Мойынға дейін таралатын Риль меланозы, мелазма шығар деп ойладыңыз ба? Себебі мен емі неге мүлде басқаша

Маңдай мен ұрттарда бозамық қоңыр дақ пайда болады, тіпті жақсы деген ағарту құралдарына ауысқанда да одан сайын қоюлана береді. Көбіне мелазма күшейді деп ойлап, ағарту құрамды крем іздейміз. Бірақ сол қолданып жүрген косметиканың өзі себеп болса, жағдай мүлде басқаша болады.

Риль меланозы теріңіз косметика немесе иіс су құрамындағы заттарға қайта-қайта әсер еткенде пайда болатын пигментті контактілі дерматит. Сырт келбеті мелазмаға ұқсас болғандықтан жиі шатастырылады, бірақ себебінен емдеу бағытына дейін мүлде өзгеше болғандықтан, оларды ажырата білу маңызды.

Риль меланозы басқа пигментті аурулардан немен ерекшеленеді?

Риль меланозы бетке немесе мойынға косметика, иіс су, шаш бояуы құрамындағы заттардың ұзақ уақыт бойы аздап тиюінен туындайтын созылмалы контактілі дерматиттің нәтижесі. Контактілі дерматит десек, көбіне қызарып ісіну мен қышыну есімізге түседі. Бірақ Риль меланозында қабыну реакциясы әлсіз әрі байқаусыз қайталанады, сондықтан көзге көрінер ісік немесе қышыну болмай-ақ, тек қоңыр, сұр-қоңыр пигмент қалдырады. Сол себепті бастапқы кезеңде теріңіздің тітіркенгенін өзіңіз де байқамай қалуыңыз жиі кездеседі.

Мысалы, ыстық сумен күйіп қалғандай бірден білінетін күйік емес, күн сайын әлсін-әлсін үйкелуден бірте-бірте із қалдыратын үйкеліс дағына жақынырақ. Реакция сонша баяу әрі ұзақ жиналатындықтан, косметиканы ауыстырған сәт пен пигменттің қоюланған уақытын өз бетіңізше байланыстыру оңай емес.

Косметикамен жанасу қалай пигментацияға әкеледі?

Терінің бетіне тітіркендіргіш зат тигенде, иммундық жасушалар мұны қауіп деп қабылдап, қабыну реакциясын бастайды. Бұл реакция эпидермистің астындағы дерма шекарасына дейін таралса, меланин өндіретін меланоциттер (меланин пигментін жасайтын жасушалар) тітіркеніп, меланинді шамадан тыс көп бөле бастайды.

Мәселе мынада, бұл меланин эпидермисте тыныш қалмай, қабынудан зақымдалған шекара арқылы дерма жаққа сіңіп кетеді. Пигменттің өз орнынан төменгі қабатқа сіңіп кету құбылысы меланин инконтиненциясы (pigment incontinence) деп аталады, бұл су құтысында жарық пайда болып, судың астыға сіңіп кетуіне ұқсас. Дермаға сіңген меланинді сол жерді тазалайтын макрофагтар (денедегі қалдықты жұтып, өңдейтін тазалаушы жасушалар) ұстап алып, ұзақ уақыт бойы сақтап қалады. Осылай пайда болған пигмент эпидермистегіден әлдеқайда терең орналасқандықтан оңай кетпейді және түсі де күңгірт сұр-қоңыр болады.

Тек эпидермисте қалған пигмент терінің табиғи қабыршықтануымен уақыт өте бірте-бірте солғындайды. Ал дермаға орналасқан пигмент оны ұстап тұрған макрофагтар сол жерде қалғанша өз-өзінен жоғалуы қиын. Риль меланозының басқа пигментті аурулардан гөрі әлдеқайда ұзаққа созылып, қиын кетеді делінетін себебі осында.

Қарапайым тілмен айтсақ, эпидермис жұқа қағаз парағы, ал дерма соның астындағы губка сияқты. Дақ тек қағаздың бетінде қалса, уақыт өте қағаз тозғандай өзінен-өзі кетеді. Ал губканың ішіне сіңіп кетсе, сыртын қанша уқаласаңыз да ішкі дақ кетпейді, себеп те дәл осы.

