Ботоксты жиі салдырғанда неге әсер бермей қалады? Резистенттіліктің себебі мен алдын алу жолдары

Бір кезде жақсы әсер еткен ботокс белгілі бір сәттен кейін бұрынғыдай тегістей алмай қалады деген әңгімені жиі естуге болады. Дозасын сәл көбейтіп көрсе де нәтиже өзгермей қалатын жағдайлар да кездеседі.

Мұндай жағдайды жиі ботоксқа резистенттілік деп атайды. Оның артында дене ботокс құрамын бөгде зат ретінде танып, оны бөгеп тастайтын иммундық реакция жатыр. Неге бұлай болатынын және одан қалай сақтануға болатынын білсеңіз, мәселенің мәнін түсіну әлдеқайда жеңілдейді.

Ботоксқа резистенттілік дегеніміз нақты не?

Ботокс, дәлірек айтқанда ботулин токсині, жүйке ұшынан бұлшықетке "қозғал" деген сигналды жеткізетін затты (ацетилхолинді) шығармай тежеу арқылы жұмыс істейді. Сигнал үзілгендіктен бұлшықет күш сала алмайды, сондықтан да әжімдер тегістеледі.

Резистенттілік дегеніміз сол дозаны салса да бұл сигналды тежеу бұрынғыдай толық жүзеге аспайтын жағдай. Бұлшықет бұрынғысынша еркін қозғалады, әжімдер де сол күйінде қалады. Дозасын арттырса да нәтиже айтарлықтай өзгермесе, резистенттілікті күдіктенуге болады.

Дегенмен бұл жиі кездесетін жағдай емес. Көпшілігінде қайталанған процедуралардан кейін де әсер тұрақты сақталады деп хабарланған, ал резистенттілік тек аз бөлігінде ғана байқалады. Бұл дәл сол суыққа қарсы дәріні бірнеше рет ішсе де көпшілігіне әлі жақсы әсер ете беретініне ұқсас. Дегенмен механизмін алдын ала білу пайдалы: әсер бұрынғыдай болмаса, дүрліге қоймай себебін ретімен қарастыруға болады.

Денеде антидене неге, қалай пайда болады?

Ботулин токсині белоктан тұрады. Біздің иммундық жүйеміз бейтаныс белок кірген кезде оны алдымен басып кірушіге бағалап, қарсы тұруға дайындалады. Бұл бактерия немесе вирусқа реакция білдіретінмен бірдей принцип.

Осы кезде иммундық жүйе жасайтын нәрсе бейтараптандырушы антидене. Антиденені сол токсиннің пішініне дәл сай келетін бір түрлі құлыпшадай деп елестетсе, түсіну оңай болады. Токсин жүйке жасушасына жетпес бұрын осы құлып бірінші жабысып, токсиннің әрекет ету бөлігін бөгеп тастайды. Ақыр аяғында токсин жүйкеге жетсе де өз рөлін атқара алмай қалады.

Мәселе мынада: бұл антидене бір рет пайда болғаннан кейін денеде ұзақ уақыт сақталады. Сондықтан келесі жолы да сол құрамдағы токсинді салса, антидене оны бірінші ұстап алып, әсерінің әлсіз болу жағдайы жалғасуы мүмкін. Мысалы, алғашқы 3 реттен 5 ретке дейін әжімдер жақсы тегістеліп, кейін бір сәттен бастап сол аймаққа сол мөлшерде салса да мимика бұрынғыдай еркін қозғала беруі осы принциппен түсіндіріледі.

Кешенді белокты препарат пен таза токсиннің айырмашылығы қандай?

Ботокс препараттарының кейбірінде тек токсиннің өзі емес, оны қоршап тұратын кешенді белок деп аталатын көмекші құрам да бірге кіреді. Кешенді белок токсинді тұрақты сақтауға және тасымалдауға көмектесетін орауыш секілді қызмет атқарады.

Бірақ бұл орауыш рөлін атқаратын қосымша белок те дене үшін бөгде белок болып қала береді. Бір мезгілде бірнеше түрлі бөгде зат кірсе, иммундық жүйенің сезімтал реакция білдіру мүмкіндігі артады деп хабарланады. Бұл бейтаныс қонақтар бір мезгілде бірнеше адам келсе, күзет те соғұрлым қатайтылатынына ұқсас.

Ал тазарту процесінде осы қосымша белокты мүмкіндігінше алып тастаған таза токсин препараттарында дене кездесетін бейтаныс белоктың түрі мен мөлшері салыстырмалы аз болады. Затты жинағанда орауышты азайтса, посылка ішінде бөгде зат аз араласатыны секілді ұқсас логика. Сондықтан қайта-қайта салса да антидене пайда болу қаупі төмен деп саналады. Процедура алдында қандай препарат қолданылатыны қызықтырса, дәрігерден сұрап алуға болатын мәселе.

Процедуралар арасындағы аралық неге осыншама маңызды деп айтылады?

Құрамы бірдей болса да қаншалықты жиі салдыратыны антидене түзілуіне үлкен әсер етеді. Қысқа аралықпен қайта-қайта әсер алса, иммундық жүйе сол белокты нақтырақ есте сақтап, келесі жолы жылдамырақ әрі күштірек реакция беру бейімділігі болады. Бұл бірнеше рет егілген вакцина антидене реакциясын күшейтетін бустер әсеріне ұқсас принцип.

