Мелазма мен дақты лазермен емдеу: эпидермис және дерма пигментінің айырмасы

Айнаға қарап тұрғанда кенеттен көзге түсетін қоңыр дақтарды көбіне мелазма немесе пигмент дақтары деп атайды. Бірақ түсі бірдей қоңыр болғанымен, теріде мүлдем басқа тереңдікте орналасуы мүмкін. Кейбір пигмент терінің бетіне жақын жатса, кейбірі одан әлдеқайда терең қабатта орналасады. Осы тереңдік айырмашылығы қандай емнің жақсы, қандай емнің нашар нәтиже беретінін анықтайтын ең маңызды фактор. Сондықтан клиникада пигментті диагностикалағанда тек түсі мен көлеміне қарамай, оның эпидермис пен дерманың қайсысында көбірек орналасқанын да тексереді. Сырт көзге ұқсас көрінгенімен, ішкі жағдайы басқаша болса, емдеу тәсілі де соған сай өзгеруі керек.

Эпидермис пен дерма пигменті несімен ерекшеленеді?

Тері негізінен екі қабаттан тұрады. Сыртқысы эпидермис, оның астында дерма жатыр. Эпидермисті тұсқағазға, дерманы сол тұсқағаздың астындағы қабырға құрылымына теңесек, түсіну оңайырақ болады. Тұсқағазға дақ түссе, бетін сүртсе не тұсқағазды ауыстырса жеткілікті, бірақ дақ қабырғаның ішіндегі құбырға дейін сіңіп кетсе, тек тұсқағазды ауыстырумен мәселе шешілмейді.

Пигментпен де солай. Ультракүлгін сәулесі көп түскенде немесе қабыну жиі қайталанғанда, эпидермистегі меланоциттер (тері түсін жасайтын жасушалар) меланин пигментін шамадан тыс өндіре бастайды. Бұл пигмент эпидермисте ғана қалса, эпидермалды пигментация деп аталады, ал уақыт өте келе дермаға дейін өтіп кетсе, дермалды пигментация пайда болады. Мелазма, лентиго (күн дақтары), секпіл, қабынудан кейінгі гиперпигментация, барлығы сырт көзге ұқсас көрінгенімен, іс жүзінде осы екі қабаттың қайсысында көбірек шоғырланғанымен ерекшеленеді.

Эпидермис пигменті неге тез жауап береді?

Эпидермис теридің ең үстіңгі қабаты болғандықтан жұқа келеді. Сондықтан эпидермистегі пигмент терінің бетіне жақын орналасады, әрі жасушалардың жаңарып, қабыршақтанып түсу циклі (кератиноциттердің айналымы) да қысқа. Әдетте эпидермис жасушалары шамамен 4 аптада жаңарып тұратындықтан, пигмент түзетін тітіркендіргіш азайса, дақ өз бетінше де ағарып кетуі мүмкін.

Емдеу тұрғысынан да эпидермалды пигментке қолайлы. Hydroquinone немесе tranexamic acid сияқты ағартатын құрамдастар меланоциттердің пигмент өндіру процесінің өзін тежейді, ал эпидермисте құрамдас өтуге тиіс қашықтық қысқа болғандықтан, нәтиже салыстырмалы түрде тезірек көрінеді. Лазерде де солай. Эпидермисте жатқан пигментті бұзу үшін толқын ұзындығының терең емес, тайыз ғана жетуі жеткілікті, сондықтан салыстырмалы жұмсақ параметрлермен де жақсы нәтиже алуға болады.

Дерма пигменті неге ұзақ қалады?

Дерма эпидермиске қарағанда әлдеқайда қалың, әрі онда қан тамырлары, жүйке талшықтары мен коллаген талшықтары тығыз өріліп жатады. Пигмент осы қабатқа дейін өтіп кетсе, жағдай мүлдем басқаша болады. Дермадағы пигмент көбіне меланоциттердің тікелей өндірген түрі емес, эпидермистен төмен ағып түскен меланинді макрофагтар (ағзаны тазартатын жасушалар) жұтып алып, өз ішінде ұзақ уақыт сақтап қалатын түрі болады.

Мәселе мынада, бұл макрофагтар эпидермис жасушалары сияқты тез жаңармайды. Бір орналасса, бірнеше айдан бірнеше жылға дейін сол күйі қалуы мүмкін. Сондықтан эпидермалды пигментке қарағанда табиғи жойылу жылдамдығы әлдеқайда баяу, ал сырттан жағылатын ағартатын құрамдастар дермаға жеткілікті концентрацияда жете алмайтындықтан, әсері шектеулі болады. Бетін ғана күтіп, қабырғаның ішіндегі дақты өшіре алмайтынымыз сияқты логика осы.

Эпидермис пигментіне қолданылатын ем

Эпидермалды пигментацияда бетке жақын әсер ететін әдістер бірінші кезекте қарастырылады. Жергілікті ағартатын препараттар, қабыршақтануды реттейтін пилинг, тайыз толқынды тонизациялайтын лазер осының басты мысалдары.

• Жергілікті ағартатын препараттар: Hydroquinone, tranexamic acid, niacinamide сияқты құрамдастар меланоциттердің пигмент өндіру сигналын төмендетеді. Тек эпидермисте әсер етсе де жеткілікті болғандықтан, өту қашықтығы қысқа болса да нәтиже күтуге болады.
• Пилинг: Мүйізді қабатты жұқалап сылып тастап, эпидермистің жаңару циклін жасанды түрде жеделдетеді. Пигмент жинаған ескі мүйізді жасушалардың тезірек түсіп қалуына көмектесу принципіне негізделген.
• Төмен қуатты тонизациялайтын лазер: Төмен энергияны бірнеше рет бөліп беру арқылы эпидермистегі меланинді бірте-бірте бұзатын әдіс. Бір реткі күшті күйдіру емес, бірнеше сеанске бөліп жүргізілетіндіктен, тек эпидермисте шоғырланған пигментпен жұмыс істеуге қолайлы.