Хош иіс пен консервант неге ерекше мәселе тудырады?

Риль меланозын тудыратын заттар көбіне косметикада жиі кездесетін хош иіс немесе консервант компоненттері. Бұл заттар бірден тітіркендірмейді, керісінше қайталанған әсер арқылы бірте-бірте сенсибилизация (дене белгілі бір затты қауіпті зат ретінде есінде сақтап, оған реакция бере бастау процесі) жасайды. Сондықтан бірнеше жыл бойы мәселесіз қолданып келген өнімге кенеттен реакция басталатын жағдай да сирек емес.

Мысалы, бірнеше жыл бойы жақсы көріп сеуіп жүрген иіс суыңыз болса да, белгілі бір сәттен бастап сол иіс су жиі тиетін мойын сызығы немесе құлақ артында ғана дақ қоюлана бастауы мүмкін. Дене сол затты қауіпті деп есінде сақтап, реакция беруге дейін уақыт кететіндіктен, іс жүзінде себеп баяғыдан жанымызда жүрсе де, белгісі кеш байқалады.

• methylisothiazolinone (косметикадағы консервант) бактериялардың көбеюін болдырмау үшін кеңінен қолданылады, соңғы кезде сенсибилизация жағдайлары көбейген негізгі құрам ретінде хабарланған.
• fragrance mix (құрама хош иіс), иіс су, шаш өнімдері мен күтім құралдарының көбінде кездеседі және бірнеше қосылыс аралас болғандықтан, нақты бір себепші затты бөліп алу оңай емес.
• шаш бояуы мен хна құрамындағы парафенилендиамин (PPD) тобы, шаштараз салонынан кейін мойын мен шаш сызығы маңында пигментация ерекше жиі пайда болатын себебі осында.

Мелазмамен неге жиі шатастырылады?

Мелазма да, Риль меланозы да негізінен ұрт пен маңдайда қоңыр дақ таралатын пигментті аурулар болғандықтан, бір қарағанда ажырату қиын. Екеуі де күн сәулесінен қоюланады және макияжбен де жасыруы қиын болғандықтан, дәрігерге бармайынша көбіне жай ғана мелазма күшейді деп ойлайды.

Оның үстіне екі ауру да баяу дамиды, алдымен әлсіз түрде басталып, 3 айдан 6 айға дейінгі уақытта бірте-бірте қоюлана береді. Сондықтан қашан басталғанын нақты есте сақтау қиын, соған сай себебін косметикадан күдіктенуге дейін де көбіне уақыт кетеді.

Мысалы, мойын немесе құлақ арты сияқты мелазма сирек шығатын жерге дейін пигмент тарайды, бірақ көбіне тек бетке ғана назар аударатындықтан, кір жиналған шығар деп өтіп кетуі жиі кездеседі. Осылай мелазма сирек шығатын жерде де дақ пайда болса, бұл бір рет Риль меланозынан күдіктенуге тұрарлық белгі.

Мелазма мен Риль меланозын ажырататын негізгі айырмашылықтар

Сырт келбеті ұқсас болса да, себебі мен даму түрі басқа болғандықтан, мұқият қарасаңыз ажырататын белгілер байқалады.

• Түсі басқа. Мелазма ашық қоңырдан қою қоңырға дейін болса, Риль меланозы дермада қалып қойған пигментке байланысты сұр-қоңыр немесе көкшіл-сұр түсті, күңгірт реңк көрсетеді.
• Таралуы басқа. Мелазма екі ұрт пен маңдайда сол жақ пен оң жақ симметриялы, көбелек тәрізді таралады. Ал Риль меланозы косметика немесе иіс су жиі тиетін маңдай шеті, самай, мойын, құлақ артына дейін тор тәрізді дақ-дақ болып таралады.
• Пайда болу себебі басқа. Мелазманың негізгі себебі гормон өзгерісі мен күн сәулесі, ал Риль меланозы жаңа косметика немесе иіс су қолдана бастаған сәтпен қатар пайда болатын жағдай жиі кездеседі, дәрігер сұрастырғанда осы байланыс анықталады.

Себебін таппасаң, ем неге нәтиже бермейді?

