Лазерден кейін ағарған дақтар неге қайта пайда болады және мелазманы неге толық емдеп болмайды?

Лазерлік емнен кейінгі 1–2 апта бет анық жарқырап көрінеді. Бірақ көбіне 3–6 ай өткен соң дәл сол жерде қоңыр дақтардың қайта шығуы жиі кездеседі. Сондықтан дәрігерлер мелазманы "емдеу" емес, "күтім жасау" деп жиі атайды.

Мұның қайталана беруінің себебі неде. Мелазма жай ғана пигменттің жиналуы емес, теріде бірнеше жүйенің бір мезгілде бұзылуынан пайда болатын құбылыс. Себептерді бір-бірлеп қарастырсақ, неге жиі қайталанатыны әлдеқайда түсінікті болады.

Қарапайым тілмен айтқанда, мелазма тұмау сияқты бір рет ауырып өтетін ауру емес, аллергиялық бейімділік сияқты өмір бойы бірге жүретін тері қасиетіне жақын. Дегенмен бірдей мелазма болса да, қайта шығуға дейінгі уақыт әр адамда әртүрлі. Оның себептерін бөліп қарастырсақ, төмендегідей болады.

Мелазма неге бір ғана себептен пайда болмайды?

Меланин өндіретін жасуша, яғни меланоцит шамадан тыс белсенді болып, қоңыр пигментті артық шығаратын жағдай мелазма деп аталады. Мәселе мынада: осы жасушаны тітіркендіретін сигнал біреу ғана емес. Ультракүлгін сәуле, әйел гормондары, созылмалы тітіркену, тіпті теріде жасырын жатқан ұсақ қан тамырлар да бір мезгілде сигнал жібереді. Лазермен бұрын пайда болған пигментті бұзып жойсаңыз да, пигментті үздіксіз шығаруды бұйыратын сигналдың өзі көбіне сол қалпында қалады. Сондықтан сырттай тазарғандай көрінгенімен, уақыт өте келе дәл сол жерде пигмент қайта жиналады.

Ультракүлгін сәуле мелазманы қалай қайта оятады?

Ультракүлгін сәуле меланоцитті тікелей оятатын ең күшті тітіркендіргіш. Күн сәулесі түскенде тері өзін қорғау үшін көбірек меланин шығаруды бұйыратын сигнал заттарын бөледі. Бұрын мелазмасы болған тері осы сигналға ерекше сезімтал реакция беруге әбден үйреніп қалған, сондықтан аз ғана күн сәулесінен де пигмент қайта пайда болуы оңай. Күннен қорғайтын кремді бір-екі күн жіберіп алсаңыз да бірден байқалмауы мүмкін, бірақ сол әсер бірте-бірте жинала береді де, 2–4 апта өткен соң пигмент болып шығуының себебі осында.

Әйел гормондары мелазмамен неге тығыз байланысты?

Эстроген мен прогестерон сияқты әйел гормондары меланоцитті ынталандыратын жолмен тығыз байланысты жұмыс істейді деп саналады. Жүктілік, гормональды контрацептив қабылдау, гормон терапиясы сияқты гормон деңгейі көтеріліп-түсетін кезеңдерде мелазманың жаңадан пайда болуы немесе қоюлануы жиі кездесетінінің себебі де осында. Жүктілік кезінде пайда болатын дақты жиі "жүктілік мелазмасы" деп атайды. Босанғаннан кейін гормон тұрақталған соң ол жеңілдейді, бірақ толығымен жоғалмай, ізі қалуы да хабарланған. Менопауза кезінде гормон алмастыру терапиясын қабылдағанда да осыған ұқсас жолмен мелазма қайта қоюлануы мүмкін делінеді, сондықтан гормонмен байланысты емдеу қабылдап жатсаңыз, тері жағдайының өзгерісін қатар қадағалаған жөн. Гормон бүкіл денені айналып жүретін сигнал болғандықтан, тек теріге бағытталған процедурамен бұл сигналдың өзін тоқтату мүмкін емес.

