Стрияны емдеу: қызыл кезде бастаса, жауап жақсы ма?

Іш, сан немесе білекте тері бедері бойынша тартылған жолақтарды көргенде, олардың қашан пайда болғаны бірден есіңе түсе бермейді. Себебі алғашында қызғылт немесе күлгін түсті болған жолақ уақыт өте келе ақ, күңгірт жолаққа айналып кетеді. Бұл түс өзгерісі жай ғана солғындау емес, теріңіздің ішінде тіннің нақты жағдайы өзгеріп жатқанының белгісі екенін көбі біле бермейді.

Стриялар тері қысқа мерзімде тым тез әрі тым көп созылғанда пайда болатын із. Жасөспірімдік шапшаң өсу кезеңінде, жүктілікте, салмақ күрт өзгергенде немесе бұлшықет көлемі тез артқан кезде жиі кездесетіні де осыдан. Неге дәл сол жолақ түрінде із қалатынын, түс неге өзгеретінін және емдеуді қашан бастаған тиімді екенін механизм тұрғысынан қарастырайық.

Стрия қалай пайда болады?

Тері негізінен эпидермис пен дерма деген екі қабаттан тұрады, стриялар дәл дерма қабатында пайда болады. Дерма ішінде коллаген мен эластин деген ақуыз талшықтары тор іспетті өріліп жатады. Коллагенді теріні ұстап тұратын баған, эластинді сол бағандарды бір-бірімен жалғайтын резеңке деп елестетсеңіз болады.

Тері баяу созылғанда бұл бағандар мен резеңкелер еркін орналасып, жүкті көтере алады. Мәселе созылу жылдамдығы тым жоғары болғанда туындайды. Жүктіліктің соңғы кезеңі, яғни 28–40 апта аралығында іш байқалатындай ұлғайғанда немесе қысқа мерзімде салмақ пен бұлшықет көлемі күрт артқанда, коллаген бағандары қайта орналасуға үлгермей, керіліп тұрып үзіледі.

Үзілген баған орны қалыпты тінмен тегіс толмайды. Оның орнына сол саңылауды жедел жауып жіберетін жұқа әрі әлсіз тін пайда болады, бұл аймақ айналасындағы теріден жұқарақ әрі құрылымы басқаша болып қалады, дәл осыны біз жолақ, яғни стрия деп танимыз.

Стрия неге іш пен санға көп шығады?

Стриялар денеге бірдей таралмай, ішке, санға, жамбасқа және кеудеге көбірек шоғырланатынының екі себебі бар.

Біріншісі таза физикалық себеп. Бұл аймақтар нақты ең тез әрі ең көп созылатын жерлер. Іш жүктіліктің соңғы кезеңінде, яғни 28–40 апта аралығында айналымы жағынан айтарлықтай ұлғаяды, ал сан мен жамбас өсу кезеңінде немесе салмақ өзгерген кезде май мен бұлшықет бірінші кезекте жиналатын жер.

Екіншісі гормонмен байланысты. Жүктілік немесе өсу кезеңінде кортизол деген гормонның бөлінуі артады, ал бұл гормон коллаген өндіретін жасуша, яғни фибробласттардың белсенділігін тежейтін қасиетке ие. Адам күйзеліске түскенде денесі тартылатыны сияқты, коллаген өндірісі де кортизол алдында сәл бәсеңдейді. Дәл теріге ең тез созылу керек кезде коллаген нығайтылуы кешігіп қалғандықтан, осы аймақтар басқа жерге қарағанда оңай үзіледі.

Қызыл стрия неге ақ түске өзгереді?

Жаңадан пайда болған стрияның қызыл немесе күлгін түсті болу себебі қарапайым. Дерма ішіндегі коллаген үзілген жерде қабыну реакциясы жүріп, сол аймаққа қан тамырлары кеңейіп, қан ағыны жиналады. Жұқарған тері арқылы қан тамырлары көрініп тұратындықтан, осы кезеңдегі қызыл стрияны striae rubra (стрия рубра) деп атайды. Rubra латынша қызыл дегенді білдіреді.

