Безеуден кейінгі қоңыр дақтардың ұзақ сақталу себебі: қабынудан кейінгі гиперпигментация неге баяу жазылады

Безеу толықтай жазылып кеткен болса да, сол орында қоңыр дақ ұзақ уақыт қалып қоятын жағдай жиі кездеседі. Айнаға қараған сайын көзге түсіп, макияжбен жапсаң да толық жасырылмай, көңілге қаяу түсіретінін айтатындар аз емес.

Бұл қоңыр дақтың медициналық атауы — қабынудан кейінгі гиперпигментация. Қабыну өтіп кеткен жерде пигмент, яғни меланин шамадан тыс жиналуынан пайда болатын із. Неге дәл қоңыр түсте қалатынын, неге қысқа дегенде 6 апта, ұзаққа созылса 14 айға дейін уақыт алып барып жеңілдейтінін реттеп қарастырайық.

Қабыну жазылғанда неге қоңыр дақ қалады?

Тері астында меланин түзетін жасушалар болады. Бұл жасушалар меланоциттер деп аталады. Әдетте олар тек күн сәулесі түскенде ғана азын-аулақ меланин шығаратын тыныш жасушалар.

Ал безеу сияқты қабыну пайда болғанда жағдай мүлде басқаша болады. Қабыну ошағында бірнеше сигналдық зат бөлінеді. Осы заттар жанындағы меланоциттерді үздіксіз тітіркендіріп, қоздырады. Бұл қатар тұрған біреудің есікті үздіксіз қағып тұрғанына ұқсайды.

Тітіркенген меланоциттер әдеттегіден әлдеқайда көп меланин түзе бастайды. Осылай көбейген меланин терінің жоғарғы және терең қабаттарында шашырай отырып жиналып, қоңыр дақ ретінде көрінеді. Яғни дақтың сыры — қабынудың өзінде емес, қабыну артында қалдырған артық меланинде.

Қызыл із бен қоңыр іздің айырмашылығы неде?

Безеу жазылған соң алғашында із көбіне қызыл болып көрінеді. Бұл қызылдық пигмент емес, қабыну кезінде кеңейген ұсақ қантамырлардың терінің астынан көрініп тұрғаны. Саусақпен басқанда түсі бозарып, содан кейін қайта қызаратын болса, бұл сол қантамыр ізі болу ықтималдығы жоғары.

Уақыт өте бұл қызыл із қоңырға айналуы мүмкін, кейде із бастапқыдан-ақ қоңыр болып шығады. Дәл осы кезең жоғарыда айтылған меланин пигментінің жиналу сатысы. Басқанда түсі өзгермей, қоңыр немесе қара қоңыр болып көрінуі оның басты белгісі.

Екі із түрлі себептен пайда болғандықтан, олардың жоғалу жылдамдығы мен күтім жолы да әртүрлі. Қантамырға байланысты қызыл із салыстырмалы түрде тез жеңілдейді, ал меланин жиналған қоңыр із әлдеқайда ұзаққа созылады.

Дақ таяз бен терең жатқанда неге түсі бірден өзгереді?

Меланин жиналған тереңдікке қарай дақтың түсі де өзгереді. Таяз қабатта, яғни тері бетіне жақын эпидермисте меланин жиналса, қоңыр түс салыстырмалы түрде анық көрінеді. Бұл ақ қағазға қоңыр бояуды жеңіл жаққанға ұқсайды.

Ал меланин одан да терең қабатқа, дермаға дейін түсіп кетсе, жағдай басқаша болады. Дермада орналасқан меланин үстіндегі бірнеше тері қабатынан өтіп барып барып көзге көрінеді. Жарық бірнеше қабаттан өтіп шашырағандықтан, дақ қоңырдан гөрі сұр-қоңыр немесе көгілдір реңкте көрінеді. Таяз су мөлдір көрінгенмен, терең су көк болып көрінетініне ұқсас деп түсінсеңіз оңайырақ болады.

Сондықтан түсі айрықша қою немесе көгілдір реңкте көрінетін із меланиннің дермаға дейін түсіп кеткенінің белгісі болуы мүмкін. Мұндай із эпидермисте ғана қалған таяз қоңыр ізге қарағанда жеңілдеуге көбірек уақыт алады.

Пигментация неге баяу жеңілдейді?

Тері белгілі бір циклмен жаңа жасушалар түзіп, ескі жасушалар қабыршақ болып түсіп отырады. Бұл процесс терінің жаңару циклі деп аталады. Қоңыр дақ ішіндегі меланин де осы циклге сай ақырында біртіндеп жоғары көтеріліп, түсіп қалуы арқылы ғана жеңілдейді.

Мәселе мынада, бұл жаңару бір күнде аяқталмайды. Таяз қабаттағы меланин салыстырмалы түрде тез шығып кетеді, ал терінің терең қабатына түскен меланин шығуы үшін әлдеқайда көп уақыт керек. Сондықтан таяз із қысқа дегенде 6 апта мен 3 айдың арасында жеңілдесе, терең із ұзаққа созылса 6 айдан 14 айға дейін де қалуы мүмкін.

Тағы бір себебі, тітіркену жалғаса берсе, меланоциттер қайта қозып, тағы да пигмент түзе бастайды. Із толық жеңілдемей жатып қолмен ұстасаңыз немесе күн сәулесіне түссеңіз, сол жерде пигмент түзілуі қайта басталуы мүмкін. Сондықтан жеңілдеу жылдамдығы адамнан адамға, жағдайдан жағдайға қарай айтарлықтай өзгеріп отырады.

