин белсенділігі артып, хабаршы саны кенеттен өсіп кеткенімен түсіндіруге болады. Хабаршы қаншалықты көбейсе, меланоцитке жеткен сигнал да соғұрлым күшейеді.

Тамыр факторын неге бірге реттеу керек?

Жоғарыда айтылғандай, мелазма аймағында тамырлар әдеттен тыс белсенді. Бұл тамырлар тек терге қан жеткізетін жол ғана емес, тамыр жасушаларының өзі айналадағы меланоциттерді ынталандыратын заттарды бөліп шығарады. Оның ішінде жаңа тамыр өсуге бұйрық беретін сигнал заты мен тамырды тарылтатын сигнал заты жиі кездеседі.

Осы заттардың мелазма аймағында анағұрлым көп бөлінетіні бірнеше зерттеуде расталған. Тамыр жағынан келетін сигнал көбейген сайын меланоциттер де соғұрлым көп ынталандырылады. Ал транексам қышқылы плазминді азайту барысында осы тамыр тітіркендіретін сигналдарды да бірге басатыны хабарланған.

Мысалы, бет аздап қызарғанда немесе жылу сезілгенде мелазманың айқынырақ көрінетінін байқайтын адам көп. Мұны да тамыр жағынан келетін сигналдың артуымен, сол сигналға ілесіп меланоциттердің де ынталандырылуымен түсіндіруге болады. Сол себепті мелазмаға күтім жасауда жылу мен тітіркенуден аулақ болу керегі жиі айтылады.

Мелазманы тек пигмент тұрғысынан қарасаңыз, мәселенің жартысын ғана қозғаған боласыз. Транексам қышқылы пигмент түзетін сигнал мен тамырды тітіркендіретін сигналдың екеуін де бірге басатындықтан, қалыптасқан ағарту заттарынан бөлек жолмен әсер етеді.

Ішетін және сыртқа жағатын түрдің тиімділігі неге бөлек?

Транексам қышқылы ішуге де, теріге жағуға да қолданылады, бірақ бұл екеуінің денеге жету жолы мүлдем басқаша.

Ішетін транексам қышқылы асқазан-ішек жолы арқылы қанға сіңіп, бүкіл денені айналып шыққаннан кейін теріге жетеді. Қан арқылы тарайтындықтан, бетке толығымен, тіпті көзге көп түспейтін ашық мелазма аймақтарына дейін біркелкі жетеді деген артықшылығы бар. Сол себепті нәтижесінің салыстырмалы түрде айқынырақ шығатыны туралы хабарламалар көп.

Ал сыртқа жағылатын транексам қышқылы тері бетінен дерма қабатына дейін сіңуі керек, бірақ молекуласы ірі әрі суда жақсы еритіндіктен, мүйізделген қабаттан оп-оңай өте алмайды. Мұны үлкен жиһазды тар есік саңылауынан итеріп кіргізуге тырысумен салыстыруға болады. Есікті күшпен итергеннен гөрі, оны аздап кеңейту немесе басқа жол ашу әлдеқайда оңай. Сол себепті сырту түрлеріне сіңуге көмектесетін қосымша заттар қосады немесе микронидлинг тәрізді терге ұсақ жол ашатын процедурамен қатар қолданғанда нәтиже жақсырақ шығады деп есептеледі. Оның есесіне бүкіл денеге таралмай, тек жағылған жерде ғана әсер ететіндіктен, жалпы денеге тиетін жанама әсер қаупі салыстырмалы түрде аз.

Басқа ағарту заттарымен неге бірге қолданылады?

Гидрохинон немесе ниацинамид тәрізді заттар меланин түзілетін ферментті тікелей басу арқылы жұмыс істейді. Ал транексам қышқылы одан бұрынғы сатыда, яғни меланоцитке пигмент жасауды жеткізетін сигналдың өзін азайту арқылы әсер етеді.

Әсер ету нүктелері бөлек болғандықтан, екі тәсілді бірге қолданғанда әр түрлі жолмен пигмент түзілуін басу мүмкіндігі артады деп жиі айтылады. Дерматология тәжірибесінде транексам қышқылын басқа ағарту заттарымен бірге тағайындау немесе қатар қолдану жиі кездесетінінің де себебі осында.

Мысал ретінде айтсақ, гидрохинон мен ниацинамид зауытта пигментті құрастыратын машинаның өзін баяулатса, транексам қышқылы сол зауытқа шикізат тапсырыс беретін сигналды азайтады. Тапсырыс сигналы мен құрастыру жылдамдығы бір мезгілде баяуласа, жалғыз затпен әсер еткенге қарағанда соңында түзілетін пигмент мөлшері анағұрлым көп кемиді.

Бір затты 3 айдан 4 айдан астам уақытқа дейін ғана қолданғанда тері соған үйреніп, әсер біртіндеп бәсеңдеп бара жатқандай сезілетін жағдайлар да болады. Әсер ету нүктелері бөлек заттарды бірге қолдансаңыз, дәл осындай тоқырау кезеңінде де басқа жол әлі жұмыс істей беруі мүмкін, бұл да бірге қолданудың жиі ұсынылатын себептерінің бірі.

Нені ескерген жөн?

Транексам қышқылы негізінен тромбты еритін ферментті тежейтін дәрі болғандықтан, керісінше алғанда, қанның қалыптыдан гөрі жеңілірек ұйуы жағына бейімделу қаупі бар. Сондықтан төмендегі жайттарды міндетті түрде ескеру қажет.

• Тромб пайда болған немесе тромб қаупі жоғары ауруы бар адамдар қабылдамас бұрын дәрігермен міндетті түрде кеңесуі керек. Бұл тромбты еріту қызметін тежейтін дәрі болғандықтан, тромбқа бейімділік бар болса, қауіп одан сайын арта түседі. Мысалы, бұрын аяқ венасында тромб болған адамда денесінің тромбты өз бетінше еріту күші әлсіреу жаққа ауытқып, қайталану қаупі артуы ықтимал, сондықтан өз бетінше шешім қабылдап бастамаған жөн.
• Жүкті кезінде немесе жүктілікті жоспарлап жүрген кезде дәрігердің шешімі бірінші орында тұруы керек. Гормон өзгерісі күшті кезең болғандықтан, дәрі қолдану мәселесі жеке-жеке тексерілуі тиіс.
• Ішкен кезде ішектің ашуы немесе асқазанның бұзылуы тәрізді белгілер пайда болуы мүмкін. Тамақтан кейін қабылдағанда бұл жеңілдейтіні жиі хабарланады.
• Сыртқа жағатын түрдің денеге жалпы жүктемесі салыстырмалы түрде аз, бірақ микронидлинг сияқты процедурамен қатар қолданғанда, процедура жасалған жерде уақытша тітіркену немесе қызару пайда болуы мүмкін, сол себепті процедура алды-артында күтім қажет.

Мелазма күн сәулесіне түсу немесе гормон өзгерісіне байланысты қайта қоюлануы мүмкін ерекшелігі бар. Сол себепті транексам қышқылын қолданса да, күннен қорғауды тұрақты түрде қатар жүргізген жөн деп ұсынылады. Бір затпен толықтай шешуден гөрі, сигналды басатын дәрі мен тітіркенуді азайтатын өмір салтын бірге алып жүру нақты дерматология тәжірибесінде де жиі ұсынылатын тәсіл.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).