Уақыт өте бұл аймақ бірте-бірте ақ жолаққа айналады. Алғашқы қабыну реакциясы бәсеңдеп, қан тамырлары азайғанымен қатар, зақымданған жерді жауып тұрған тін коллаген тығыздығы төмен, пигменті де солғын талшыққа айналып тұрақтайды. Бұл кезеңді striae alba (стрия альба), яғни ақ стрия деп атайды. Alba латынша ақ дегенді білдіреді.

Демек, қызыл жолақтан ақ жолаққа өту түстің жай солғындауы емес, қабынудың басылып, тіннің фиброзданып қатаюының нақты көрінісі. Бұл процесс әдетте 6–12 ай, кейде 2 жылға дейін созылады.

Стрия орны неге ойыс сезіледі?

Стрия аймағын саусақпен сипап көргенде айналасындағы теріден сәл төмен, батыңқы екенін байқайсыз. Бұл да кездейсоқтық емес, дерманың құрылымы өзгергенінің нәтижесі.

Қалыпты теріде дерма ішіндегі коллаген бағандары тығыз өріліп, эпидермисті астынан мықтап ұстап тұрады. Ал стрия пайда болған жерде бұл бағандар үзілгеннен кейін сирек талшықпен жедел толтырылғандықтан, тірек күші әлсіреп, эпидермис сәл ойылып қалады. Қалыңдығы да қалыпты теріге қарағанда жұқарақ болғандықтан, саусақпен ұстағанда құрылымы басқаша, сәл басылған сезім қалдырады.

Осы себепті стрия емінде түсті ашарту ғана емес, қалыңдықты қалпына келтіру де маңызды орын алады. Түс жеңілдесе де, батыңқы сезім қалып қойса, нәтижеге қанағат азаяды.

Қызыл кезде емдесе, жауап жақсы ма?

Стрия емі қызыл кезеңде тиімдірек болатыны осы кезеңдегі тіннің жағдайымен байланысты. Қызыл стрияда қабыну үдерісі әлі жалғасып жатыр, қан тамырлары да белсенді қозғалыста, сондықтан жаңа коллаген өндіретін жасуша, фибробласттың белсенділігі де салыстырмалы түрде жоғары.

Осы кезеңде теріге тітіркендіргіш әсер ететін ем қолданылса, бұрыннан белсенді фибробласттар коллагенді белсендірек өндіретін бағытта жауап беруі оңай. Ал ақ жолаққа толық айналғаннан кейін қан тамырлары азайып, тін фиброзданып қалғандықтан, дәл сол тітіркендіргіш берілсе де, жасуша жауабы салыстырмалы түрде баяу байқалатыны хабарланады.

Әрине, ақ стрия ем мүлде әсер етпейді дегенді білдірмейді. Дегенмен клиникалық тәжірибеде қызыл кезеңде емді бастаған жағдайлар ақ жолаққа толық қатайғаннан кейін бастағанға қарағанда жақсару дәрежесі көбірек болатын жағдайлар жиі байқалатындықтан, мүмкіндігінше ерте кеңес алу ұсынылады.

Стрияға лазер нені жақсартады?

Стрияға қолданылатын лазерлер негізінен екі топқа бөлінеді. Бірі қан тамырына әсер ететін тамырлық лазер, екіншісі теріннің тінін тікелей ынталандыратын фракциялық лазер.

Тамырлық лазер қызыл стрияда жиі қолданылады, принципі қарапайым. Лазер сәулесі қан тамырындағы гемоглобинге таңдамалы түрде сіңіп, сол жылу кеңейген тамырды тарылтады. Қан ағыны жиналып қызарып тұрған аймақтағы тамыр басылғанда, қызыл түс солғындайды.

