Жасөспірімдік безеу: себептері, күтімі және қашан дәрігерге бару керек

Жасөспірім кезеңі басталғанда маңдай, ұрт және ерін маңында кенеттен безеу шыға бастайды. Кеше ғана таза болған теріде бір-бірлеп бөртпе пайда бола бастаса, баланың өзі де, ата-анасы да сасқалақтап қалады. Бірақ бұл кезеңдегі безеу дене ересектікке өтетін кездегі табиғи жауап реакциясына жақын. Гормон май безін тітіркендіреді, тесік бітеледі, содан кейін сол саңылауды пайдаланып бактерия еніп кетеді, осылай бірнеше кезең бірінен соң бірі жүзеге асып, беттен көрінеді. Осы процесті бірте-бірте қарастырсақ, неге дәл жасөспірім шағында безеу көбейетіні және оған қалай күтім жасау керегі өздігінен түсінікті болады.

Жасөспірімдікте безеу неге көп шығады?

Жасөспірім шағында гипофиз, бүйрекүсті безі және жыныс бездерінен андроген тобындағы гормондардың бөлінуі артады. Андроген, тестостерон сияқты, еркектік белгілерді қалыптастыратын гормон, бірақ қыз балалардың денесінде де белгілі мөлшерде бөлініп, дәл солай әсер етеді. Бұл гормон терінің астындағы май безін (майды өндіретін кішкентай без) тітіркендіргенде, оның көлемі ұлғайып, май өндірісі көбейеді. Сондықтан жасөспірімге дейін тегіс болған тері кенеттен жылтырап, бөртпе шыға бастайды.

Өсу кезеңінде бұл гормональды өзгеріс бірнеше жыл бойы бірте-бірте жүретіндіктен, безеу де бір сәтте емес, көбіне етеккірдің басталуы немесе дауыс өзгеруі алдында және кейін біртіндеп көбейеді. Сонымен қатар әр адамның май безінің гормонға сезімталдығы әртүрлі болғандықтан, жасы бірдей балалардың біреуінде безеу мүлдем аз болса, екіншісінде бүкіл бетке тарап кетуі мүмкін. Бұл айырмашылық күтімнің жеткіліксіздігінен емес, тумысынан берілген май безінің сезімталдығы мен гормонға реакцияның әртүрлілігінен туындайды.

Гормондар май безіне қалай әсер етеді?

Май безі әдетте теріні қорғайтын майлы қабат жасайтын орын. Қалыпты мөлшердегі май теріні құрғап кетуден сақтайды. Мәселе мынада, жасөспірімдік гормон бұл безді қажеттіден артық тітіркендіреді. Андроген май безінің жасушаларына жабысқанда, жасуша ішіндегі липид түзетін ферменттер белсенді жұмыс істей бастайды, соның нәтижесінде май өндірісі жасөспірімге дейінгі деңгейден бірнеше есе артады.

Артық бөлінген май тесік арқылы тері бетіне шығады, бірақ мөлшері тым көп болса, үлгеріп шықпай тесік ішінде жиналады. Бұл құбылыс ағын құбырға үздіксіз май құйылып, біртіндеп бітеліп қалуына ұқсас. Оған қоса жасөспірімге тән емтихан стрессі мен ұйқы жетіспеушілігі де кортизол деген стресс гормонын көбейтіп, май бөлінуін тағы да арттыратын фактор ретінде әсер етеді делінеді. Емтихан кезінде безеудің кенеттен күшейгендей сезілуінің де себебі осында.

Бітелген саңылау комедонға қалай айналады?

Май көп болғанның өзінде бірден безеуге айнала бермейді. Келесі кезең, тесік ішіндегі жасушалардың уақытында түспей жиналуы. Қалыпты жағдайда тесік қабырғасының жасушалары белгілі бір циклмен ескі жасушаларды тастап, жаңасына ауысады, бірақ жасөспірім шағында бұл эксфолиация процесі тұрақсызданып, өлі жасушалар тесік ішінде оңай жиналады.

Осыған артық бөлінген май қосылғанда, тесіктің аузы өлі жасушалар мен маймен біртіндеп бітеледі. Осылай бітелген бастапқы жағдай комедон (comedone) деп аталады, сырты аппақ көрінсе ак нүкте (уайтхед), тотығып қараяса қара нүкте (блэкхед) деп есептеледі. Бұл кезеңге дейін әлі қабыну болмайды, сондықтан қолмен ұстағанда қатты дән тәрізді сезіледі. Бірақ осы бітелген кеңістікте бактерия көбейе бастаса, жағдай мүлдем басқаша болады.

Безеу бактериясы қабынуды қалай күшейтеді?

