Көк сәуледен пигмент пен коллаген зақымдануы, себебі және күтімі

Смартфон мен компьютер экранының алдында өтетін уақыт ұзара түскендіктен, көк сәуле деген сөз бізге бейтаныс болудан қалды. Алдымен көзді шаршататыны туралы айтылып жүрген еді, ал қазір теріге де әсер ететіні жайлы зерттеулер жинала бастады. Ультракүлгін сәуле сияқты күйдірмейді, бірақ толқын ұзындығы ұзынырақ болғандықтан терінің тіпті тереңірек қабатына дейін жетеді. Сол тереңде не болатынын, пигментация мен серпімділіктің төмендеуіне неге әкелетінін осы мақалада қарастырамыз.

Көк сәуле әйнектен де өте ме?

Көк сәуле дегеніміз, көзге көрінетін жарық спектрінің толқын ұзындығы 400 нанометр мен 490 нанометр аралығындағы бөлігі. Оны жиі көк жарық деп те атайды. Күн сәулесінде де бар, бірақ қазіргі уақытта смартфон, компьютер, планшет және LED дисплейлерден шығатын жасанды көк сәулемен байланыс уақыты әлдеқайда ұзақ болып отыр.

Күннің көп бөлігін экран алдында өткізетін адам үшін, тіпті күннен қорғайтын крем жағып бөлмеде отырса да, көк сәулемен байланыс жалғаса береді. Ультракүлгін сәуленің ішінде UVB кәдімгі шыныдан жақсы өтпейді, ал UVA мен көк сәуле шыныдан кедергісіз өтеді. Сондықтан терезе жанында, көлік ішінде, тіпті бұлтты күні де бұл әсер тоқтамай жалғасады.

Көк сәуле дермаға дейін неге жетеді?

Толқын ұзындығы қысқа болған сайын жарық тері бетінде тезірек сіңіріледі, ал ұзын болған сайын тереңірек енеді. UVB (280-320 нанометр) толқыны қысқа болғандықтан негізінен эпидермисте сіңеді. Ал UVA (320-400 нанометр) толқыны ұзынырақ болғандықтан эпидермистен өтіп дермаға дейін жетеді, сол себепті әжім мен серпімділіктің төмендеуі сияқты фотоқартаюдың басты себебі саналады. Көк сәуле толқыны UVA-дан да ұзынырақ болғандықтан, дәл сол сияқты эпидермистен өтіп дермаға дейін жетеді. Дерма коллаген мен эластин орналасқан қабат болғандықтан, жарықтың сонда дейін жетуінің өзі мәселе туғызады.

Мысал келтірер болсақ, UVB есіктен әрі аспайтын қонақ, ал UVA мен көк сәуле есікті ашып қонақ бөлмеге дейін кіретін қонаққа ұқсас. Неғұрлым тереңге енген сайын, сол жердегі жасушалар мен ақуыздарға тікелей әсер ету мүмкіндігі де арта түседі.

Дермада жүретін тотығу стресі

Көк сәуле дермаға дейін жеткенде, тері жасушаларының ішіндегі митохондрияда (жасушаға энергия беретін кішкентай мүше) реакция басталады. Жасуша ішінде флавин деген зат болады, осы зат көк сәулені сіңіргенде бос радикалдар (жасушаны зақымдайтын тұрақсыз оттегі молекулалары) түзіледі.

Бос радикалдарды тот басу процесіне ұқсатуға болады. Темір ауадағы оттегімен әрекеттескенде бірте-бірте тоттанғаны сияқты, жасуша да бос радикалдармен кездескенде жасуша қабығы, ДНҚ мен ақуыздар бірте-бірте зақымдалады. Бұл зақым жинала берсе, жасуша өз қызметін толық атқара алмай қалады, қабыну реакциясы мен қартаю үдерісі жеделдей түседі.

Осы кезде әсіресе фибробласт (коллаген түзетін тері ішіндегі жасуша) көп зардап шегеді. Бос радикалдардың әсеріне ұшыраған фибробласттарда коллаген түзу жылдамдығы баяулап, көбею қабілеті де әлсірейтіні хабарланады. Коллаген шығаратын зауыттың өзі шаршап қалғандай жағдай, уақыт өткен сайын бұл көзге көрінетін өзгеріске айналады.

Пигмент қалай пайда болады?

Көк сәуленің пигментация тудыруына OPN3 (Opsin3) деп аталатын ақуыз қатысады деп есептеледі. OPN3 бастапқыда көздің торлы қабығында жарықты сезінетін ақуыз болғанмен, қызығы, теріміздегі меланоцитте (пигмент түзетін жасуша) де кездеседі.

Көк сәуле осы OPN3 ақуызын ынталандырғанда, меланоцит әдеттегіден көбірек меланин шығара бастайды. Бұл ультракүлгін сәуле тудыратын пигментациядан бөлек жол болғандықтан, тек күннен қорғайтын крем жағу арқылы толық алдын алу қиынға соғады. Терісі қара реңдірек адамдарда бұл реакция айқынырақ байқалады деп хабарланады.

