Тамырлық, пигментті, құрылымдық: көз асты қараюының түрлері бойынша емі неге мүлдем басқаша

Айнаға қараған сайын көз астының көлеңкелене беретінін байқайтын адамдар аз емес. Жеткілікті ұйықтасаңыз да, шаршамасаңыз да, көз асты қараюы сол қалпында қала беретін жағдай жиі кездеседі. Себебі бұл мәселенің бір ғана себебі жоқ.

Көз асты қараюы негізінен тамырлық, пигментті және құрылымдық болып үш түрге бөлінеді. Осы үш түрдің қараю жолы мүлдем басқаша. Сондықтан себебін білместен кез келген емдеуге бас ұрсаңыз, уақыт пен қаражатты ғана жұмсап, нәтижеге жете алмауыңыз мүмкін. Әр түрдің неден пайда болатынын және емі неге басқаша болатынын бірінен соң бірін қарастырайық.

Көз астының терісі неге бұншалық жұқа?

Көз асты терісі бет бөлігіндегі ең жұқа аймақтардың бірі. Қалыңдығы шамамен 0.5 миллиметр ғана, бұл ұрт немесе маңдай терісінің жартысынан да аз.

Мұндай жұқалықтың себебі, бұл аймақта май қабаты дерлік жоқ әрі дерма ішіндегі коллаген тығыздығы да басқа жерлерге қарағанда төмен. Қағазбен салыстырсақ, ұрт терісі бірнеше қабат жапсырылған қалың қағазға ұқсаса, көз асты терісі жұқа калька қағазының бір парағына жақын.

Тері жұқа болғанда, астындағы заттар оңай көрінеді. Бұл жұқа перденің артынан адамның көлеңкесі елес беруіне ұқсас құбылыс. Көз асты терісінің астында тамырлар, бұлшықет, май, сүйек қабат-қабат орналасады, осы құрылымның өзі көз асты қараюының үш түрін анықтайтын негіз болады.

Тамырлық түр неге көгіс немесе күлгін реңкте көрінеді?

Тамырлық түрдегі көз асты қараюы көз асты терісінің астынан өтетін көктамырдың көрініп тұруынан пайда болады. Көктамыр ішінде оттегісін беріп, кері қайтып бара жатқан қою түсті қан ағады, осы түс жұқа теріден өткенде көгіс немесе күлгін, кейде қою қоңыр реңкте көрінеді.

Мұнда қызық бір жайт бар. Көктамыр ішіндегі қанның өзі көк емес, қою қызыл-қоңыр түсті. Соған қарамастан көзге көк болып көрінетін себебі жарықтың теріден өту тәсілінде жатыр. Қызыл толқын ұзындығы теріге терең еніп, көбіне сіңіріліп қалады, ал көк толқын ұзындығы салыстырмалы түрде тайыз жерден шағылысып, көзге көбірек жетеді. Сондықтан қанның нақты түсіне қарамастан, ол көгіс немесе күлгін болып қабылданады. Мұны теңіз суы шын мәнінде мөлдір болса да, тереңдеген сайын көгеретінімен салыстырсақ түсінуге оңай.

Ұйқы жетіспеушілігі, шамадан тыс жұмыс немесе мұрын бітелу сияқты жағдайларда тамырлық түр неге күшейетінінің де себебі бар. Қан айналымы бәсеңдегенде көктамырда қан жиналып, тамыр анығырақ көрінеді және түсі де қоюлана түседі. Керісінше, жеткілікті демалғаннан кейін жиі жеңілдеп кетуінің де себебі осында.

Тамырлық түр жас адамдарда да жиі кездеседі. Тері неғұрлым жұқа болса және тамыр тері бетіне неғұрлым жақын орналасса, соғұрлым анығырақ көрінетіндіктен, тұқым қуалаушылықтың да рөлі зор. Шынымен де, отбасында көз асты айрықша көлеңкелі көрінетін адамдар көп болса, тумысынан берілген тері қалыңдығы немесе тамыр орналасуы ұқсас жолмен тұқым қуалаған болуы мүмкін.

Пигментті түр неге қоңыр түске боялады?