Қан тамырларының мелазмаға қандай қатысы бар?

Соңғы кезде мелазмасы бар тері астында ұсақ қан тамырлардың, яғни капиллярлардың қалыптан тыс кеңейгені туралы хабарлар көбейіп келеді. Қан тамыры кеңейгенде оның маңындағы жасушалардан бөлінетін түрлі заттар жақын жердегі меланоцитті тітіркендіріп, пигментті көбірек шығаруға итермелейді делінеді. Қарапайым тілмен айтқанда, пигмент жасушасының қасындағы қан тамыры оны үнемі шайқап, оятып тұратын көрші сияқты. Тек пигментке бағытталған лазер бұл қан тамыры факторын түземейтіндіктен, пигментті кетірсеңіз де тітіркендіргіш көзі, яғни қан тамыры сол күйінде қалса, қайталануға әкелуі оңай.

Лазер неге тек пигментті кетіреді, себебін жоя алмайды?

Лазерлік процедура бұрын пайда болған меланин пигментін жарық энергиясымен бұзып, денеден шығару әдісі. Яғни бұл нәтиже болып тұрған пигментті тазалау жұмысы, пигмент шығаруды бұйыратын сигнал жүйесінің өзін өзгерту жұмысы емес. Керісінше, лазердің жылу әсері теріге тағы бір тітіркену ретінде қабылданып, меланоцитті қайта қоздыруы да хабарланған. Сондықтан мелазмаға арналған лазерде қуатты төмендетіп, 1 апта аралықпен 5–10 рет бөліп жасау кең тараған тәсіл, бұл пигментті тазалай отырып тітіркенуді барынша азайтуға тырысатын әдіс деп қарауға болады.

Тері бөгеті әлсіресе мелазма неге жиірек шығады?

Тері бетінде ылғал мен майдан тұратын жұқа қорғаныш қабат, яғни тері бөгеті бар. Бұл бөгет мықты болса, сыртқы тітіркендіргіштер оңай өтіп кете алмайды. Бірақ пилинг жасауды тым жиі қайталасаңыз немесе әсері күшті ағартқыш өнімдерді бірден бірнешеуін қабаттап жаққанда, бұл бөгет жұқарады.

Бөгеті жұқарған тері шамалы тітіркенуден де қызарып, жанып ауыруы оңай, ал мұндай қабыну реакциясы да меланоцитті оятатын сигнал ретінде әсер етуі мүмкін делінеді. Жара жазылған жерде қоңыр із қалатыны сияқты принцип бойынша, ұсақ қабыну қайталана берсе, дәл сол жерге пигмент бірте-бірте жиналады.

Сондықтан мелазма күтімінде ағартқыш құрамдастың қаншалықты күшті болуынан гөрі, бөгетті сақтай отырып тітіркенусіз тұрақты қолдану маңыздырақ саналады. Жұмсақ жуу құралы, жеткілікті ылғалдандыру, жаңа өнімді бір-бірлеп сынап көру әдеті пигменттің қайта шығуын кешеуілдетуге бірге көмектеседі.

Жылу мен үйкеліс тітіркенуі мелазманы неге күшейтеді?

Сауна, дымқыл жылыту, ыстық сумен жуыну сияқты теріге жылу түсетін жағдайлар да меланоцитті тітіркендіретін факторлардың бірі саналады. Себебі теріге жылу түскенде қан айналымы күшейеді, ал жоғарыда айтылған қан тамыры арқылы тітіркену жолы да қатар іске қосылады. Дәл солай теріні қатты үйкеп жуу немесе жиі пилинг жасау да ұсақ тітіркену туғызып, пигмент реакциясын күшейтуі мүмкін. Яғни мелазма тек күн сәулесінен ғана емес, жылу мен үйкеліс сияқты күнделікті тітіркендіргіштерден де әсер алатын сезімтал жағдай деп қарауға болады.

Кейбіреуде 6 айда, кейбіреуде 2 жылда неге қайта шығады?

