Қырынғаннан кейінгі бөртпе: жалған және бактериялық фолликулиттің айырмасы

Қырынғаннан кейін иек пен мойын аймағында тары дәніндей ұсақ бөртпелер шығып, бірнеше күннен соң сол жерде қызыл дақ қалатын жағдай жиі кездеседі. Ауыр жағдайда қышу мен ашу сезімі қосылып, қырыну процесінің өзі ауыртпалыққа айналады.

Мұндай мәселе бір ғана себептен емес, бірнеше механизмнің қабаттасуынан туындайды. Ұстараның тері бетін тырнап кетуінен болатын механикалық тітіркену, бұратылған түктің теріге қайта кіріп кетуінен туындайтын құрылымдық мәселе және сол жарақат арқылы бактерияның енуі, бұл үш түрлі процесс жиі бір мезгілде орын алады. Неліктен бұл жағдай қайталана беретінін кезең-кезеңімен түсіндіріп көрелік.

Ұстара теріге қандай тітіркену береді?

Тері бетінің ең сыртқы қабатында мүйізденген қабат деп аталатын жұқа қорғаныш қабығы бар. Мүйіздену жасушалары кірпіштей қатар тізіліп орналасады, ал олардың арасын липидтер, яғни тері майы толтырып тұрады. Осылайша ылғал буланып кетпейді, ал сыртқы тітіркендіргіштер мен бактериялар теріге ене алмайды.

Ұстара тек түкті ғана емес, осы жұқа қорғаныш қабатының бетін де бірге тырнап алады. Көзге көрінетін жарақат болмаса да, микроскопиялық деңгейде қорғаныш қабатына сызат түседі. Оның үстіне ұстара өткен кезде үйкеліс пен қысым қосылса, мүйізденген жасушалар арасындағы липидтер де бірге сыдырылып, тері бір сәтке толықтай қорғансыз қалады.

Қорғаныш қабаты жұқарған жерге тітіркендіргіш заттар мен бактериялар оңай еніп кетеді, ал тері мұны қалпына келтіру үшін қабыну реакциясын іске қосады. Қырынғаннан кейін пайда болатын қызыл түйіршіктер осы қалпына келу үрдісінің көрінетін нәтижесі, ал ашу сезімі қорғаныш қабаты зақымдалғанда жүйке ұштарының тітіркендіргішке сезімтал болып қалуының салдары.

Бұйра түкте бөртпе неге жиі шығады?

Түзу түкке қарағанда бұйра түкті адамдарда қырыну кезінде мәселе жиірек туындайды, мұның өз себебі бар. Бұйра түк фолликула, яғни түк өсетін арна ішінен бастап-ақ иілген бағытта өседі, сондықтан тері бетіне шыққанда да бетке параллель бағытта жатып шығады.

Мұндай түкті ұстарамен қиғанда кесінді тік емес, қиғаш болып кесіледі де, ұшы найзаның ұшындай үшкір пішінге ие болады. Осы үшкірленген ұш өсе бастағанда, ілмек сияқты бағытын өзгертіп, жанындағы теріге еніп кетуге бейім тұрады. Кейде түк фолликуладан шығып, содан кейін қайта кіреді, ал кейде тек фолликула ішінде бағытын бұрып, бүйір қабырғасын тесіп өтеді.

Дене осылай қайта енген түкті бөгде дене ретінде қабылдап, оның айналасында қорғаныш реакциясын іске қосады. Осы реакция нәтижесінде пайда болатын қатты түйіршіктер мен іріңдер жалған фолликулит, яғни жалпы қырыну бөртпесі деп аталады. Бұл құбылыстың бактерия болмаса да пайда бола алатыны оның ерекшелігі.

Жалған және бактериялық фолликулит айырмасы

Қырынғаннан кейін пайда болатын бөртпелердің барлығы бір механизммен туындай бермейді. Олар негізінен екі топқа бөлінеді.

Біріншісі жоғарыда айтылған жалған фолликулит. Ол қайта еніп кеткен түкке қарсы бөгде дене реакциясы болғандықтан, бактериясыз да пайда болады және бұйра түкті адамдарда жиі қайталанады.

Екіншісі нағыз бактериялық фолликулит. Бұл қырыну кезінде пайда болатын микроскопиялық жарақаттар немесе көзге көрінбейтін ұсақ сызаттар арқылы стафилококк сияқты теріде тұрақты өмір сүретін бактериялардың фолликула ішіне енуінен туындайтын жұқпа. Мұқалған жүзгі, бірнеше рет қолданылған ұстара немесе таза емес құрал пайдаланылса, бактерия жұғу қаупі артады.

Бұл екеуінің сырт көрінісі ұқсас болғанымен, себебі әртүрлі. Жалған фолликулит түктің өсу бағыты мен құрылымына байланысты болса, бактериялық фолликулит гигиена мен жарақат күтіміне байланысты. Сондықтан бұйра түктен қайталанып тұрса, алдымен қырыну тәсілін өзгерткен жөн, ал іріңдеп, қызу сезімі болса, алдымен жұқпаны бақылауға алу керек.

Бөртпеден кейін неге із қалады?

Бөртпе басылғаннан кейін де сол жерде қоңыр немесе қызыл дақ ұзақ уақыт қалып қоятын жағдай кездеседі. Мұның себебі қабынудан кейінгі гиперпигментация деп аталатын реакция.

Теріде қабыну пайда болғанда, сол сигналды қабылдаған меланоциттер, яғни тері түсін жасайтын жасушалар шамадан тыс белсенді болып, әдеттегіден көп меланин пигменті шығарады. Осы пигмент қабыну болған жерге тұнып, қоңыр дақ түрінде қалады. Тері түсі қара болған сайын немесе қабыну ұзаққа созылған сайын бұл реакция айқынырақ көрінеді.