Дерма пигментіне қолданылатын лазер

Дермадағы пигментке беткі ем ғана жете алмайтындықтан, тереңірек жететін толқын ұзындығы бар немесе пигментті тікелей нысанаға алатын лазерлер қолданылады. Оның басты мысалдары ретінде Q-switched жүйесі немесе пикосекунд аралығында сәуле шығаратын лазерлерді айтуға болады. Бұл лазерлер өте қысқа уақыт ішінде күшті энергияны пигмент бөлшектеріне шоғырландырып, жылу зақымын айналасындағы тінге таратпай, тек пигментті ғана майдалап бөлшектейді.

Пигмент майдаланып бөлшектенгеннен кейін, ағзадағы иммундық жасушалар бұл бөлшектерді біртіндеп тазартады. Бөлшектенген пигментті макрофагтар қайта жұтып, лимфа жүйесі арқылы шығарып тастау процесінен өтетіндіктен, эпидермалды пигментке қарағанда нәтиже көзге көрінгенше көбірек уақыт кетуі жиі кездеседі. Сонымен қатар дермада қан тамырлары мен жүйкелер көп болғандықтан тітіркенуге сезімтал, ал параметрлер дұрыс таңдалмаса тітіркену әсерінен дермада керісінше жаңа қабыну сипатты пигментация пайда болуы мүмкін, сондықтан толқын ұзындығы мен қуатты таңдау неғұрлым мұқият болуы тиіс.

Пигмент тереңдігін қалай айырады?

Түсі бірдей қоңыр дақ болса да, эпидермалды түрі ме, дермалды түрі ме, әлде екі қабат араласқан аралас түрі ме, тек көзбен қарап дәл айыру қиын. Сондықтан клиникалық тәжірибеде Вуд шамы (ультракүлгін сәулесін пайдаланатын арнайы жарықтандыру тексерісі) немесе тері дерматоскопы арқылы пигменттің шекарасы мен реңкін бақылап, тереңдігін болжау әдісі жиі қолданылады.

• Эпидермалды түрі: Шекарасы салыстырмалы анық болып, Вуд шамының астында түсі бұрынғыдан да қанық көрінетін бейімділігі бар. Пигмент тайыз қабатта шоғырланғандықтан, жарықтың шағылу айырмашылығы айқын байқалады.
• Дермалды түрі: Шекарасы бұлыңғыр болып, Вуд шамын түсірсе де түс айырмашылығы онша байқалмайтын бейімділігі бар. Пигмент тереңде жатқандықтан, жарық жеткілікті шағылып қайта оралмайды.
• Аралас түрі: Екі белгі де қатар көрінеді, әрі нақты клиникалық тәжірибеде бұл аралас түр айтарлықтай жиі кездеседі.

Емнен бұрын білу керек сақтық шаралары

Пигмент емінде жиі кездесетін бір қате түсінік, дермалды пигментке де алдымен эпидермисқе арналған әдісті күштірек қолданып көріп, нәтиже болмаса ауыстыру тәсілі. Бірақ дерма тітіркенуге сезімтал қабат болғандықтан, сәйкес келмейтін әдіспен қайта-қайта тітіркендіру керісінше жаңа пигментацияны тудыруы мүмкін. Сондықтан бастан-ақ тереңдікке сай әдісті таңдау ұзақ мерзімде тиімдірек болады.

Тағы бір нәрсе, емнің жылдамдығына деген күтім. Эпидермалды пигментте бірнеше апта ішінде өзгеріс байқалуы мүмкін, ал дермалды пигмент өз табиғатынан метаболизденуге уақыт кететін құрылым болғандықтан, бірнеше сеанс бойы бірте-бірте ағарып шығатын барысы жиі байқалады. Аралығында әсер баяу көрінгендей сезілсе де, дермалды пигменттің табиғатынан осылай баяу жылжитынын түсінсеңіз, емдеу процесін бақылау әлдеқайда жеңілдейді.

Күн сәулесінен қорғану эпидермалды түрде де, дермалды түрде де бірдей маңызды. Ультракүлгін сәулесі меланоциттерді қайта тітіркендіріп, жаңа пигмент өндіруге түрткі болатын ең басты себеп болғандықтан, ем нәтижесінде ағарған пигменттің сол күйінде сақталуы үшін кейінгі күтім қатар жүруі керек. Күнқорғағыш кремді күнде қайта жағу әдеті бұрын пайда болған пигментті жоймайды, бірақ меланоциттердің жаңа пигмент шығару сигналын азайту рөлін атқарады. Сондықтан емдеу мен күннен қорғануды бөлек қарамай, бір процесс ретінде бірге жүргізу нәтиженің ұзаққа созылуына көмектеседі.

Сондай-ақ бір адамның өзінде де бет аймақтары бойынша пигменттің тереңдігі әртүрлі болуы мүмкін. Ұрт сүйегі маңы сияқты ұзақ уақыт күн сәулесіне түсетін аймақтарда пигменттің дермаға дейін сіңіп кетуі жиі кездеседі, ал салыстырмалы түрде аз ашық қалатын аймақтарда тек эпидермисте қалуы жиірек болады. Сондықтан бір беттің өзінде де аймаққа қарай әртүрлі емдеу параметрі қажет болуы мүмкін, бұл да алдымен пигменттің тереңдігін анықтағаннан кейін ғана шешілетін мәселе.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).