Фракциялық лазер түстен гөрі, тін қалыңдығын жақсартуға бағытталған. Теріге өте кішкентай микро зақымдарды жүйелі түрде түсіргенде, тері сол жерді жабу үшін жаңа коллаген мен эластин өндіретін қалпына келу реакциясы басталады. Фракциялық деген сөздің өзі тері бетінің тұтас емес, тек бөлек-бөлек, ұсақ бөлікшелеріне ғана микро тітіркену беруді білдіреді. Осы қалпына келу процесі арқылы жұқарған стрия аймағының тіні бірте-бірте қалыңдап, беті тегістелу бағытында жауап беретін жағдайлар хабарланады.

Қызыл стрияда тамырлық лазер мен фракциялық лазер бірге қолданылатын жағдай жиі кездеседі, ал ақ стрияда тін қалыңдығы мен бетін жақсартуға назар аударып, негізінен фракциялық лазер қолданылатын үрдіс бар.

Ем мерзімін таңдағанда нені тексеру керек?

Стрия емін ойластырғанда тек түсті ғана емес, бірнеше жағдайды бірге қарастырған дұрыс.

• Стрия қашан пайда болғанын анықтау керек. Қызыл кезең болған сайын емге жауап жақсырақ болатыны хабарланғандықтан, пайда болу уақытын білу емдеу жоспарын құрудың алғашқы критерийі болады.
• Стрия шыққан аймақтың тері қалыңдығын да қарау керек. Іш немесе сан сияқты қалың аймақ пен қолтық, кеуде сияқты жұқа аймақтың тін жауабы жылдамдығы әртүрлі болғандықтан, бірдей ем қолданса да нәтиже байқалатын уақыт өзгеше болуы мүмкін.
• Жүкті немесе бала емізіп жүрген кезде ем уақытын реттеу керек. Лазер емінің өзі ұрыққа немесе нәрестеге тікелей қауіп төндіретін дәлелден гөрі, осы кезеңде тері үздіксіз өзгеріп жатқандықтан ем нәтижесін дұрыс бағалау қиынға соғатыны негізгі себеп ретінде айтылады.
• Теріңіз келоидты тыртық жиі қалдыратын типке жата ма, соны алдын ала анықтап алған дұрыс. Мұндай типте лазер тітіркенуі басқа тыртық реакциясын тудыруы мүмкін болғандықтан, ем алдындағы кеңесте міндетті түрде тексерілуі тиіс тармақ.

Стрияның алдын алуға бола ма?

Стрия пайда болуында генетикалық фактор, яғни коллагеннің қаншалықты серпінді созылатын типте екені үлкен рөл атқаратындықтан, толық алдын алу қиын деп саналады. Дегенмен тері созылу жылдамдығын реттеу бағытындағы күтім пайдалы болатыны туралы хабарлар бар.

Жүктілік кезінде салмақтың тым жылдам артпауын реттеу немесе бұлшықет көлемін ұлғайтқанда қысқа мерзімде күшпен артырудың орнына бірте-бірте көбейту осының үлгісі. Тері созылу қарқыны неғұрлым біркелкі болса, коллаген бағандары қайта орналасуға уақыт таба алатындықтан, кенеттен өзгеруден гөрі, бірте-бірте өзгеру стрия қаупін азайтуға тиімді деп хабарланады.

Ылғалдандырғыш немесе стрияға қарсы крем алдын алуға көмектесе ме деген сұрақ та қызық болуы мүмкін. Крем өзі коллаген бағандарын мықтырақ ете алмайды. Бірақ тері құрғақ болса, серпімділігі төмендеп, бірдей күшке де тезірек микро жарылатын беталысы болатындықтан, жеткілікті ылғалдандыру арқылы теріннің бетін иілгіш ұстау пайдалы деп саналады. Яғни крем стрияны толық тоқтататын қалқан емес, теріннің жарылуға бейім жағдайын сәл азайтатын көмекші рөлге жақын деп түсінген жөн.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).