Атопиялық дерматиттің себебі, ылғалдандырғышты қолдану және жақпа мен күтім

Атопиялық дерматитте бір жерге ем жасап, тері жақсарғандай көрінгенімен, көп ұзамай сол жер қайта қышып шыға келеді. Майды жаққанда қабыну басылады, бірақ бірнеше күннен, тіпті бірнеше аптадан кейін неге дәл сол жер қайта қызарады деп таң қалатындар аз емес.

Себебі қарапайым. Атопиялық дерматит бір ғана себептен туындайтын ауру емес. Тері бөгетінің әлсіреген күйі мен иммундық жауаптың тым сезімтал болған күйі бірге жүреді, әрі осы екеуі бір-бірін тітіркендіріп, тұйық шеңбер жасайды. Тек бөгетті күтіп немесе тек қабынуды басу арқылы мәселе шешілмейтіні содан. Механизмін бірте-бірте ашып көрелік.

Атопия неге басылып, қайта қозады?

Атопиялық дерматиті бар тері сырттан қарағанда бүтін көрінгенімен, ішінде ылғал үздіксіз сыртқа кетіп жатады. Терінің ең сыртқы қабаты, яғни мүйізді қабат, кірпіш пен цемент секілді жасушалар мен май заттары тығыз орналасуы керек, бірақ көп жағдайда бұл құрылым туа бітімнен-ақ борпылдақ келеді.

Құрылым борпылдақ болғанда бірден екі мәселе туындайды. Біріншісі, ылғалдың сыртқа кетуі, ал екіншісі, шаң, микроб, аллергия тудыратын заттардың теріге оңайырақ енуі. Есігі бос үй жылуды да жіберіп, жәндікті де оп-оңай кіргізетіні секілді. Сондықтан белгілер сырттай басылса да, бөгеттің өзі қалпына келмесе, тітіркендіргіштер қайта еніп, қабыну қайта басталады.

Оған қоса, тері бетінде әдетте әртүрлі пайдалы бактериялар тепе-теңдікте өмір сүреді, ал бөгет әлсіреген жерде осы тепе-теңдік те бұзылады. Атап айтқанда, Staphylococcus aureus деп аталатын бактерия қалыптан әлдеқайда көп мөлшерде отырықшы болатыны байқалады. Бұл бактерияның теріге жабысу қабілеті күшті, әрі жабысқан жерінде қабынуды одан сайын күшейтетін заттар бөліп шығарады, сондықтан ол белгілерді ұзаққа созатын тағы бір фактор болып саналады.

Филаггрин жетіспеуінен бастан әлсіз тері бөгеті

Осы бөгет әлсіреуінің негізінде filaggrin, яғни мүйізді жасушалар ішінде кератин талшықтарын тығыз біріктіріп, кейін ыдырап табиғи ылғалдандырушы факторға айналатын ақуыз, деген зат жатыр. Атопиялық дерматиті бар адамдардың көбінде осы filaggrin түзетін генде мутация болады, сондықтан бөгет туа бітімнен тығыз болмайды.

Filaggrin жеткіліксіз болғанда мүйізді қабаттың ылғалды ұстап тұру қабілеті де бірге төмендейді. Filaggrin ұсақ бөлшектерге ыдырағанда пайда болатын табиғи ылғалдандырушы фактор (NMF) мүйізді жасушалар ішінде суды сіңіретін губка секілді ылғалды ұстап тұрады, ал filaggrin жетіспесе осы губка қызметі де соған сай кемиді. Сол себепті атопиялық тері бірдей ылғалдылықта да басқа теріге қарағанда ылғалын тезірек жоғалтып, оңайырақ құрғап кетеді.

Ceramide жетіспесе не болады?

Мүйізді қабат жасушаларының арасын толтыратын май заты, ceramide (тері жасушаларының арасын толтырып, ылғалдың сыртқа кетуіне жол бермейтін липид), атопиялық терінің көбінде де азайған болады. Тек кірпіш арасындағы цемент қана емес, кірпіштер арасын толтыратын толтырғыштың өзі жеткіліксіз болатын секілді.

Мұнда тағы бір мәселе қосылады. IL-4 деп аталатын қабыну тудыратын сигналды ақуыздың ceramide түзу процесінің өзін бөгейтіні бірнеше зерттеуде расталған. Яғни қабыну пайда болса бөгет одан сайын әлсірейді, ал бөгет әлсіресе тітіркендіргіштер оңайырақ еніп, қабыну қайта күшейеді, осылай тұйық шеңбер қалыптасады. Сондықтан атопиялық дерматит бір рет асқынумен шектелмей, дәл сол аймақта қайталанып отыруға бейім.

Қышыну мен қасу неге бір-бірін күшейтеді?