Пигментті түрдегі көз асты қараюы көз асты терісінде меланин пигментінің жиналуынан пайда болады. Меланин теріні ультракүлгін сәуледен қорғау үшін пайда болатын қоңыр пигмент, ал көз асты сияқты тітіркенуге жиі ұшырайтын аймақта бұл пигмент айрықша көп жиналады.

Көзді уқалау әдеті, атопиялық немесе аллергиялық конъюнктивитке байланысты созылмалы қышу, ультракүлгін сәулеге ұшырау осының басты себептері. Тері қайта-қайта тітіркенгенде, дене мұны зақым деп қабылдап, қорғаныс ретінде меланинді көбірек өндіре бастайды. Бұл процесс қайталана берсе, пигмент айқын жиналады. Бұл безеу немесе жара орнында қоңыр із қалатын құбылыспен бірдей, оны қабынудан кейінгі гиперпигментация деп атайды. Көз асты жұқа болғандықтан бұл із анығырақ және ұзағырақ сақталады.

Пигментті түрге тұқым қуалаушылықтың да әсері зор. Тері түсі қоюырақ болса немесе ата-ана буынында да көз асты жиі қараятын болса, меланин өндіретін меланоциттер белсендірек жауап беретін бітімді мұра ретінде алған болуы мүмкін.

Пигментті түр тамырлық түрден өзгеше, жақсы ұйықтасаңыз немесе көңіл-күйіңіз жақсарса да жеңілдей қоймайды. Себебі пигмент терінің ішінде әлдеқашан жиналып қалған, сондықтан осы пигменттің өзін ыдырату немесе азайту тәсілі қажет.

Құрылымдық түр неге көлеңке түскендей көрінеді?

Құрылымдық түрдегі көз асты қараюы пигмент немесе тамыр мәселесі емес, көз астының көлемді құрылымынан туындайтын көлеңке. Жас ұлғайған сайын көз асты майы дөңестеніп шығып тұруы мүмкін немесе, керісінше, батып кетіп ойыс арна пайда болуы мүмкін.

Бұл құрылымдық өзгеріс дөңес төбешік пен оның қасындағы ойыс аңғарға ұқсас пішін жасайды. Жарық жоғарыдан төмен түскенде осы аңғар бөлігіне табиғи түрде көлеңке түседі, ал бұл көзге көз асты қараюы болып көрінеді.

Бұл өзгерістің неге пайда болатынына тереңірек үңілсек, көз асты майын ұстап тұратын жұқа қабық (орбиталь септум) пен сүйекке жалғанған байлам (көз асты тірек байламы) жас ұлғайған сайын босаңсуы себеп болады. Жас кезде осы қабық пен байлам майды өз орнында ұстап тұрады, бірақ серпімділік төмендегенде май алға ысырылып шығып, дөңес төбешік пайда болады. Сонымен қатар байламның сүйекке бекіген тұсы ойыс күйінде қалады да, төбешіктің тура астында аңғар түзіледі. Таңертеңгі ісіктен айырмашылығы, қолмен теріні сәл басқанда да пішіні онша өзгермеуі осы түрдің ерекшелігі.

Құрылымдық түр пигментке немесе қан айналымына байланысты болмағандықтан, ағарту құралын қаншама жақсаң да көбіне жақсармайды. Көлеңке түсіретін құрылымның өзін өзгертпейінше, түбегейлі шешу қиын.

Жас ұлғайған сайын көз асты қараюы неге айқындала түседі?

Үш түрдің де жас ұлғайған сайын күшейе түсу үрдісі бар, бірақ себебі әр түрде басқаша.

Тамырлық түрде жас ұлғайған сайын тері коллагені мен серпімді талшықтар азайып, теріннің өзі жұқарғандықтан, тамыр бұрынғыдан анығырақ көрінеді. Пигментті түрде ультракүлгін сәулеге ондаған жыл бойы ұшырау нәтижесінде пигмент қабат-қабат жиналатын жағдай жиі кездеседі. Құрылымдық түрде, жоғарыда айтылғандай, майды ұстап тұратын тін босаңсу кезеңі әдетте 30 жастың ортасынан кейін басталады.

