Безеуден кейінгі қоңыр пигментация, ағаруға қанша уақыт кетеді?

Безеу шыққан соң басылып кеткен жерде көбіне қоңыр дақ қалады. Ауырсыну да жоқ, безеудің өзі де толық басылғанымен, дақ бірнеше ай бойы сол күйінде тұрғандай көрінгендіктен ренжитін адам көп. Бұл қоңыр дақ ойылып қалған тыртықтан мүлдем басқа өзгеріс. Тері тінінің кесіліп, азайып кетуі емес, сол жерде пигмент әдеттегіден көп түзіліп, жиналып қалу салдары. Сондықтан механизмін білсеңіз, күтім бағыты да айқындала түседі. Неге дәл безеу шыққан жерде пигмент қалады, ал қалай тезірек ағартуға болады, кезек-кезегімен түсіндірдім.

Қабыну өткен жерде түс неге қалады?

Безеу шыққанда терінің астында шағын қабыну реакциясы жүреді. Бет саңылауының ішінде бактерия мен май бездерінің қоюы араласып, айналасындағы тін қызарып ісінеді, қызу көтеріледі. Мәселе мынада, бұл қабыну тек басылумен тынбайды, сол жердегі меланоциттерге (тері түсін жасайтын жасушаларға) әсер етіп кетеді.

Қабыну жүріп жатқан кезде тері жасушалары бірнеше сигналдық зат бөліп шығарады. Соның ішінде альфа-МСГ (α-MSH) деп аталатын зат меланоциттерге пигментті көбірек түзуге бұйрық береді. Өрт дабылы қосылғанда өрт сөндіру машинасы шығатыны сияқты, қабыну сигналы қосылғанда меланоцит те жауап беріп, әдеттегіден көп меланин шығара бастайды.

Осылай түзілген меланин теріге жақынырақ орналасқан жасушаларға көшіп, сол жерге орналасады. Безеудің өзі басылса да, сол жерде бұрын түзілген пигмент қалып қоятындықтан, көзге қоңыр немесе ашық қара-қоңыр дақ болып көрінеді.

Пигмент теріде қай жерде жиналады?

Бұл пигментация медицинада қабынудан кейінгі гиперпигментация (PIH, post-inflammatory hyperpigmentation) деп аталады. Атауындай-ақ, қабынудан кейін пайда болатын пигмент өзгерісі дегенді білдіреді.

Меланин әдетте эпидермистің ең түбінде түзіліп, жоғары қарай жылжып, ескі мүйізденген жасушалармен бірге табиғи түрде түсіп кетеді. Бірақ қабыну болған жерде бұл ағым бұзылады. Меланоциттер бір мезгілде көп пигмент шығарады, оның бір бөлігі эпидермистен де тереңге, дермаға дейін өтіп кетеді.

Тек эпидермисте қалған пигмент салыстырмалы түрде тайыз орналасқандықтан тезірек ағарады, ал дермаға дейін түскен пигмент терең орналасқандықтан ағаруы да ұзағырақ уақыт алады. Бір қоңыр дақ болса да, тереңдігіне қарай қалпына келу жылдамдығы әртүрлі сезілетін себебі осында.

Сондықтан саусақпен басқанда тек түсі ғана байқалатын дақ пен басқанда да түсі өзгермей, сәл тығыз сезілетін дақ сипаты бойынша ерекшеленуі мүмкін. Соңғысында пигмент әдетте тереңірек орналасқан немесе айналасындағы тін де бірге өзгерген жағдайлар жиі кездеседі, сондықтан ағару жылдамдығы да баяуырақ сезіледі.

Тері түсі мен қабыну күші қандай айырма жасайды?

Бірдей безеу шыққанмен, адамға қарай дақтың қалу дәрежесі әртүрлі болады. Ең үлкен айнымалы фактор, бастапқы тері түсі. Меланоциттер тері түсі қоюырақ адамдарда пигментті оңайырақ әрі көбірек түзу қасиетіне ие. Сондықтан азиялықтарда немесе тері түсі қоюырақ адамдарда безеу дағы қоңыр болып қалу жағдайы еуропалықтарға қарағанда жиірек кездеседі деп белгілі.

Тағы бір айнымалы, қабынудың күші. Ұсақ, жеңіл безеумен салыстырғанда, іріңдеп ісінген қабынулы безеу немесе қолмен қысып, сыққан жерде пигмент әлдеқайда қою әрі кең болып қалады. Қабыну неғұрлым күшті болса, меланоциттерді қоздыратын сигнал да соғұрлым күшейеді.

Сондықтан безеуді қолмен сыпырмаудың өзі дақтың қалу дәрежесін айтарлықтай азайтады. Бұрыннан бар қабыну реакциясының үстіне механикалық тітіркеністі қоспау, бірінші кезектегі күтім болып саналады.

Өздігінен ағаруға қанша уақыт кетеді?

Бақытымызға орай, бұл қоңыр дақ көп жағдайда уақыт өте өз бетінше ағарады. Тек эпидермисте қалған тайыз пигмент терінің жаңарту циклына сай табиғи түрде жоғары көтеріліп, түсіп кетеді.