Тесік ішінде май көп, ал оттегі жетіспейтіндіктен, оттегіні жақтырмайтын бактерия түрі Cutibacterium acnes (C. acnes, бұрынғы атауы Propionibacterium acnes) өсуге өте қолайлы орта қалыптасады. Бұл бактерия әдетте әр адамның терісінде аз мөлшерде табиғи түрде болады, бірақ бітелген тесік ішінде майды қорек етіп қатты көбейгенде мәселе туындайды.

Бактерия көбейген сайын бөлетін метаболит пен фермент тесік қабырғасын тітіркендіреді, сол кезде организмнің иммундық жасушалары сол жерге жиналып, қабыну реакциясын тудырады. Дәл осы қабыну реакциясы безеудің қызарып ісіп, ауыратын себебі. Қабыну беткі қабатта тоқтаса, әдеттегі қызыл бөртпе деңгейінде қалады, ал қабыну терең қабатқа тарап кетсе, іріңдейтін кисталы безеуге айналып, тыртық қалдыру қаупі де артады. Сондықтан ерте кезеңде күтім жасауды бастау тыртықты азайтуға көмектеседі делінеді.

Үйде жасауға болатын күтім

Жасөспірімдік безеуді толық тоқтату мүмкін емес, бірақ жағдайды нашарлататын факторларды азайтуға болады. Төмендегідей әдеттер пайдалы деп саналады.

• Күніне екі рет жылы сумен жұмсақ тазартқыш құралмен жуыну керек. Тым қатты уқалау терінің қорғаныш қабатын тітіркендіріп, қабынуды күшейтуі мүмкін.
• Құрамында benzoyl peroxide бар өнімді аз мөлшерден бастап қолдану қажет. Бұл құрам тесік ішіндегі оттегі деңгейін көтеріп, C. acnes бактериясының өмір сүруіне қолайсыз орта жасайды.
• Adapalene сияқты ретиноид құрамды түнде қолданған дұрыс. Ол қартаң жасушалардың жиналу жылдамдығын қалыпқа келтіріп, тесік бітелмей тұрып олардың табиғи түрде түсуіне көмектеседі.
• Қолмен сыққылап немесе жұлмау керек емес. Қолмен басу қабыну затының тесік қабырғасын тесіп, тереңірек тінге таралуына және тыртық қалу қаупінің артуына әкеледі.
• Күн сайын күннен қорғайтын крем жағу керек. Ультракүлгін сәуле қабынудан кейін қалатын дақтарды қоюлатып, ұзаққа созады.

Мұндай күтімді тұрақты жасаса, әдетте 4 аптадан 12 аптаға дейінгі аралықта көзге көрінерлік өзгеріс байқалады деп хабарланады. Бірақ нәтиже бірден шықпады деп ортасында тоқтатып қойса, тері қайта тітіркенуі мүмкін, сондықтан кемінде екі-үш ай тұрақты жалғастыру ұсынылады.

Жазылмаса, дәрігерге бару керек пе?

Үйде күтім жасаса да жақсармаса немесе іріңдейтін безеу қайта-қайта пайда болса, дерматологқа қаралған жөн. Иек, арқа немесе кеудеге дейін кеңінен таралса не қызыл дақ ұзақ уақыт қалса, тыртыққа айналмай тұрып емделуді бастаған тиімді.

Клиникада алдымен сыртқа жағатын немесе ішке қабылдайтын антибиотикпен бактерияны азайту емі көбіне қолданылады, ал ауыр жағдайда isotretinoin сияқты ішетін дәрі қарастырылуы мүмкін. Бұл дәрі май безінің көлемін кішірейтіп, май өндірісін түбегейлі азайту арқылы әсер етеді делінеді. Дегенмен жанама әсерлерін бақылау қажет болғандықтан, дәрігермен кеңескеннен кейін шешім қабылдаған қауіпсіз.

Қыздарда безеу иек сызығы бойымен қайталанып, етеккір циклына сай күшейетін болса, гормон тепе-теңдігін бірге қарастыратын емді қосымша жүргізуге болады. Себебі овуляция мен етеккір циклына қарай андроген деңгейінің көтеріліп-төмендеу үлгісі май безінің тітіркенуімен тұспа-тұс келеді. Мұндай жағдайда тек теріге ғана емес, бүкіл циклға кешенді түрде қарау көмектеседі делінеді.

Жасөспірімдік безеу көбіне жасөспірім кезеңінің соңына қарай гормон тұрақталған сайын өз бетінше басылады, әдетте 6 айдан 12 айға дейін тұрақты күтім жасаса, жағдай айқын түрде тұрақтанады. Сол уақытқа дейін асықпай, тұрақты күтіммен қабынуды азайтып, тыртықты барынша азайту мақсат болады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).