Сондықтан жас кезде негізінен тамырлық түр басым болып, жас ұлғайған сайын пигмент пен құрылымдық факторлар қосылып, көз асты қараюы бірте-бірте аралас сипатқа ие болатын жағдай жиі кездеседі.

Үш түрі бір мезгілде қабаттасуы мүмкін бе?

Шын мәнінде бір адамда тамырлық, пигментті және құрылымдық түрлердің бірге көрінуі сирек емес. Мысалы, тегінде тері жұқа болғандықтан тамырлық бейімділік бар, соған көзді ұзақ уақыт уқалау әдетінен пигмент те қосылып, жас ұлғайған сайын май құрылымының өзгерісі де қабаттасады.

Мұндай жағдайда тек көзбен қарап, бір ғана түр деп тұжырымдау қиын. Теріні сәл созып тартқанда көлеңке жеңілдесе, құрылымдық фактор басым дегенді білдіреді, ал теріні басқанда түсі жеңілдесе, тамырлық фактор басым болатыны белгілі. Дәл анықтау үшін дерматологқа қаралып, түрін ажыратып алу пайдалы.

Түрге қарай емдеу тәсілі қалай өзгереді?

Себебі әрқилы болғандықтан, емдеу тәсілі де әр түр үшін бөлек жасалады.

• Тамырлық түрде көрініп тұрған көктамырдың өзін емдеуге бағытталған тәсіл қолданылады. Тамырға әсер ететін лазер немесе қан айналымын жақсартатын күтім пайдалы болуы мүмкін деп саналады, ал себебі айналым мәселесі болғандықтан, жеткілікті ұйықтау мен суық компресс сияқты күнделікті күтім де бірге ұсынылады.
• Пигментті түрде әлдеқашан жиналған меланинді жеңілдетуге бағытталған тәсіл негізгі орында болады. Ағарту құрамдастары немесе пигментке әсер ететін лазер қолданылады, себебі мұндағы мақсат пигментті ыдыратып, жаңа пигмент түзілуін тежеу.
• Құрылымдық түрде дөңес немесе батып кеткен көлемді құрылымның өзін реттеу қажет. Батып кеткен жерді толтырғышпен толтыру немесе шығып тұрған майды реттеу емі қарастырылуы мүмкін, себебі мақсат көлеңке түсіретін бедерді жұмсартып тегістеу.
• Аралас түрде бірнеше тәсіл бірге жоспарланатын жағдай жиі кездеседі. Тек бір ғана себепті шешу қалған түрлерден көлеңкенің қала беруіне алып келетіндіктен, дәрігерге қаралып, басымдықты анықтау процесі қажет деп саналады.

Өз бетімен күтім көз асты қараюын жеңілдете ме?

Тек өмір салтын реттеумен көз асты қараюы толықтай жойылмайды, бірақ түріне қарай пайдасы әр деңгейде болады.

• Жеткілікті ұйқы тамырлық түрге әсіресе пайдалы деп саналады. Ұйқы жетіспесе көктамырда қан жинала береді де, түсі қоюырақ көрінеді.
• Ұйықтағанда жастықты сәл биіктетіп, басты жоғарырақ ұстау да тамырлық түрге пайдалы болуы мүмкін. Тартылыс күшінің бағыты өзгеріп, көз айналасындағы көктамырда қан жиналуы азаятындықтан.
• Ультракүлгін сәуленің алдын алу пигментті түрдің асқынуын тежеуге көмектеседі. Ультракүлгін сәуле меланин түзілуін ынталандыратын басты фактор болғандықтан, көз айналасына да қорғаныш крем жағу әдетін қалыптастыру ұсынылады.
• Көзді уқалау әдетін азайту пигментті түрдің алдын алуда маңызды. Себебі қайталанатын үйкелістің өзі пигмент жиналуын тудыратын тітіркендіргіш болып табылады.
• Құрылымдық түрде тек өмір салтын реттеумен жақсару шектеулі деп саналады. Әлдеқашан қалыптасқан көлемді құрылым күтімнен гөрі емдеу тәсілін қажет ететін жағдай жиі кездеседі.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).