Іс жүзінде көзге көрінетін өзгеріс қоңыр дақ немесе жалпы бет реңінің күңгірттенуі түрінде байқалады. Нақты бір нүктеге шоғырланудан гөрі, экранға көп қарайтын бет бетіне біркелкі тарайтын сипатта болғандықтан, оны байқау уақытты қажет етеді.

Коллагеннің ыдырауы және серпімділіктің төмендеуі

Тотығу стресі жиналған сайын дене MMP (matrix metalloproteinase, ескірген немесе зақымдалған коллагенді кесіп алатын фермент) көбірек шығара бастайды. MMP қалыпты жағдайда ескі коллагенді тазалап, жаңа коллагенге орын босатады. Бірақ бос радикалдар көбейгенде бұл "қайшы" тым белсенді жұмыс істей бастайды да, жаңадан толатын коллагеннен кесілетін коллаген көбірек болады.

Нәтижесінде теріні ұстап тұратын коллаген мен эластин бірте-бірте азаяды, серпімділік төмендеп, ұсақ әжімдер көбейе бастайды. Ультракүлгін сәуле тудыратын фотоқартаюмен бағыты ұқсас, айырмашылығы экран алдында күн сайын аздап жиналуында.

Тірегі бірте-бірте жіңішкеретін ғимаратты елестетіп көрсеңіз, түсінуге оңай болады. Бірден құлап қалмайды, бірақ тіректі құрайтын материал күн сайын аздап тозса, уақыт өткен сайын бүкіл ғимарат майысып, шайқала бастайды. Коллаген де дәл солай, күнделікті өзгеріс шамалы болғанмен, бірнеше жыл жинала келе теріні ұстап тұрған күштің өзі басқаша болып шығады.

Түнде экранға қарау ұйқыға да әсер ете ме?

Көк сәуле теріге ғана емес, дененің биологиялық сағатына да әсер етеді. Көк сәулеге ұзақ қарасаңыз мелатонин (ұйқыны шақыратын гормон) бөлінуі азаяды. Дене әдетте күн бата бастаған кезде мелатонинді көбейтіп ұйқыға дайындалады, ал жарық көк сәуле көзге түсе беретін болса, әлі күндіз екен деп "жаңылады".

Ұйқы жеткіліксіз әрі беткейлі болғанда терінің қалпына келуіне де әсер етеді. Тері ұйықтап жатқанда жасушалардың қалпына келуі мен коллаген синтезі белсенді жүреді, ал ұйқы сапасы төмендесе, осы қалпына келу процесі де баяулайды. Соңында кешке дейін экранға қарап отыру әдеті теріге де, ұйқыға да қатар салмақ салады деген сөз.

Көк сәуле әсерін азайту жолдары

Байланыстың өзін азайту ең алдымен қолға алуға болатын күтім тәсілі. Мына тәсілдер пайдалы деп саналады.

• Экран жарықтығы мен түнгі режимді пайдалану: Смартфон мен компьютердегі түнгі режимді (көк сәулені азайту режимі) қоссаңыз, экраннан шығатын көк сәуле толқындарының үлесі азаяды. Жарықтың толқындық құрамының өзі өзгеретіндіктен байланыс мөлшері азаяды.
• Экранмен қашықтықты сақтау: Экранды көз бен беттен сәл алшақ ұстасаңыз, теріге тиетін жарық қарқыны әлсірейді. Жарық қашықтаған сайын тығыздығы тез төмендейді.
• Темір оксиді (iron oxide) бар күннен қорғайтын крем қолдану: Әдеттегі күннен қорғайтын кремдер ультракүлгін сәулені тоқтатса да, көк сәуленің көбін өткізіп жібереді. Темір оксиді (iron oxide) қосылған өнімдер көрінетін жарық спектрін де бірге тоқтатады, сондықтан экранмен байланыс көп күндері пайдалы.
• Антиоксидантты компоненттерді пайдалану: niacinamide, vitamin C сияқты антиоксидантты компоненттер көк сәуле тудырған бос радикалдарды бейтараптандыруға көмектеседі. Тотығу реакциясы таралмай тұрып алдын ала қорғаныс сызығын құрғандай әсер береді.
• Ұйықтар алдында экранды азайту: Ұйықтауға 1-2 сағат қалғанда экран пайдалануды азайту тәуліктік ырғақты сақтауға көмектеседі деп ұсынылады. Бұл мелатонин бөлінуінің қайта қалыпты арнасына түсуіне уақыт береді.

Барлық әдетті бір мезгілде өзгерту қиын болғанмен, осылардың ішінен бірнешеуін тұрақты сақтасаңыздың өзінде жинақталатын байланыс мөлшері байқарлықтай азаяды.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS). </content>