Бірдей лазер емін алса да, қайта шығуға дейінгі уақыт әр адамда әртүрлі. Ең үлкен себебі меланоциттің өзінің қаншалықты сезімтал реакция беретіні әр адамда бөлек болатынында. Тері түсі табиғи түрде қоюрақ немесе күнге оңай қарайатын адамдарда меланоциттің тітіркенуге қаттырақ реакция беру бейімі бар делінеді. Сондықтан дәл сол мөлшердегі күн сәулесіне шықса да, пигмент тезірек әрі қоюрақ шығады.

Күнделікті әдеттің де айырмашылығы үлкен. Күннен қорғайтын кремді күн сайын жағатын адам мен кейде ғана жағатын адамда тітіркенудің жиналу жылдамдығының өзі бөлек. Бұл тесігінен ақырын су кіріп жатқан қайықтан суды қаншалықты жиі шығарып отыруға байланысты оның қашан батуы өзгеретініне ұқсас. Күтімді тұрақты жасасаңыз, пигменттің көзге көрінерліктей қайта шығатын сол сәтті одан әрі кейінге ысыруға болады.

Маусым да маңызды фактор. Ультракүлгін сәуле күшті жазды өткеннен кейін қайталану жылдамдығы артып, қыста қайта баяулауы жиі байқалады. Сондықтан мелазманың қайта шығуы белгіленген кестемен келмейді, оны сол адамның тері ерекшелігі мен күнделікті әдеттерінің қосындысынан туындайтын нәтиже деп қараған дұрысырақ.

Мелазма күтімін неге өмір бойы жалғастыру керек?

Мелазманы бір реттен түбегейлі жоятын ем әзірге жоқ деп қарау шындыққа сай келеді. Себебі жоғарыда айтылған тітіркендіргіш факторлар өмір бойы қайталана береді. Сондықтан дерматологтар "емдеу" емес, "күтім жасау" деген сөзді жиірек қолданады. Негізгі күтім бағыттары мыналар.

• Күннен қорғау: мелазманы оятатын ең жиі кездесетін тітіркендіргіш ультракүлгін сәуле болғандықтан, күн сайын таңертең күннен қорғайтын крем жағып, қайта жағып отыру әдеті қайталануды кешеуілдетудің ең негізгі шарты.
• Ағартқыш құрамдасты тұрақты қолдану: hydroquinone, tranexamic acid сияқты құрамдастар меланин шығаратын ферменттің әрекетін бәсеңдетеді делінеді, сондықтан пигменттің қайта жиналу жылдамдығын баяулатуға көмектеседі.
• Жылу мен үйкелісті азайту: ыстық жылыту немесе күшті үйкеліске жол бермеу де жоғарыда айтылған қан тамыры арқылы тітіркену жолын аз қоздырып, пигмент реакциясын төмендетуге көмектеседі.
• Ылғалдандырумен бөгетті сақтау: тері бөгеті жұқарса, шамалы тітіркенуден де қабыну оңай пайда болады, ал сол қабыну пигментті қайта қоздыруы мүмкін, сондықтан жұмсақ жуу құралы мен жеткілікті ылғалдандырумен бөгетті сақтау да қайталануды кешеуілдетуге бірге көмектеседі.
• Тұрақты бақылау: гормон өзгеретін кезеңде немесе маусым ауысқанда пигменттің өзгерісін алдын ала байқасаңыз, қоюлана бастамай тұрып күтім қарқынын реттей аласыз.

Мысалы, ешбір күтімсіз жүрсе 3–6 айда пигмент көзге көрінерліктей қайта шығатын тері де, жоғарыдағы төрт бағытты тұрақты сақтаса, сол аралық 6 ай деңгейіне, тіпті 1–2 жыл деңгейіне дейін ұзаратын жағдай жиі кездеседі. Бұл толығымен жоғалады дегенді білдірмейді, қайта қоюлану жылдамдығын баяулатады дегенді білдіреді деп түсінсеңіз, шаршамай күтімді жалғастыру әлдеқайда жеңілдейді.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).