Секпіл мен жас дағының айырмашылығы, себебі, ажырату жолы және емі

Секпіл мен кәрілік дақтары екеуі де теріде қоңыр дақ түрінде көрінетіндіктен жиі бір нәрсе деп шатастырылады. Бірақ бұл екеуі мүлдем басқа себептен пайда болады, әрі тері астында болатын процестер де бір-бірінен өзгеше. Секпілде пигмент жасайтын жасушалардың өзі сол қалпында қалады, тек сол жасуша шығаратын пигмент мөлшері артады. Ал кәрілік дақтарында пигмент жасайтын жасушалардың саны нақты көбейеді.

Дәл осы айырмашылықтың салдарынан пайда болатын жас, маусымдық өзгеріс және емге жауап беру де әр түрлі болады. Сыртынан бір ғана қоңыр дақ болып көрінгенмен, оның ішінде екі мүлдем басқа құбылыс жүріп жатады.

Секпіл мен жас дағының мөлшері мен орналасуы қалай өзгеше?

Секпіл әдетте өлшемі кішкентай болады. Диаметрі бірнеше миллиметрдей ұсақ дақтар мұрын мен беттің үстінде онжылдап санмен, кейде жүздеп шашыраңқы орналасады. Түсі ашық қоңырдан қалың қоңырға дейін әр түрлі болады, ал шекарасы анық емес, бұлыңғыр болып келеді.

Кәрілік дақтары керісінше өлшемі үлкенірек болады. Диаметрі бірнеше миллиметрден бір сантиметрден асатынға дейін жетуі мүмкін, саны секпілге қарағанда әлдеқайда аз, бірақ әрқайсысы айқын көрінеді. Түсі қоңырдан қою қара қоңырға дейін біршама біркелкі, шекарасы да анық болады. Кейде беті сәл дөңестеу сезіледі, себебі бұл жерде тек пигмент жасайтын жасушалар ғана емес, эпидермистің өзі де қалыңдаған болады.

Орналасу жері де басқа. Секпіл бетінің ортаңғы бөлігінде, әсіресе мұрын мен бетте шоғырланады, ал кәрілік дақтары тек бетте ғана емес, қол сыртында, білекте, иықта, өмір бойы күн сәулесін көп алған кез келген жерде пайда бола алады. Себебі жылдар бойы жиналған күн сәулесінің мөлшері дәл сол ауқымды жерге із қалдырады.

Санмен қарасаңыз, айырмашылық одан да айқын көрінеді. Секпіл бір адамның бетінде онжылдап, кейде жүздеп тығыз орналасса, кәрілік дақтары дәл сол бетте әдетте бірнешеден оннан асатынға дейінгі санмен, яғни әлдеқайда аз болады. Себебі жасуша саны көбею процесі тітіркенген әр жерде бір-бірден пайда болады, сондықтан тек пигмент өндірісі ғана артатын секпілге қарағанда саны шағын болады.

Секпіл неге пайда болады?

Секпілде тұқым қуалаудың әсері зор. Ата-анасының бірінде секпіл көп болса, балада да жиі кездеседі, әсіресе терісі ақ, қызғылт реңкі бар адамдарда жиі байқалады. Бұл MC1R деп аталатын генмен (меланин пигментінің түрін анықтайтын ген) байланысты белгілі бір мутациямен түсіндіріледі.

Осы генді алып жүрген адамның пигмент жасушалары күн сәулесін алғанда әдеттегіден әлдеқайда көп пигмент шығарады. Пигмент жасушаларының саны басқа адамдармен шамалас, бірақ әр жасуша шығаратын меланин мөлшері және оны айналадағы тері жасушаларына беру көлемі артады. Бұл бірдей санда тұрған зауыттардың ішінен тек біреуінің ғана өндірісін күрт арттырғанға ұқсас жағдай.

Сондықтан секпіл әдетте бала кезінен, күн сәулесінің әсеріне бірнеше жыл ұшыраса бастаған кезден бастап көрінеді. Пигмент жасушалары тумысынан алған генге сай жауап бере бастаған сәтте бірден көзге көрінетін түрде шығатындықтан, ересек жасқа дейін күтудің қажеті жоқ.

Жас дағы пайда болу себебі

Кәрілік дақтарында тұқым қуалаудан гөрі жылдар бойы жиналған күн сәулесінің әсері әлдеқайда басым. Ұзақ уақыт күн сәулесін алған теріде пигмент жасушаларының саны нақты көбейетін өзгеріс болатыны айтылады. Яғни бұл жерде пигмент шығаратын зауыттың өндірісі емес, зауыттың өзінің саны артады.

Бұл процеске эпидермистің астындағы дермада орналасқан фибробласттар мен тучты жасушалар (терінің ішіндегі иммундық жауапқа қатысатын жасушалар) шығаратын түрлі сигналдық заттар да қатысады деп есептеледі. Осы сигналдық заттар пигмент жасушалары мен айналадағы эпидермис жасушаларын тітіркендіріп, пигмент жасушаларының саны артуы мен эпидермистің қалыңдауы бір мезгілде жүруіне себеп болады.