Керісінше, процедуралар арасын жеткілікті ашық қалдырса, иммундық жүйенің оны әр жолы жаңа тітіркендіргіш ретінде қабылдау ықтималдығы төмендейді. Сондықтан әдетте кемінде 3 айдан кем емес аралықпен процедура алу ұсынылады деп саналады. Әсер тез кетті деп ойлап аралықты қысқартып, жиі салдыру әдеті керісінше резистенттілік қаупін арттыруы мүмкін. Әсер сәл ерте кетті сияқты көрініп бір айдан кейін қайта салдыру мен алғашқы ұсынымдағыдай толық үш айды күтіп салдыру жағдайын салыстырса, соңғысы иммундық жүйе тарапынан әлдеқайда бейтаныс тітіркендіргіш ретінде қабылданып, антидене азырақ пайда болады деп түсінуге болады.

Дозаны жиі көбейту де әсер ете ме?

Әсер әлсіреді деп сезілгенде алдымен дозаны арттырғың келуі мүмкін. Бірақ жоғары дозаны жиі қайталап салдыру да антидене түзілуін жеделдететін факторлардың бірі ретінде хабарланады. Денеге кіретін бейтаныс белоктың жалпы мөлшері көбейген сайын иммундық жүйенің реакция беру мүмкіндігі де соғұрлым артады.

Сондықтан қажет мөлшерде ғана, мақсатқа сай ең аз дозаны қолдану ұсынылады. Әсер жеткіліксіз сезілсе, дозаны бетімен көтермей, алдымен процедура аралығы мен қолданылып жатқан препаратты тексеріп көрген жөн. Мысалы, қас арасындағы әжімге белгіленген дозадан әлдеқайда көп әрі жиі салдыру мен қажетті жерге дәл сай келетін мөлшерді ғана қолдану жағдайын салыстырса, денеде жиналатын бейтаныс белоктың жалпы мөлшері әртүрлі болғандықтан антидене пайда болу мүмкіндігі де соған сай өзгеше болады.

Резистенттіліктен күдіктенсе қалай тексеріп, қалай әрекет ету керек?

Әсер бұрынғыдай болмады деп бірден резистенттілік деп қорытынды жасау қиын. Себебі процедура аймағы, енгізу тереңдігі, әрбір адамның бұлшықет ерекшелігі де әсерді сезінуді өзгерте алады. Себебін нақтылау үшін мына жолдарды қолдануға болады:

• Басқа аймаққа аз мөлшерде сынама енгізу: тек белгілі бір аймақта ғана реакция болмаса, енгізу тәсіліне қатысты мәселе болуы мүмкін, ал бірнеше аймақта бірдей әлсіз реакция байқалса, антидене түзілуіне күман басым болады.
• Қолданылып жатқан препаратты таза токсин қатарына ауыстырып көру: бұрынғы препараттың кешенді белогына антидене түзілген жағдайда да, құрамы басқаша препаратқа әлі де реакция қалуы мүмкін деп хабарланады.
• Соңғы процедура тарихын бірге қарап шығу: аралық қысқа болды ма, доза үздіксіз көбейіп келе жатты ма деп артқа қарап шықса, себепті болжауға көмектеседі.

Мұндай тексерісті жалғыз шешім қабылдамай, дәрігермен ақылдаса отырып жүргізген дәлірек болады.

Бір рет пайда болған антидене мүлде жоғалмай ма?

Антидене бір рет пайда болғаннан кейін денеде ұзақ уақыт сақталатындықтан, толығымен бастапқы қалпына оралу оңай емес деп саналады. Бірақ бұл дегенде мәңгі бекітіліп қалады деген сөз емес.

Ұзақ уақыт өтіп, сол құраммен қайта жанаспаса, антидене деңгейі бірте-бірте төмендейтін жағдайлар хабарланады. Иммундық жүйе де тітіркендіргіш болмаған сайын сол естелікті бұрынғыдай күшпен сақтай бермейтін тенденция бар. Дегенмен қанша уақыт кетеді, қаншалықты төмендейді дегені адамнан адамға айтарлықтай ерекшеленетіндіктен, нақты мерзімді айту қиын.

Сондықтан резистенттілік анықталса, 6 айдан 12 айға дейін сол қатардағы препаратты тоқтата тұру немесе иммуногендігі төмен таза токсинге ауысу тәжірибелік балама ретінде ұсынылады. Асығыс дозаны одан әрі көбейтіп жалғастырудан гөрі, дененің реакциясы басылатын уақытты бірге есепке алған дұрысырақ деп саналады.

Резистенттіліктің алдын алу үшін күнделікті нені сақтау керек?

Антидене бір рет пайда болғаннан кейін оны кері қайтару оңай емес деп саналатындықтан, ең басынан пайда болмауын қадағалап отырған тәжірибелік тұрғыдан тиімдірек.

• Ұсынылған процедура аралығын сақтау: аралық қысқарған сайын иммундық жүйенің токсинді жиірек, әрі күштірек есте сақтау мүмкіндігі артады.
• Қажетті мақсат пен аймаққа ғана ең аз тиімді дозамен процедура алу: денеге кіретін бейтаныс белоктың жалпы мөлшерін азайтса, антидене пайда болу мүмкіндігі де соған сай азаяды.
• Препарат таңдауы мен процедура тарихын дәрігермен бірге қадағалау: қандай препарат қашан, қанша мөлшерде салынғанын жазып отырса, әсер төмендеген кезде себебін жылдамырақ табуға болады.

Осы үш ережені тұрақты сақтаудың өзі-ақ резистенттілік қаупін едәуір азайта алады деп саналады. Ең бастысы, әсер сәл кемігенде асығыс дозаны немесе жиілікті көбейтуден гөрі, алдымен себебін анықтап алу нәтижесі ұзағырақ сақталатын жол болып табылады.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA). </content> </invoke>