Бөгеті әлсіреген жерден шаң немесе үй кенесі секілді аллергия тудыратын заттар енгенде, дене иммундық жасушалары мұны қауіп деп қабылдап, жауап беруге кіріседі. Осы жауаптың басты сигналды заттары IL-4 мен IL-13. Екеуі де негізінен дене паразит секілді сыртқы жаудан қорғану үшін пайдаланатын сигнал, бірақ атопиялық дерматитте бұл жауап тым күшті, тым жиі іске қосылады.

Бұл сигнал қышынуды тудыратын нервтерді де бірге тітіркендіреді. Қышып, тырнағанда мүйізді қабат физикалық түрде зақымданады, ал зақымданған жерден тітіркендіргіш зат оңайырақ еніп, қабыну сигналы қайта күшейеді. Қышыну, тырнау, қабынудың осылай бір-бірін тұтандыратын ағымын әдетте қышыну-тырнау шеңбері деп атайды. Осы шеңбердің кез келген бір нүктесін үзсе де, жалпы ағын біртіндеп бәсеңдейді деп мәлім.

Бұл шеңбер түнде күшейе түсу үрлемі бар. Себебі түнде дене қызуы көтеріліп, теріге қан ағымы артады, ал күндіз қышуды басаңсытатын түрлі тітіркендірулер азайғандықтан қышыну салыстырмалы түрде айқынырақ сезіледі. Сол себепті ұйқы кезінде білместен тырнау қайталанса, күндіз күтім жақсы жасалса да түн ішінде тері қайта жарақаттануы жиі кездеседі.

Ылғалдандырғышты қашан және қанша жағады?

Ылғалдандырғыш атопиялық дерматитті күтуде ең негізгі құрал. Себебі ол жетіспейтін липид пен ылғалды сырттан толтырып, бұзылған қабырғаны уақытша болса да жабатын қызмет атқарады.

Нәтижесін толық көру үшін бірнеше қағида пайдалы болады.

• Жуынғаннан кейін 3 минут ішінде жағу: тері әлі ылғал кезінде жаққанда ылғал үстінде қалып, «құрсаулы» болады. Құрғап кеткен теріге жақса сіңуі баяулап, әсері де төмендейді.
• Ceramide, холестерин бар өнімді таңдау: мүйізді қабат липидінің құрамына жақын зат болған сайын бөгетті нақты толтыруға көмектеседі деп мәлім.
• Күніне 2 реттен кем емес, жеткілікті мөлшерде: жұқа жағылса тез құрғап, ылғал қайта кетеді. Саусақ буынының бір буыны мөлшерін өлшем ретінде алу жиі ұсынылады.
• Хош иіс пен спирті аз өнімге басымдық беру: хош иіс пен спирт сезімтал теріге тағы бір тітіркендіргіш болуы мүмкін.

Жақпа және күнделікті күтім тәсілі

Тек ылғалдандырумен басылмайтын қабынуда жергілікті стероидтарды немесе жергілікті кальциневрин тежегіштерін (tacrolimus, pimecrolimus, стероид емес, бірақ иммундық жауапты басатын май құрамдас заттар) бірге қолданады. Бұлар қабыну сигналының өзін азайтып, қышыну-тырнау шеңберін үзу қызметін атқарады.

Белгілер кең тараған, ауыр жағдайда IL-4 мен IL-13 сигналын тікелей бөгейтін биологиялық препараттар (dupilumab және т.б.) қарастырылады. Бұл екі сигнал түйісетін бір жолды жауып тастайтын әдіс болғандықтан, қабыну жауабы басталатын шектің өзін жоғарылатады деген сөз. Осындай емнен кейін бөгеттің ceramide құрамы қалпына келгені де хабарланады.

Күнделікті күтім де қатар қажет. Жылымшы сумен қысқа уақыт жуыну, тер мен шаңды жиі кетіру, бөлме ылғалдылығын тым төмендетпеу пайдалы деп ұсынылады. Барлығының ортақ қыры, бөгетке түсетін тітіркенуді азайтуға бағытталған.

Киім материалы да жиі назардан тыс қалатын мәселе. Жүн немесе қатты синтетика тері бетін нәзік тырнап, қышуды оңай туғызуы мүмкін. Сондықтан жұмсақ мақта матадан жасалған, бос киім киген жөн деп ұсынылады. Жаңа сатып алынған киімді бір рет жуып барып кию де беткейде қалған өңдеу заттарын азайтудың жолы.

Белгілер айтарлықтай басылғанша әдетте 4 аптадан 12 аптаға дейін тұрақты күтім қажет деп хабарланады. Дегенмен атопиялық дерматит толық жазылудан гөрі бақылауда ұстауды мақсат ететін созылмалы ауру болғандықтан, белгі жоқ кезеңде де ылғалдандыру мен бөгет күтімін 6 айдан 12 айдан астам уақыт жалғастыру қайталанудың алдын алуға көмектеседі деп мәлім.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).