Көбейген пигмент жасушалары бір орнықса, өздігінен жоғалмайды. Себебі бұл жасуша санының өзгеруі, сондықтан күн сәулесінің әсері азайса да артқан жасушалар қайта азаймайды. Сол себепті кәрілік дақтары бір рет пайда болса, жойылмай, ақырын-ақырын көбейе беруге бейім болады.

Қыста солғындайтыны секпіл ме, жас дағы ма?

Секпілдің қоюлығы маусымға байланысты өзгереді. Жаз мезгілінде күн сәулесі күшейгенде пигмент жасушалары жауап беріп, көбірек пигмент шығарып түсі қоюланады, ал қыс мезгілінде күн сәулесі әлсіреп, пигмент өндірісі азайып түсі ашылады. Себебі бұл тітіркенуге байланысты өндіріс мөлшері көтеріліп-төмендейтін, функциялық өзгеріс.

Ал кәрілік дақтарында түс маусымға қарамастан дерлік бірдей қалады. Себебі бұл пигмент жасушаларының санының өзінің артуынан туындаған құрылымдық өзгеріс, сондықтан күн сәулесі әлсіресе де артқан жасуша саны кеми қоймайды. Зауыттың өндірісі маусымға қарай көтеріліп-түсуі мүмкін болса да, зауыттың саны қыс болды деп өздігінен азаймайтынымен бірдей логика.

Осы маусымдық өзгерістің бар-жоғы нақты тәжірибеде де екеуін ажырататын белгілердің бірі ретінде қолданылады.

Секпіл мен жас дағын ажырату әдісі

Екеуін көзбен ажыратуда назарға алуға болатын белгілер мыналар:

• Пайда болу уақыты: секпіл балалық шақтан бастап көрінсе, кәрілік дақтары әдетте 40 жастан кейін пайда бола бастайды. Себебі геннің жауабы бала кезінен жұмыс істейді, ал жасуша саны көбею өзгерісі күн сәулесінің ұзақ жиналуын қажет етеді.
• Маусымдық өзгеріс: секпіл жазда қоюланып, қыста ашылады, ал кәрілік дақтары жыл бойы айтарлықтай өзгермей қалады. Бұл функциялық және құрылымдық өзгерістің айырмашылығы дәл осы жерде көрінеді.
• Өлшемі мен шекарасы: секпіл кішкентай, шекарасы бұлыңғыр әрі саны көп, ал кәрілік дақтары салыстырмалы түрде үлкен, шекарасы анық, саны аз.
• Беттің жағдайы: секпілде тері беті тегіс болады, ал кәрілік дақтарында эпидермистің өзі қалыңдағандықтан беті сәл дөңестеу болуы мүмкін.

Бұл белгілер кейде қабысып кетеді, сондықтан күмәнді жағдайда дерматологқа қаралып тексерілген дұрысырақ.

Емі мен күннен қорғау қалай өзгеше?

Секпілде пигмент жасушаларының саны қалыпты болғандықтан, лазермен тек пигментті ғана ашықтатсаңыз да, жасушалардың өзі сол қалпында қалады. Сондықтан лазерлік тонинг немесе пико лазермен түсті ашықтатуға болады, бірақ күн сәулесіне қайта ұшыраса, дәл сол жасушалар пигментті қайта көп шығара бастайтындықтан қайталану жиі кездеседі. Процедурадан кейінгі қалпына келу мерзімі көбіне шамамен 4 аптадан 8 аптаға дейін деп айтылады.

Кәрілік дақтарында көбейген пигмент жасушаларының өзін жою қажет болатын жағдайлар жиі кездеседі, сондықтан Q-switched лазер немесе пикосекундтық лазер арқылы пигмент жасушалары орналасқан қабатқа дейін энергия жеткізу тәсілі негізінен қолданылады. Бұл жасуша санының кемитін өзгерісі болғандықтан, бір рет жойылса, дәл сол жерде қайталану сирек болады деп хабарланады, бірақ басқа жерде жаңа кәрілік дағының пайда болуын толық болдырмайды деп айта алмайсыз. Қалпына келу мерзімі процедура жасалатын аймақ пен әдіске байланысты өзгереді, бірақ көбіне шамамен 4 аптадан 12 аптаға дейін деп айтылады.

Екі жағдайда да күн сәулесінен қорғану қайталануды кешіктіретін ең маңызды күтім тәсілі саналады. Себебі күн сәулесі секпілдің пигмент өндірісі мен кәрілік дақтарының жасуша көбеюі, осы екеуін де тітіркендіретін ортақ себеп.

Күн қорғағыш кремді күн сайын қайта жағу әдеті, түстің ыстық сәулесінен аулақ болу әдеті, қалпақ немесе күн қалқанымен физикалық түрде жабу әдеті бірге сақталса, екеуінің де қайталану қарқынын баяулатуға көмектеседі деп айтылады. Пигмент жасушалары тітіркену қайталанған сайын жауабын күшейтуге бейім болғандықтан, күн сәулесінің әсерін азайтудың өзі пигмент өндірісі мен жасуша көбеюі деген екі бөлек механизмнің екеуін де бірдей басатын болып шығады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).