Ботокске төзімділіктің себебі және аралығы, салған сайын әсері кемиді ме?

Бұрын жақсы әсер еткен ботокстың бір кезде бұрынғыдай әжімді жаза алмай қалатынын жиі естиміз. Дозаны сәл көбейтіп көрсе де нәтиже өзгермей қалатын кездер де болады.

Мұндай жағдайды әдетте ботокске деген төзімділік деп атайды. Мұның артында дене ботокс құрамын бөгде зат ретінде танып, оны бұғаттап тастайтын иммундық реакция жатыр. Бұл неге болады және оны қалай болдырмауға болатынын, механизмін білсеңіз, түсіну әлдеқайда жеңілдейді.

Ботокске төзімділік дегеніміз қандай жағдай?

Ботокс, яғни ботулин токсині, жүйке ұшынан бұлшықетке "қозғал" деген сигналды жеткізетін затты (ацетилхолинді) шықпайтын етіп тоқтату арқылы жұмыс істейді. Сигнал үзілгендіктен бұлшықет күш сала алмайды, сондықтан әжім жазылады.

Төзімділік дегеніміз сол мөлшерде салдырса да бұл сигналды бұғаттау бұрынғыдай болмай қалатын жағдай. Бұлшықет бұрынғыдай еркін қозғалады, әжімдер де сол қалпында қалады. Дозаны көбейткен күнде де реакция айтарлықтай өзгермесе, төзімділікті күдіктенуге болады.

Дегенмен бұл жиі кездесетін жағдай емес. Көпшілік жағдайда қайталанатын процедуралардан кейін де әсер тұрақты сақталатыны хабарланған, ал төзімділік тек аз бөлігінде ғана байқалады екен. Бұл дәл сол суық тию дәрісін бірнеше рет ішсе де көбіне жақсы әсер ете беретінімен ұқсас. Дегенмен механизмді алдын ала білсеңіз, әсер бұрынғыдай болмай қалғанда абдырап қалмай, себебін бірте-бірте анықтауға болады.

Төзімділік неге пайда болады?

Ботулин токсині ақуыздан тұрады. Денеміздің иммундық жүйесі бөтен ақуыз кірген кезде оны алдымен басқыншы деп күдіктеніп, қорғаныс дайындығына кіріседі. Бұл бактерия немесе вирусқа қарсы реакция білдіргенмен бірдей механизм.

Осы кезде иммундық жүйе бейтараптандырушы антидене түзеді. Антиденені токсиннің пішініне дәл сай келетін бір түрлі құлып деп елестетсеңіз, түсіну жеңілдейді. Токсин жүйке жасушасына жетпей жатып осы құлып алдымен жабысып, токсиннің әсер ететін бөлігін бекітіп тастайды. Соның салдарынан токсин жүйкеге жеткенімен өз қызметін атқара алмайды.

Мәселе мынада, бұл антидене бір рет пайда болса, денеде ұзақ уақыт сақталады. Сондықтан келесі жолы дәл сол құрамдағы токсинді салдырса да антидене оны бірінші болып ұстап алып, әсер жақсы шықпайтын жағдай жалғасуы мүмкін. Мысалы, алғашқы 3–5 рет әжім жақсы жазылып тұрғанымен, бір кезде дәл сол аймаққа дәл сол мөлшерде салдырса да мимика бұрынғыдай еркін қозғалатын жағдай осы механизммен түсіндіріледі.

Кешенді ақуызды препарат пен таза токсиннің айырмашылығы

Ботокс препараттарында тек токсиннің өзі ғана емес, оны қоршап тұратын күрделі белок (complexing protein) деп аталатын қосымша құрам да бірге кездеседі. Күрделі белок токсинді тұрақты сақтап, тасымалдайтын орама материал сияқты қызмет атқарады.

Дегенмен осы орама қызметін атқаратын қосымша белок те дене үшін бөтен ақуыз болып қала береді. Бір мезгілде бірнеше түрлі бөтен зат бірге кірсе, иммундық жүйе оған сезімтал әрі күшті жауап беру мүмкіндігі артады деп хабарланады. Бұл дәл бейтаныс қонақтар бір мезгілде көп келгенде күзеттің қатаңдай түсуімен ұқсас.

Ал тазарту процесінде бұл қосымша белок мүмкіндігінше алынып тасталған таза токсин препаратында дене кездесетін бөтен ақуыздың түрі мен мөлшері салыстырмалы түрде аз болады. Бұл заттарды буғанда орама материалды азайтса, посылка қорабындағы бөтен заттың да азаятынымен бір логика. Сондықтан қайта-қайта салдырса да антидене пайда болу қаупі төмен деп саналады. Процедура алдында қандай препарат қолданылатыны қызықтырса, дәрігерден сұрап көруге болады.

Рәсім аралығы қысқа болса, төзімділік оңай пайда бола ма?

Құрамы бірдей болса да, оны қаншалықты жиі салдыратыны антидене түзілуіне үлкен әсер етеді. Қысқа аралықта қайта-қайта әсер еткенде иммундық жүйе сол ақуызды нақтырақ есте сақтап, келесі жолы тезірек әрі күштірек жауап беру бейімі күшейеді. Бұл вакцинаны бірнеше рет салдырғанда антидене реакциясы күшейетін бустер эффектісімен бірдей механизм.