Жалпы алғанда, эпидермистегі ашық дақ 4-тен 12 аптаға дейінгі мерзімде айқын ағаратыны жиі байқалады. Ал пигмент дермаға дейін түскен жағдайда, яғни дақ ерекше қою немесе ұзақ уақыт сақталып тұрса, 6-дан 12 айға дейін, кейде одан да ұзаққа созылуы мүмкін.

Бұл айырмашылық пигменттің қай тереңдікте орналасуына байланысты туындайды. Эпидермис бірнеше апта сайын жасушасы алмасатын қабат болса, дерма әлдеқайда баяу қарқынмен, бірте-бірте жаңарады. Сондықтан бірдей қоңыр түс болса да, ол әртүрлі сипаттағы пигментация болуы мүмкін, ал күте берсеңіз де ағармайтын дақ болса, дермаға дейін түскен жағдай болу ықтималдығы бар.

Ағаруды жылдамдататын құрамдар

Дақтың ағару жылдамдығын күтіммен белгілі дәрежеде жеделдетуге болады. Меланин түзілу процесінің қай сатысын тежейтініне қарай қолданылатын компонент ерекшеленеді.

• niacinamide: меланиннің эпидермис жасушаларына өтетін жолын бөгеп, пигменттің таралуын баяулатады. Тітіркенісі аз болғандықтан күнде жағуға қолайлы.
• retinol: эпидермис жасушаларының алмасу жылдамдығын арттырып, бұрыннан түзілген пигментті тезірек жоғары итеріп, түсіретін тәсілмен әсер етеді. Алғашқыда тітіркенісі болуы мүмкін, сондықтан аз мөлшерден бастап біртіндеп арттыру ұсынылады.
• azelaic acid: меланин түзетін ферменттің (tyrosinase) белсенділігін тежеп, жаңадан түзілетін пигмент мөлшерін азайтады.
• vitamin C (ascorbic acid): антиоксидант әсерімен қатар, меланин түзетін ферменттің белсенділігін де төмендетуге көмектеседі.

Бұл компоненттердің әрқайсысы әртүрлі сатыда әсер ететіндіктен, біреуін ғана қолданғаннан гөрі қатар қолданғанда ағару жылдамдығы артатын үрдіс байқалады. Дегенмен тітіркенулердің қабаттаспауы үшін қолдану ретін және жиілігін реттеп отыру қажет.

Құрам жетпегенде қандай ем қарастырылады?

Тек компоненттермен күтуге тым ұзаққа созылған немесе ерекше қою дақ болса, ем түрлерін де қатар қарастыруға болады. Оның ішінде жиі қолданылатыны лазерлік тонинг немесе әлсіз күшпен жасалатын пилинг.

Лазерлік тонинг тек меланинге ғана таңдамалы жауап беретін сәулені бірнеше рет қысқа-қысқа шығарып, әлдеқашан жиналған пигмент топтарын майдалайды. Майдаланған пигментті дене өз бетінше тезірек тазалайтындықтан, көзге көрінетін дақ та жылдамырақ ағарады.

Пилинг эпидермистегі мүйізденген қабатты бір қыдыру тезірек сылу арқылы пигменттің жоғары көтерілу циклын жеделдету принципіне негізделеді. Дегенмен емнің өзі де теріге тітіркеніс болуы мүмкін, сол себепті жаңа қабынудан кейінгі гиперпигментация тудыру қаупі бар. Сондықтан терінің жай-күйіне қарай ем күшін және аралығын реттеп отыру маңызды.

Ағарып жатқанда күннен қалай қорғану керек?

Дақ ағарып жатқан кезде ең маңызды күтім, күн сәулесінен қорғану. Күн сәулесі меланоциттерді тікелей қоздыратын сигнал болғандықтан, қалпына келіп жатқан пигменттің үстіне күн сәулесі қосылса, пигмент қоюлана түседі немесе ағару жылдамдығы айтарлықтай баяулайды.

Сондықтан бұлыңғыр күндері де таңертең күн қорғаныш кремін жағу, ашық ауада ұзақ жүргенде қайта жағу пайдалы. Қалпақ немесе қолшатыр сияқты физикалық қорғаныс құралдарын қоса қолдансаңыз, күн сәулесінің тікелей түсуін де азайтуға болады.

Сонымен қатар, дақ қалған жерді қолмен жиі ұстау немесе сипай беру әдетінен де аулақ болған дұрыс. Үйкеліс өзі әлсіз тітіркеніс болып, меланоциттерді қайта қоздыруы мүмкін. Жеткілікті ұйықтау, тітіркендіргіш тағамдар мен күйзелісті азайту да терінің өз бетінше қалпына келу күшін сақтауға көмектеседі деп айтылады. Нәтижені асыға күтуден гөрі, бірнеше айлық процесс деп қабылдап, тұрақты күтіммен жалғастыру ақыр соңында тезірек ағаруға апаратын жол.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).