Қауыздың себебі құрғақтық па, бас терісіндегі зең мен тері майы ма?

Қауыз жиі "бас терісі құрғап, қабыршақ түсуінен" деп түсіндіріледі. Бұл мүлдем қате емес, бірақ жарым-жартылай ғана дұрыс. Себебі тек құрғақтық болса, майлы бас терісі бар адамдарда қауыздың неге көбірек байқалатыны түсініксіз болып қалады.

Шын мәнінде қауыз бас терісінде тіршілік ететін саңырауқұлақ, май безінің майы және әр адамның теріге тән жеке реакциясы бірге араласқанда пайда болады. Осы үш фактордың бір-бірімен қалай байланысатынын және қандай жолдармен күтім жасауға болатынын кезек-кезегімен қарастырайық.

Қабыршақ пен қауыз бір нәрсе ме?

Қабыршақ дегеніміз тері бетіндегі жасушалардың табиғи түрде түсіп қалуы, яғни қалыпты процесс. Тері шамамен 4 апта циклмен жаңа жасуша жасап, ескісін сыртқа шығарады, бұл процестің өзі ешбір ауру емес.

Ал қауыз кезінде дәл осы түсу жылдамдығы қалыптан тыс жеделдейді және қабыршақ бөлшектері көзге көрінерлік үлкейеді. Жасушалар толық жетілмей тұрып асығыс түсіп қалғандықтан, олар жеке-жеке емес, ақ түйіршіктер түрінде топтасып түседі. Сондықтан иыққа ақ ұнтақ отырғандай көрінеді.

Қалыпты қабыршақ өте ұсақ болғандықтан көзге еш білінбей түсіп кетеді. Ал қауыз кезінде жасушалар бір-бірінен толық ажырамай, желімделген күйінде сыртқа шығады, сол себепті мөлшері үлкейіп, көзге көрінерлік дәрежеге жетеді. Демек, екеуі де жасуша түсуі болғанымен, түсу жылдамдығы мен топтасу дәрежесінде айырмашылық бар.

Malassezia зеңі бас терісінде бұрыннан бар ма?

Бас терісінде табиғи түрде Malassezia деп аталатын ашытқы саңырауқұлағы тіршілік етеді. Мәселе бұл саңырауқұлақтың бар болуында емес, белгілі бір жағдайларда шамадан тыс белсенді болып кетуінде.

Malassezia май ыдырататын ферментті (липазаны) бөліп шығарып, бас терісіндегі майды ыдыратады. Осы процесте пайда болатын қосымша заттар бас терісін тітіркендіреді. Зерттеулер қауызы бар бас терісінде осы саңырауқұлақтың, әсіресе Malassezia restricta түрінің саны сау бас терісіне қарағанда көбірек болатынын көрсеткен.

Зең тері майын ыдыратқанда қалдыратын тітіркендіргіш зат

Май бездің майының өзі зиянсыз. Мәселе Malassezia майдағы триглицеридтерді ыдыратқанда пайда болатын олеин қышқылы (oleic acid) сияқты бос май қышқылдарында.

Зерттеулерде қауызы бар адамдардың бас терісіне олеин қышқылын жаққанда, шын мәнінде қабыршақтану реакциясы туындағаны хабарланған. Яғни, саңырауқұлақ майды "жеп", қалдырған заттары бас терісін тітіркендіріп, қабыршақтану жылдамдығын арттырады. Майдың өзінен гөрі, май ыдырағанда шығатын қышқыл заттар нағыз тітіркендіргіш екенін түсінген оңай.

Зең бір болса да, адамға қарай неге әртүрлі?

Бірдей саңырауқұлақ, бірдей май мөлшері болса да, адамдарда қауыз деңгейі әртүрлі болады. Бұл әр адамның тері бөгеті сол тітіркендіргіш заттарға қаншалықты сезімтал әрекет ететініне байланысты.

Тері бөгеті мықты адамдарда олеин қышқылы сияқты тітіркендіргіш заттар сіңіп кетсе де, қабыну реакциясы онша күшті болмайды. Ал бөгеті әлсіз немесе сезімтал адамдарда сол тітіркендіруге қабыршақтану мен қышыну әлдеқайда күшті көрінеді. Сондықтан қауызбен күресте саңырауқұлақты азайту ғана емес, тері бөгетін сақтау да бірге қарастырылуы керек.

Бұған бас терісінің өз май бөлу мөлшері де қатысты. Майы табиғи түрде көп адамдарда Malassezia үшін "қорек" мол дегенді білдіреді, сол себепті саңырауқұлақ оңай көбейіп, тітіркендіргіш заттар да көбірек пайда болады. Керісінше, майы аз бас терісінде саңырауқұлақ көбейетін материал жеткіліксіз болғандықтан, қауыз салыстырмалы түрде аз байқалады.

Маусым мен өмір салтының қауызға әсері

Күз бен қыс мезгілінде қауызды күшті сезінетін адамдар көп. Температура төмендегенде бас терісі де құрғап кетуге бейім, ал бұл құрғақтық бөгетті әлсіретіп, тітіркендіргіш заттарға сезімталдықты арттырады.