Керісінше, процедуралар арасына жеткілікті аралық қойса, иммундық жүйенің оны әр жолы жаңа тітіркендіргіш ретінде қабылдау ықтималдығы төмендейді. Сондықтан жалпы алғанда кемінде 3 ай аралықпен процедура алу ұсынылады деп белгілі. Әсер тез азайды деп ойлап аралықты қысқартып жиі салдыру әдеті, керісінше, төзімділік қаупін арттыруы мүмкін. Әсер сәл ерте азайғандай көрінгендіктен бір айдан кейін қайта салдыру мен алғашқы ұсынылғандай үш айды толтырып салдыруды салыстырсақ, соңғысы иммундық жүйе үшін әлдеқайда бөтен тітіркендіргіш болып сезіліп, антидене азырақ түзіледі деп түсінген жеңіл.

Әсері әлсіз болса, дозаны көтеруге бола ма?

Әсер әлсіреді деп сезілгенде алдымен дозаны көбейткің келуі мүмкін. Бірақ жоғары дозаны жиі қайталап салдыру да антидене түзілуін жеделдететін факторлардың бірі деп хабарланады. Себебі денеге кіретін бөтен ақуыздың жалпы мөлшері көбейген сайын иммундық жүйенің реакция беру мүмкіндігі де сонша артады.

Сондықтан қажетінше ғана, мақсатқа сай ең аз мөлшерді қолдану ұсынылады. Әсер жеткіліксіз көрінсе, дозаны ойланбай көбейтуден бұрын, процедура аралығы мен қолданылып жатқан препаратты тексеріп көрген дұрыс. Мысалы, қас арасындағы әжімге белгіленген мөлшерден әлдеқайда көп әрі жиі салдыру мен қажетті аймаққа дәл жеткілікті мөлшерді ғана қолдану жағдайларын салыстырсақ, денеде жиналатын бөтен ақуыздың жалпы мөлшері әртүрлі болғандықтан, антидене пайда болу мүмкіндігі де табиғи түрде өзгеше болады.

Төзімділікке күдік туса, қалай тексеруге болады?

Әсер бұрынғыдай болмады деп бірден төзімділік деп қорытынды жасау қиын. Себебі процедура аймағы, енгізу тереңдігі немесе әр адамның бұлшықет ерекшелігіне байланысты да әсерді сезіну өзгеше болуы мүмкін. Мына әдістер арқылы себепті нақтылап көруге болады.

• Басқа аймаққа аз мөлшерде сынақ түрінде салдырып көру: тек белгілі бір аймақта ғана реакция болмаса, бұл процедура тәсілінің мәселесі болуы мүмкін, ал бірнеше аймақта бірдей әсер әлсіз болса, антидене түзілуіне қарай салмақ ауады.
• Қолданып жүрген препаратты таза токсин тобына ауыстырып көру: бұрынғы препараттың күрделі белогына антидене түзілген жағдайда да, құрамы басқа препаратқа реакция сақталуы мүмкін деп хабарланған.
• Соңғы процедура тарихын бірге тексеру: аралық қысқа болды ма, доза үнемі көбейтіліп келді ме дегенді қайта қарау себепті болжауға көмектеседі.

Мұндай тексерулерді жалғыз өзің шешкеннен гөрі, дәрігермен ақылдаса отырып жүргізген дәлірек болады.

Бір рет пайда болған антидене жоғала ала ма?

Антидене бір рет пайда болса, денеде ұзақ уақыт сақталатын болғандықтан, толығымен бастапқы қалпына оралу оңай емес деп белгілі. Дегенмен бұл өмір бойы өзгермей қалады дегенді білдірмейді.

Ұзақ уақыт өтіп, сол құрамға қайта тап болмаса, антидене деңгейі бірте-бірте төмендейтін жағдайлар хабарланады. Себебі иммундық жүйе де ұдайы тітіркену болмаса, ол есте сақтауды бұрынғыдай күшті ұстамайтын бейім. Дегенмен қанша уақыт кетеді, қаншалықты төмендейді дегені адамнан адамға айтарлықтай өзгеше болғандықтан, нақты мерзімді айту қиын.

Сондықтан төзімділік анықталса, 6–12 ай шамасында сол топтағы препаратты уақытша тоқтату немесе иммуногенділігі төмен таза токсинге ауысу шынайы балама ретінде ұсынылады. Асығыс дозаны одан әрі көбейтуден гөрі, дененің реакциясы басылатын уақытты да есепке алған дұрыс деп саналады.

Төзімділіктің алдын алатын әдеттер

Бір рет антидене пайда болса, оны қайта бұрынғы қалпына келтіру оңай емес деп белгілі болғандықтан, ең дұрысы, оны бастапқыдан бермеу үшін күтіп-баптау.

• Ұсынылған процедура аралығын сақтау: аралық қысқарған сайын иммундық жүйенің токсинді жиірек әрі күштірек есте сақтау мүмкіндігі артатындықтан.
• Қажетті мақсат пен аймаққа тек ең аз тиімді дозамен ғана процедура алу: денеге кіретін бөтен ақуыздың жалпы мөлшерін азайтса, антидене пайда болу мүмкіндігі де сонша азаяды.
• Препарат таңдауы мен процедура тарихын дәрігермен бірге бақылап отыру: қандай препаратты қашан, қанша мөлшерде салдырғаныңызды жазып отырсаңыз, әсер төмендегенде себебін тезірек табуға болады.

Осы үш ережені тұрақты сақтаудың өзі-ақ төзімділік қаупін едәуір азайта алады деп саналады. Ең бастысы, әсер сәл кеміді деп дереу дозаны немесе жиілікті көбейтуден гөрі, алдымен себебін анықтап алу, ақыр соңында әсердің ұзағырақ сақталу жолы болып табылады.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).