Мұз кетпе, қорап, толқын тыртықтары: безеуден қалған іздердің әр түрі неге басқаша емделеді

Безеу толықтай басылғаннан кейін де теріде ойылған із қалатын жағдай жиі кездеседі. Осы тыртықтарды мұқият қарасаңыз, пішіндері бір-біріне мүлдем ұқсамайды. Кейбірі мұз кетпемен түйгендей тар да терең, кейбірі бұрышты тегіс табан сияқты кең де жалпақ, ал кейбірі толқындағандай жайлап басылған болып келеді.

Пішіндерінің әртүрлі болуының өз себебі бар. Ал пішіні басқа болса, тыртық ішінде болған үдеріс те басқа болғандықтан, нәтиже беретін емдеу әдісі де әрқайсысына бөлек анықталады.

Безеу тыртықтарының пішіні адамға қарай неге әртүрлі болады?

Безеу тыртығы қабыну қатты іріңдеген жерде пайда болады. Қабыну неғұрлым терең әрі ұзаққа созылса, теріңіздегі коллаген соғұрлым көп зақымдалады. Коллаген — теріні тіреп тұратын баған тәрізді ақуыз. Қабыну күшейгенде денеде осы бағанды кесетін фермент, яғни MMP (matrix metalloproteinase) деп аталатын зат көп бөлінеді. Атауы күрделі болғанымен, атқаратын қызметі қарапайым. Оны коллаген деген бағанды сылып тастайтын қайшы деп елестетсеңіз болғаны.

Кесілген коллагенді дене толық қалпына келтіре алмай, қабыну сол күйі басылса, сол жер ойылған қалпында қалады. Ал қабынудың таралу бағыты мен тереңдігі адамға да, орынға да қарай әртүрлі болады. Тар да терең іріңдеді ме, кең де таяз таралды ма, әлде тері астындағы тінге дейін жіп сияқты жабысып қалды ма — осыған қарай қалған тыртықтың пішіні мүлдем өзгеше болады. Сондықтан тыртықты бір-ақ түрге теліп қоймай, пішініне қарай бөліп қарау — емдеудің басы.

Тыртықтардың үш пішінге бөліну себебі

Дерматологияда тіннің ойылуынан пайда болатын атрофиялық безеу тыртықтары үлкен үш түрге бөлінеді: мұз кетпе (ice pick) тыртығы, қорап (box car) тыртығы және толқын (rolling) тыртығы.

Мұз кетпе тыртығы қабыну тесікше бойымен тар әрі тік бағытта тереңге ойған кезде пайда болады. Құдық сияқты тар да терең болғандықтан, ені 2 мм-ден аспайтын жағдай жиі кездеседі. Қорап тыртығы қабыну қапталға қарай кеңірек тарап, белгілі бір тереңдікке дейін коллагенді біркелкі жеп қойған кезде пайда болады. Сондықтан оның шекарасы бұрышты да анық, табаны жалпақ, тегіс табанды ыдыс тәрізді болады. Толқын тыртығының себебі қабынудың өзінен гөрі, тыртық жазылу барысында тері астымен бұлшықет қабығы арасында түзілген талшықты жабысу, яғни жіңішке жіп тәрізді тінде жатыр. Осы жіп теріні төменге қарай тартып тұрғандықтан, бетінде толқынданғандай жайлап басылған қыртыс пайда болады.

Осы үш пішіннің пайда болу жолы бөлек болғандықтан, түзету әдісі де бөлек. Тар да терең жолды толтыру керек тыртық, кең қабырға мен табанды тегістеу керек тыртық және астынан тартып тұрған жіпті кесу керек тыртық — әрқайсысы мүлдем басқа тәсілді талап етеді.

Тар да терең мұз кетпе тыртығы неге пайда болады?

Мұз кетпе тыртығы атауындай-ақ, үшкір мұз кетпемен түйгендей көрінеді. Бір тесікше төңірегінде қабыну тік бағытта тереңге қарай ойып кіріп, сол жолды қоршаған коллаген ғана тар да терең аймақта зақымданады. Ені тар болғанымен, тереңдігі дерманың терең қабатына, ауыр жағдайда одан да төмен май қабатына жақын жерге дейін жетуі мүмкін.

Осындай құрылымға байланысты тек беткі қабатты тегістейтін емдердің шегі бар. Лазермен немесе пилингпен теріні сәл ғана қырып тастасаңыз да, жол тым тар да терең болғандықтан түбіне дейін жетпейді. Бұл тар құдықтың аузын кеңейтіп, түбін бұрынғы қалпында қалдырумен бірдей. Сондықтан мұз кетпе тыртығына жол ішіне тікелей әсер етіп, түбінен бастап қайта толтыратын әдіс керек.

CROSS әдісі мұз кетпе тыртығына неге тиімді?

CROSS (TCA CROSS) — жергілікті жерге қайталап қолданылатын химиялық жаңарту емі. Концентрациясы 90%-дан 100%-ға дейін жеткізілген trichloroacetic acid деп аталатын қышқыл ерітіндіні тіс шұқығыш немесе жіңішке мақта таяқшаның ұшына сәл ғана дарытып, тыртықтың дәл түбіне ғана тигізеді. Кеңінен жағылатын кәдімгі пилингтен айырмашылығы — тым тар бір нүктеге ғана шоғырланып жағу негізгі мәні.

