Безеу тыртығының түрлері және емі, CROSS пен субцизияға дейін

Безеу толығымен басылып кеткеннен кейін де теріде ойылып қалған іздер жиі кездеседі. Мұндай тыртықтарды жақынырақ қарасаңыз, пішіні әрқилы екенін көресіз. Кейбірі инемен түйрегендей тар әрі терең, кейбірі бұрышты тегіс ыдыс сияқты кең әрі жалпақ, ал кейбірі толқын секілді жұмсақ иіліп жатады.

Пішіндердің әртүрлі болуының өз себептері бар. Ал пішіні басқаша болса, тыртық ішінде өтетін процесс те басқа болғандықтан, тиімді ем де әр тыртыққа бөлек анықталады.

Безеу бір болса да, тыртық пішіні неге әртүрлі?

Безеу тыртығы қабыну қатты іріңдеген жерде пайда болады. Қабыну терең әрі ұзаққа созылған сайын, тері астындағы коллаген көбірек зақымдалады. Коллаген деген терені ұстап тұратын тірек бағанадай ақуыз. Қабыну күшейгенде, денеде осы бағананы кесетін фермент, яғни MMP (matrix metalloproteinase) деп аталатын зат көптеп бөлінеді. Аты күрделі көрінгенмен, атқаратын қызметі қарапайым. Коллаген деген бағананы қиып тастайтын қайшы деп елестетсеңіз болады.

Кесілген коллаген толық орнына келмей жатып қабыну басылса, сол жер ойылған күйі қалады. Ал қабынудың таралу бағыты мен тереңдігі адамға, тіпті бетінің қай жеріне қарай да басқаша болады. Тар әрі терең іріңдеді ме, кең әрі беткейлі таралды ма, әлде тері астындағы тінге дейін жіп секілді жабысып қалды ма, соған қарай қалған тыртықтың пішіні мүлдем өзгеше болады. Сондықтан тыртықты бір топқа біріктірмей, пішініне қарай бөліп қарау емдеудің алғашқы қадамы болып табылады.

Безеу тыртығы неше түрге бөлінеді?

Дерматологияда еттің ойылуынан пайда болатын атрофиялық безеу тыртықтарын үлкен үш түрге бөледі. Ойық (icepick) тыртық, қорап (boxcar) тыртық және толқынды (rolling) тыртық.

Ойық тыртық қабыну без тесігі бойымен тар әрі тік терең енгенде пайда болады. Құдық секілді тар әрі терең болғандықтан, ені 2mm-ден аспайтын жағдай жиі кездеседі. Қорап тыртық қабыну бүйірге қарай сәл кеңірек таралып, белгілі бір тереңдікке дейін коллагенді бірдей жеп қойғанда пайда болады. Сондықтан шеті бұрышты, айқын және түбі жалпақ ыдыс тәрізді пішін пайда болады. Толқынды тыртықтың себебі қабынудың өзінен гөрі, жазылу барысында дермамен оның астындағы май қабаты арасында пайда болатын талшықты жабысу, яғни жіңішке жіп секілді тін. Осы жіп теріні төмен қарай тартатындықтан, толқын секілді жұмсақ иілу пайда болады.

Үш пішіннің пайда болу жолы басқаша болғандықтан, оны түзейтін әдіс те бөлек. Тар әрі терең арнаны толтыру керек тыртық, кең қабырға мен түбін бірдей тегістеу керек тыртық және астынан тартып тұрған жіпті кесу керек тыртық, әрқайсысы басқа тәсілді талап етеді.

Ойық тыртық лазермен неге оңай кетпейді?

Ойық тыртық атына сай, үшкір инемен түйрегендей көрінеді. Бір без тесігін орталық етіп, қабыну тігінен терең енеді, сол арнаны қоршаған коллаген ғана тар әрі терең аймақта зақымданады. Ені тар болғанмен, тереңдігі дерманың терең қабатына, ал ауыр жағдайда одан да төмен май қабатына жақын жерге дейін жетуі мүмкін.

Осындай құрылымға байланысты бетін ғана тегістейтін емнің шегі бар. Лазер немесе пилинг арқылы терінің үстіңгі бетін сәл алып тастасаңыз да, арна тым тар әрі терең болғандықтан түбіне дейін жетпейді. Бұл тар құдықтың аузын кеңейтіп, түбін сол қалпында қалдырумен бірдей. Сондықтан ойық тыртыққа арнаның ішіне тікелей әсер етіп, түбінен бастап жаңадан толтыратын әдіс қажет.

CROSS тыртықтың түбін қалай толтырады?

CROSS (TCA CROSS) деп аталатын әдіс белгілі бір нүктеге қайта-қайта қолданылатын химиялық жаңарту әдісі. 90-нан 100%-ға дейін өте қою етіп дайындалған трихлорсірке қышқылы (trichloroacetic acid) деп аталатын қышқыл ерітіндіні тіс шұқығыш немесе жіңішке мақта тампонның ұшына сәл жағып, тыртықтың түбіне ғана нүктелеп жағады. Кеңінен жағылатын әдеттегі пилингтен айырмашылығы, тек бір тар нүктеге ғана шоғырланып жағу шешуші рөл атқарады.