Қызыл түсті дақ көбіне пигмент емес, қабыну кезінде кеңейген ұсақ қан тамырларының көрінуінен болады, сондықтан ол гиперпигментацияға қарағанда әдетте бұрын солғындай бастайды.

Бөртпе шыққан жерді қолмен қысу немесе үйкелеу қабынуды тереңдетіп, дақтың қоюырақ әрі ұзағырақ қалуына әкелуі мүмкін. Дақ солғындап жатқан кезде күн сәулесіне тікелей түсу меланин түзілуін қайта тітіркендіріп, қалпына келуді баяулатуы мүмкін, сондықтан күннен қорғану құралын қолдану пайдалы деп ұсынылады.

Қырыну әдісіне қарай проблеманың айырмасы

Бір адамның терісі болса да, қырыну тәсіліне қарай мәселенің шығу дәрежесі айтарлықтай өзгереді. Мұнда бірнеше себеп бірге әсер етеді.

• Түктің өсу бағытына қарсы қырынғанда: бағытқа қарсы кескенде түк қысқарақ әрі үшкірірек қиылып, теріге еніп кету қаупі артады. Ал өсу бағытымен қырынса, кесінді салыстырмалы түрде жұмсағырақ болады.
• Мұқалған жүзгіні үздіксіз қолданғанда: жүзгі мұқалса, түк бір реттен таза қиылмай, бір жерді бірнеше рет басып тырнауға тура келеді, бұл мүйізденген қабаттың көбірек сыдырылуына және тітіркенудің артуына әкеледі.
• Құрғақ теріде қырынғанда: мүйізденген қабат сумен жеткілікті жұмсармаған кезде қырынса, жүзгі мен тері арасындағы үйкеліс артып, қорғаныш қабаты оңайырақ зақымдалады.
• Тым қатты басып қырынғанда: қатты қысым тек түкті ғана емес, оның үстіндегі теріні де тереңірек қырнап, ұсақ жарақаттардың санын арттырады.

Бұл факторлардың әрқайсысы жеке алғанда шағын болып көрінгенімен, күн сайын қайталанса, жинақталып мәселенің жиілеуіне әкеледі.

Қырынудың алдында және кейін не істеу керек?

Қырынудың өзін теріге тітіркендіргіш процесс ретінде қарап, осы тітіркенуді азайтатын бағытта әдетті реттеу күтімнің негізгі мәні болып табылады.

• Қырынудан бұрын жылы сумен мүйізденген қабатты жұмсарту: жылы су немесе душтан кейін қырынса, мүйізденген қабат пен түк бірге жұмсарады, сондықтан жүзгі теріні азырақ тырнап өтеді.
• Жүзгіні жиі ауыстыру: мұқалмай тұрып ауыстырса, бір жерді бірнеше рет қырынудың қажеті болмай, үйкеліс азаяды.
• Қырынғаннан кейін алкогольсіз құралмен тыныштандыру: алкоголь құрамды заттар жарақаттанған қорғаныш қабатын қосымша құрғатып, тітіркенуді күшейтеді, сондықтан жұмсақ тыныштандырғыш құрамды өніммен аяқтаған дұрыс.
• Бұйра түк аймағын түбірге дейін тым жақын қырынбау: түбірге дейін қырынса, кесінді тері бетіне жақын қалып, қайта еніп кету ықтималдығы артады, сондықтан аздап ұзындық қалдыру тәсілі жалған фолликулиттің алдын алуға көмектеседі деп ұсынылады.

Бұл әдеттер бірден түбегейлі өзгеріс бермегенімен, күнделікті тітіркенуді біртіндеп азайту арқылы мәселенің жиілігін төмендетуге көмектеседі.

Бөртпе басылғанша қанша уақыт кетеді?

Мәселенің басылу жылдамдығы оның қандай түрі екеніне байланысты өзгереді.

Жай тітіркенуден болған қызару мен ашу сезімі, бірнеше күн қырынбай, ылғалдандыру мен тыныштандыруға көңіл бөлсе, көбіне бірнеше күннен 1-2 аптаға дейінгі мерзімде басылады. Себебі қорғаныш қабатының қайта толуы мен қабыну сигналының басылуы шамамен осындай уақытты алады.

Жалған фолликулиттен пайда болған қатты түйіршіктер, сол аймақты қырынуды тоқтатса, бірнеше апта ішінде біртіндеп басылады деп хабарланады. Себебі еніп кеткен түктің өсіп шығуымен бірге бөгде дене реакциясының табиғи түрде басылу процесі қажет болады.

Ал қабынудан кейін қалған гиперпигментация одан да ұзағырақ сақталады. Қабыну қысқа әрі жеңіл болса, бірнеше аптада солғындайды, бірақ қабыну қайталанып тұрса немесе терең болса, пигменттің толық жойылуына бірнеше ай кетуі мүмкін екені белгілі. Себебі пигмент түзетін сигнал сөнгеннен кейін де, бұрын жиналған меланин эпидермистің жаңарту циклына сай біртіндеп шығып кетуі керек.

Сондықтан мәселе басылды екен деп бұрынғы қырыну тәсіліне бірден қайта оралғаннан гөрі, дақ солғындап жатқан кезде тітіркенуді азайту бағытын сақтап тұрған тиімдірек.

References

Корей дерматология қауымдастығы, Америкалық дерматология академиясы (AAD) және Азық-түлік пен дәрі-дәрмекті қауіпсіздігі министрлігі (MFDS).