Күннен қорғау неге маңызды?

Күн сәулесі әдетте де меланоциттерді тітіркендіретін сигнал. Бұл теріні қуарту арқылы қараңдататын принциппен бірдей. Ал қабыну өтіп, сезімтал болып қалған із аймағы дәл сол мөлшердегі күн сәулесіне де әлдеқайда сезімтал жауап береді.

Яғни пигментация қалған жерге күн сәулесі қосылса, меланоциттер қосарлана тітіркенеді деген сөз. Түсі жеңілдеудің орнына керісінше қоюлануы немесе жеңілдеуге кететін уақыт әлдеқайда ұзаруы мүмкін.

Сондықтан із әлі қалып тұрғанда бұлтты күні де күннен қорғайтын крем жағу, күн сәулесі күшті мезгілде қалпақ немесе күн шатырымен қорғану әдетке айналуы қажет. Бұл жай ғана ұсыныс емес, меланоциттерді азырақ тітіркендіріп, жазылуға нақты көмектесетін негізі бар әдет.

Терісі қою адамдарда неге із көбірек қалады?

Бірдей безеуден зардап шеккенмен, пигментацияның қалу дәрежесі әр адамда әртүрлі. Әрі бұл айырмашылық көбіне табиғи тері түсі неғұрлым қою болса, соғұрлым айқынырақ байқалады.

Себебі меланоциттердің сезімталдығына байланысты. Терісі қою адамдарда меланоциттер бастапқыдан-ақ меланинді белсендірек түзетін болады. Кішкентай ұшқыннан-ақ тез тұтанатын құрғақ отынға ұқсас, бірдей қарқындағы қабыну тітіркеніміне де пигментті көбірек әрі жылдамырақ түзеді дегенді білдіреді.

Сондықтан терісі қою болса, безеу шыққан сәттен бастап-ақ қабынуды үлкейтпейтін күтім жасау аса маңызды. Ал із қазірдің өзінде қою болып қалған болса, жеңілдеуге де сонша уақыт керек болуы мүмкін екенін ескеріп, асықпау пайдалы.

Ізді ұзағырақ ұстайтын әдеттер қандай?

• Безеуді қолмен сығу немесе жұлу әдеті: қабынуды тереңірек әрі кеңірек таратып, меланоциттерді кеңірек аймақта тітіркендіретіндіктен.
• Күннен қорғанбай далада көп жүру әдеті: жоғарыда айтылғандай меланоциттерді қосарлана тітіркендіріп, пигмент түзілуін күшейтетіндіктен.
• Із аймағын үйкелеу немесе қабыршықты шектен тыс тазалау әдеті: физикалық тітіркену де қабыну сигналы ретінде қабылданып, меланоциттердің қайта жауап беруіне себеп болатындықтан.
• Безеу қабынуын емдемей ұзақ созу әдеті: қабыну неғұрлым ұзаққа созылса, меланоциттердің тітіркенетін уақыты да соғұрлым ұзаратындықтан.

Жеңілдеу процесіне қандай күтім көмектеседі?

• Күн сәулесінен қорғайтын кремді күн сайын жағу: меланоциттерге түсетін қосымша тітіркенуді азайтатындықтан.
• Безеу қабынуының өзін ерте кезеңде басу: қабыну неғұрлым қысқа мерзімде аяқталса, пигменттің жиналуға уақыты да соғұрлым азаятындықтан.
• Тері бөгетін тітіркендірмейтін жұмсақ күтімді ұстану: бөгет әлсіресе, кішкентай тітіркенудің өзінен-ақ қабыну реакциясы оңай туындайтындықтан.
• Жеткілікті уақыт бере отырып бақылап отыру: жаңару циклінің өзі белгілі бір мерзімге сай болғандықтан, оны күштеп жеделдетуден гөрі тұрақты күтім жасау сенімдірек нәтиже беретіндіктен.

Клиникада пигментацияның тереңдігі мен аумағына қарай жергілікті құралдар немесе процедуралық тәсілдерді қатар қарастыруы да мүмкін. Дегенмен қандай әдіс болмасын, күннен қорғау және қабынуды бақылау деген негізгі принциптің үстінде жүргізілуі маңызды деп саналады.

Дәрігерге қашан қаралу керек?

Қабынудан кейінгі гиперпигментацияның басым бөлігі уақыт өте табиғи түрде жеңілдейді деп хабарланады. Дегенмен 6 айдан астам уақыт өтсе де түсі дерлік өзгермей тұрса немесе іздің аумағы бірте-бірте кеңейіп бара жатқандай сезілсе, дерматологқа қаралу пайдалы болуы мүмкін.

Әсіресе түсі айрықша қою немесе терінің терең қабатына дейін түскен деп күдіктенетін жағдайда, өз бетінше күтім жеткіліксіз болуы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай, дермаға дейін түскен меланин тек жаңару циклі арқылы шығуы үшін әлдеқайда көп уақыт керек болады.

Мұндай кезде маман дәрігермен ақылдасып, тері жағдайына сай күтім бағытын анықтаған дұрыс. Пигменттің тереңдігі мен аумағын көзбен тексеріп алғаннан кейін соған сай әдіс таңдау тек күте берумен салыстырғанда ізді әлдеқайда тиімдірек басқаруға мүмкіндік береді.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).