Осылай жаққанда күшті химиялық зақым тек сол тар жол ішінде ғана болады, айналасындағы сау теріге дерлік тимейді. Дене зақымдалған жерді жазу барысында жаңа коллаген жол түбінен бастап толтыра бастап, тыртық бірте-бірте таяздайды. Тар да терең жолдың ішіне дәл әсер ете алатындықтан, бұл әдіс тек беткі қабатты тегістейтін лазерге қарағанда мұз кетпе тыртығының табиғатына анағұрлым сай келеді. Әдетте 2 аптадан 4 аптаға дейінгі аралықпен 3 реттен 6 ретке дейін қайталап, тереңдігін бірте-бірте азайтады деп есептеледі.

Бұрышты да анық қорап тыртығының өзгешелігі неде?

Қорап тыртығын жоғарыдан қарасаңыз, шекарасы бұрышты да анық екені байқалады. Теріге кішкентай төртбұрышты ыдыс басып қалғандай, қабырғасы тік тұрады, табаны жалпақ. Қабыну мұз кетпе тыртығына қарағанда қапталға қарай кеңірек тарап, белгілі бір тереңдікке дейін коллагенді біркелкі жеп қойғандықтан, дәл осындай пішін қалыптасады.

Тереңдігіне қарай таяз қорап тыртығы мен терең қорап тыртығы деп те бөледі. Таяз түрінде теріні беткі қабатынан біркелкі тегістейтін ем ғана байқалатындай жақсарту әкелуі мүмкін. Ал терең түрінде қабырға мен табанды бірге тегістеп, коллагенді қайта толтыру керек болғандықтан, жылумен немесе жіңішке инемен тері астының терең қабатына дейін әсер ететін ем қоса қажет болады. Кең аумақты біркелкі ынталандыру қажет тыртық болғандықтан, тар бір ғана нүктемен жұмыс істейтін мұз кетпе тыртығынан тәсілі мүлдем өзгеше.

Жайлап басылған толқын тыртығына субцизия неге қажет?

Толқын тыртығының пайда болу себебі басқа екі түрден мүлде бөлек. Мұз кетпе немесе қорап тыртығы қабынудың сол жердегі коллагенді тікелей жеуінен пайда болса, толқын тыртығы тыртық жазылу барысында тері астымен оның астындағы бұлшықет қабығы арасында талшықты жабысу, яғни жіңішке де мықты жіп тәрізді тін пайда болуынан қалыптасады. Осы жіп теріні үнемі төменге қарай тартып тұрғандықтан, беткі жағында кең де жайлап толқынданған қыртыс пайда болады.

Мұндай құрылымда теріні тегістейтін ем көп көмектеспейді. Себебі беткі қабатта емес, астынан тартып тұрған жіпте жатыр. Сондықтан субцизия деп аталатын әдіс қолданылады. Субцизия — ұшы дөңгеленген, өткір емес ине немесе жіңішке түтікше, яғни канюляны тері астына енгізіп, теріні тартып тұрған сол жабысу жібін тікелей кесіп тастайтын ем. Жіп кесілгеннен кейін басылған тері сәл жоғары көтеріледі, осы барысында пайда болатын шағын қан кету мен жазылу реакциясы сол жерге жаңа коллаген толтыратын ынталандыру болады.

Тартып тұрған себепті тікелей жойатындықтан, субцизия толқын тыртығында басқа еммен алмастыруға қиын рөл атқарады. Дегенмен жабысуды кесумен ғана бітетін жағдай сирек, сондықтан кейін көлем толтыратын немесе беткі қабатты тегістейтін ем қосымша жасалатын жағдай жиі кездеседі деп хабарланады.

Тыртықтар аралас болса, емдер қалай үйлестіріледі?

Іс жүзінде бір бетте үш пішін бірге кездесетін жағдай әлдеқайда жиі. Сондықтан емдеуді бір ғана рәсіммен шектемей, тыртықтың пайда болу себебіне сай реттілікпен үйлестіру жалпы ұсынылады.

• Жабысуы бар толқын тыртығы араласса, алдымен субцизия қарастырылады. Себебі беткі қабатты тегістеуден бұрын, астынан тартып тұрған жіпті алдымен босату керек, сонда ғана кейінгі емнің нәтижесі толық көрінеді.
• Қабырғасы мен табаны анық қорап тыртығы болса, жылумен немесе жіңішке инемен тері ішіндегі коллагенді ынталандыратын ем қосылады. Кең аумақты біркелкі тегістесе ғана тыртық шекарасы жұмсарады.
• Тар да терең мұз кетпе тыртығы қалса, CROSS әдісімен тек сол жолды бөлек аяқтайды. Себебі бұл — басқа еммен жетпейтін тар да терең түбіне дейін тікелей әсер ете алатын жалғыз тәсіл.
• Ойылған көлемнің өзі қалса, соңында филлермен көлем толтыру әдісі қосылуы мүмкін. Алдымен жабысу мен беткі қабатты реттеп, содан кейін толтырса, нәтиже анағұрлым тұрақты сақталады деп есептеледі.

Жаңа коллагеннің орнығуына 4 аптадан 6 айға дейін уақыт кетеді. Сондықтан бір рет ем алып бірден нәтиже күтпей, 4 аптадан 8 аптаға дейінгі аралықпен 3 реттен 5 ретке дейін жүргізу табиғи ағым болып саналады. Ең алдымен айнаға қарап, өз тыртығыңыз қай пішінге жақын екенін бағамдап, соған сай емді білетін дәрігермен кеңесіп, реттілікті анықтау керек.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).