Осылай жаққанда тек сол тар арнаның ішінде ғана күшті химиялық зақымдану пайда болады, ал айналасындағы дені сау тері дерлік тимейді. Зақымдалған жерді дене қалпына келтіру барысында, жаңа коллаген арнаның түбінен бастап толып, тыртық бірте-бірте тайызданады. Тар әрі терең арнаның ішіне дәл әсер ете алатындықтан, бұл әдіс бетін ғана тегістейтін лазерге қарағанда ойық тыртықтың табиғатына жақынырақ келеді. Әдетте 2-4 апта аралықпен 3-6 рет қайталанып, тереңдігі бірте-бірте азайтылады деп мәлім.

Boxcar тыртығының ерекшелігі және ем бағыты

Қорап тыртық жоғарыдан қарағанда шеті бұрышты әрі айқын болатынымен ерекшеленеді. Кішкентай төртбұрышты ыдысты теріге басып қойғандай, қабырғасы тік тұрады, ал түбі жалпақ болады. Қабыну ойық тыртыққа қарағанда бүйірге қарай сәл кеңірек таралып, белгілі бір тереңдікке дейін коллагенді бірдей жеп қойғандықтан, дәл осындай пішін пайда болады.

Тереңдігіне қарай тайыз қорап тыртық пен терең қорап тыртық болып та бөлінеді. Тайыз жағдайда терінің бетін тегіс жасайтын ем ғана көзге көрінерлік нәтиже беруі мүмкін. Ал терең жағдайда қабырға мен түбін бірге тегістеп, коллагенді жаңадан толтыру керек болғандықтан, жылу немесе жіңішке инелермен терінің терең қабатына дейін әсер ететін ем қоса қажет. Кең аймақты бірдей ынталандыру керек тыртық болғандықтан, тар бір нүктемен ғана жұмыс істейтін ойық тыртықтан тәсілі мүлдем басқа.

Rolling тыртығы және субцизия қағидасы

Толқынды тыртықтың себебі басқа екі түрден мүлдем бөлек. Ойық немесе қорап тыртық қабынудың сол жердегі коллагенді тікелей жеп қоюынан пайда болса, толқынды тыртық жазылу барысында дерма мен оның астындағы май қабаты арасында талшықты жабысу, яғни жіңішке әрі мықты жіп секілді тін пайда болуынан жасалады. Осы жіп теріні үнемі төмен қарай тартып тұратындықтан, бетінде кең әрі жұмсақ толқын тәрізді иілу пайда болады.

Мұндай құрылымда терінің бетін тегістейтін ем көп көмектеспейді. Себебі мәселе беткейде емес, оның астында тартып тұрған жіпте жатыр. Сондықтан субцизия деп аталатын әдіс қолданылады. Субцизия дегеніміз ұшы дөңгелек әрі мұқал ине немесе жіңішке түтік, яғни канюля терінің астына кіргізіліп, теріні тартып тұрған сол жабысу жібін тікелей кесіп тастайтын ем. Жіп кесілгенде басылып қалған тері сәл жоғары көтеріледі, ал осы кезде пайда болатын шамалы қан кету мен жазылу үдерісі сол жерге жаңа коллаген толтыруға түрткі болады.

Тартып тұрған себепті түбегейлі жоятындықтан, субцизия толқынды тыртықта басқа әдіспен алмастыруға қиын рөл атқарады. Дегенмен жабысуды кесумен ғана шектелетін жағдай сирек, кейін көлем толтыру немесе бетін тегістеу емдерін қоса жасау жиі кездеседі деп хабарланады.

Тыртықтар аралас болса, ем реті қандай?

Шындығында бір бетте үш пішіннің қатар кездесуі әлдеқайда жиі. Сондықтан ем де бір әдіспен шектелгеннен гөрі, тыртықтың пайда болу себебіне қарай кезегін бөліп біріктіру тәсілі жалпы алғанда ұсынылады.

• Жабысуы бар толқынды тыртық аралас болса, алдымен субцизияны қарастырады. Себебі бетін тегістеуден бұрын астынан тартып тұрған жіпті шешу керек, сонда ғана кейінгі емнің нәтижесі толық көрінеді.
• Қабырғасы мен түбі айқын қорап тыртық болса, жылу немесе жіңішке инелермен тері ішіндегі коллагенді ынталандыратын емді қосады. Кең аймақты бірдей тегістеу тыртықтың шетін жұмсартады.
• Тар әрі терең ойық тыртық қалса, CROSS әдісімен сол арнаны бөлек аяқтайды. Себебі бұл басқа ем жете алмайтын тар әрі терең түбіне тікелей әсер ете алатын жалғыз тәсіл.
• Ойылған көлемнің өзі қалса, соңында филлермен көлем толтыру әдісін де қосады. Алдымен жабысу мен бетін реттеп, содан кейін толтырғанда нәтиже тұрақтырақ сақталады деп мәлім.

Коллагеннің жаңадан орнығуына 4 аптадан 6 айға дейін уақыт кетеді. Сондықтан бір-ақ реттен қорытынды шығарудан гөрі, 4-8 апта аралықпен 3-5 рет жүргізу табиғи ағым болып саналады. Ең алдымен айнаның алдында өз тыртығыңыздың қай пішінге жақынырақ екенін бағалап, соған сай емді білетін маманмен кеңесіп, кезегін анықтау керек.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).