Сонымен қатар стресс, тұрақсыз ұйқы, бас терісін жиі ұстау немесе қатты ысқылау сияқты әдеттер де әсер етуі мүмкін. Стресс май бөлінуін реттейтін гормондарға әсер етуі мүмкін, ал бас терісін жиі тітіркендіру бұрыннан әлсіреген бөгетті одан сайын зақымдайды. Дегенмен бұл өмір салты факторлары саңырауқұлақ пен май сияқты тікелей себеп емес, бар жағдайды одан сайын айқындай түсетін факторларға жақынырақ.

Шаш жуу жиілігі де әсер етеді. Тым жиі жусаңыз бас терісі құрғап, бөгет әлсірейді. Ал тым сирек жусаңыз, май мен қабыршақ бас терісінде ұзақ қалып, Malassezia үшін көбею уақытын береді. Сондықтан шектен тыс сирек немесе шектен тыс жиі жумай, бас терісінің жағдайына сай орташа жиілікті табу пайдалы.

Қауыз шампуньдерінің құрамы несімен ерекшеленеді?

Дүкендегі қауызға қарсы шампуньдарда бірнеше құрамдас жиі қайталанады. Әр құрамдастың нысанаға алатын нүктесі бір-бірінен сәл өзгеше.

• zinc pyrithione: Malassezia жасушасының ішіне мырышты кіргізіп, саңырауқұлақтың энергия алмасуын бұзады. Саңырауқұлақ өз энергиясын өзі шығара алмай қалатын әдіс болғандықтан, ұзақ қолданса да төзімділік аз пайда болады деп саналады.
• ketoconazole: Саңырауқұлақ жасуша қабығын жасауға қажет ergosterol синтезін тежейді. Жасуша қабығы дұрыс қалыптаспаса, саңырауқұлақтың өсуі мен өмір сүруі қиындайды.
• selenium sulfide: Саңырауқұлақ алмасуын тежеумен қатар, қабыршақтану жылдамдығының өзін де баяулатады.
• salicylic acid: Саңырауқұлақты тікелей жоймайды, керісінше бұрыннан топтасқан қабыршақты еріту арқылы оны оңай түсетін етеді. Қабыршақ түйірлерін жұмсартып, ажыратып беретін рөл атқарады.

Құрамдастардың нысанаға алатын нүктелері әртүрлі болғандықтан, бірі тиімсіз болса, басқа топтағысына ауысып көру де бір әдіс. Тұрақты қолданғанда әдетте 4 аптадан 8 аптаға дейінгі аралықта нәтиже байқалады деп саналады.

Бір ғана құрамдасты үздіксіз қолданса, саңырауқұлақ біртіндеп үйреніп, әсер бәсеңдеп кетуі де мүмкін. Сол себепті бірнеше ай сайын басқа топтағы құрамдасқа ауыстырып отыру пайдалы деп ұсынылады. Мысалы, мырыш тобын қолданудан противогрибок тобына ауысу сияқты, себебі нысанаға алатын нүктелер басқа болғандықтан, кезектестіріп қолдану саңырауқұлақ үшін әр жолы басқаша шабуылға тап болғандай әсер береді.

Қауыз шампунін қолдану тәсілі және қайталанбауға күтім

Саңырауқұлақты азайту және бөгетті сақтау, осы екеуін бірге қамту күтімнің негізі болып табылады.

• Қауызға қарсы шампуньді бас жуғанда бірден шаймай, бас терісінде 3 минуттан 5 минутқа дейін ұстап тұру ұсынылады. Себебі құрамдасқа бас терісіне тиіп, әсер ету үшін уақыт қажет.
• Тырнақпен қасығандай қатты ысқылаудан аулақ болу ұсынылады. Себебі бұрыннан әлсіреген бөгетке физикалық тітіркену қосылса, қабыршақтану керісінше күшейіп кетуі мүмкін.
• Тым ыстық сумен жуудан аулақ болу ұсынылады. Ыстық су майды шамадан тыс жуып, бас терісін одан сайын құрғатып жіберуі мүмкін.
• Стресс пен ұйқы жетіспеушілігін азайту бағытында әрекет ету пайдалы. Себебі бұл бүкіл дене бойынша май бөлінуі мен қабыну реакциясына әсер етуі мүмкін.

Егер белгілер ұзаққа созылса немесе бас терісі қызарып, сулы жара пайда болса, бұл себорея дерматиті сияқты басқа бас терісі ауруы болуы мүмкін, ондай жағдайда дерматологқа қаралу ұсынылады. Қарапайым қауыз көбіне қабыршақтану мен қышынумен шектелсе, себорея дерматитінде қызару мен қабыну айқынырақ болатынымен ерекшеленеді.

Бас терісіне күтім жасау бір реттік іс-шара емес, тұрақтылық маңызды. Саңырауқұлақ жағдай сай келгенде қайта көбейе алатын табиғи флора болғандықтан, белгілер басылды деп күтімді толықтай тоқтатпай, жиілігін азайта отырып жалғастыру қайталануды болдырмауға көмектеседі.

Дереккөздер

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).