Риль меланозында себепші затпен байланыс жалғасқанша, қандай ем қолдансаңыз да нәтиже ұзаққа бармайды. Ағарту құралын қанша жақсаңыз да, оның құрамында тағы да хош иіс немесе консервант болса, қабыну қайта тітіркеніп, меланиннің дермаға сіңу процесі тағы да қайталанады. Сондықтан Риль меланозын емдеудің алғашқы қадамы құрамдас затты іздеу емес, нені жаққанда белгілер басталып, күшейгенін артқа қарай іздеуден басталады.

Мысалы, «иіссіз», «сезімтал теріге арналған» деп жазылған өнім болса да, консервант құрамын мұқият қарамасаңыз, себепші зат сол күйі кездесіп жатуы жиі. Тек жапсырмадағы жазуға сеніп қалсаңыз, әрең ауыстырған өнімнен де сол реакция қайталануы мүмкін.

Патч-тест арқылы себепті қалай анықтайды?

Өз бетіңізше себепші затты анықтау қиын болса, тері дәрігері патч-тест (күдікті заттарды кішкентай пластырьге салып арқаға жабыстырып, реакцияны бақылайтын тексеру) жасайды. Косметика, хош иіс, консервант, шаш бояуы құрамдастарын стандартты жинақпен жапсырып қойып, 2 күннен 4 күнге дейін сол жерде қызару пайда бола ма деп тексереді.

Бірнеше «күдіктіні» бір қатарға тізіп қойып, тек реакция берген жерін көрсететін тексеру іспетті, сондықтан құрам атын білмесеңіз де, арқада қай жерде реакция шыққанын көрсеңіз, қай зат мәселе екені бірден анықталады. Реакция бірден емес, 2 күннен 4 күнге дейін бірте-бірте шығатын себебі де, сенсибилизация деген реакцияның өзі баяу дамитын табиғатын сол күйі көрсетеді.

Осы тексеру арқылы себепші зат анықталса, содан кейін тек құрам тізімін тексеріп, сол зат бар өнімдерді ғана алып тастасаңыз жеткілікті болғандықтан, барлық косметикадан бас тартқаннан әлдеқайда практикалық басқаруға болады.

Лазер емі мен қайталануды қалай бақылау керек?

Себепші заттан аулақ бола бастасаңыз, эпидермистегі қабыну біршама тез басылады, бірақ дермаға орналасып қалған пигмент өз-өзінен оңай кетпей, ұзақ қалатын жағдай жиі. Мұндай кезде төмен қуатты тонизациялаушы лазер (Q-switched Nd:YAG 1064nm, төмен энергияны бірнеше рет бөліп атып, пигментті бірте-бірте солғындататын әдіс) 1 аптадан 2 аптаға дейінгі аралықпен 5 реттен 10 ретке дейін жүргізілетіні хабарланған.

Бірақ дерма эпидермистен тереңірек орналасқандықтан, энергияны күшті берсеңіз керісінше жаңа қабыну тудырып, пигментацияны одан әрі арттыруы мүмкін. Сондықтан төмен қарқынмен, баяу, 1 аптадан 2 аптаға дейінгі аралықпен 5 реттен 10 ретке дейін бөліп жүргізу қауіпсіз деп саналады. Емдеу барысында күн қорғанышы міндетті түрде қажет, ал себепші затпен қайта байланысқа түссеңіз, қиындықпен басылған пигмент қайта оралуы мүмкін.

Бір реттен қатты кетіремін деп энергияны шұғыл көтерсеңіз, дерма қайта тітіркеніп, пигмент керісінше одан сайын таралып кету қаупі бар. Асығыс қарқынды көтергеннен гөрі, 5 реттен 10 ретке дейін бөліп, баяу солғындату әдісі нәтижесінде әлдеқайда қауіпсіз әрі сенімді жол болып табылады.

Сондықтан ем аяқталғаннан кейін де жаңадан алатын косметика, иіс су, шаш өнімдерінің құрам тізімін тұрақты тексеру әдетін қалыптастыру қажет. Себепші заттан толық аулақ болу күтіміне тұрақты ілесіп отырсаңыз, лазермен тазартылған пигменттің қайта жиналмай сақталу мүмкіндігі жоғарылайды.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).