Балтыры бұлтиған адамдарға ботокс, бұлшықетті азайту шынымен жіңішкерте ме, әсері қанша уақытқа созылады?

Балтырдың артқы жағы айрықша бұлтиып тұрғандықтан скинни джинс немесе қысқа юбка киюден бас тартатын адамдар көп. Жүріп жүргенде немесе тұрғанда бұлшықет қатайып жиналады, әрі қалт еткен күйде де жазылмай тұрады. Осындай мәселеге жиі ұсынылатын әдіс, ол балтыр ботоксы.

Бұл бұлшықеттің күшін әдейі төмендетіп, контурды жұмсарту әдісі, бірақ неге бұндай өзгеріс болатыны, қанша уақыт кететіні, әрбір адамға сай келе ме дегенді көбіне түсінбей қалатынымыз рас. Балтыр бұлшықетінде іс жүзінде не болатынын, бұлтиық неге кішірейетінін, бұлшықеттік пен майлы түрдің айырмашылығын, әрі әсердің қанша уақытқа жететінін төменде бірте-бірте қарастырамыз.

Ботокс балтыр бұлшықетінде қандай принциппен әсер етеді?

Бұлшықет қозғалуы үшін миыдан келген команда жүйке арқылы бұлшықетке жетуі керек. Осы жеткізу процесінің соңғы кезеңінде қолданылатын зат, ол ацетилхолин (acetylcholine). Мұны жүйкенің бұлшықетке "қазір қыс" деп жіберетін хаты деп ойласаңыз, түсіну оңайырақ болады.

Жүйке мен бұлшықет тиісіп, осы хатты алмасатын жер нейробұлшықеттік түйіспе (neuromuscular junction) деп аталады. Бұл хатты табыстайтын пошта жәшігі сияқты нүкте. Ботулин токсині (botulinum toxin), жиі айтылатын атымен ботокс, дәл осы пошта жәшігінен хаттың шығуын тоқтатады. Жүйке ұшынан ацетилхолиннің сыртқа шығу процесінің өзін бөгейді.

Сондықтан жүйке бұрынғысынша сигнал жасайды, бірақ ол сигнал бұлшықетке жетпейді. Бұлшықет жасушаларын тікелей жоймайды немесе зақымдамайды, тек бұлшықетке баратын бұйрықты ғана үзеді. Бұйрық алмаған бұлшықет күш сала алмайды, әрі бұл жағдай ұзаққа созылған сайын көлемнің өзі кішірею өзгерісіне алып келеді.

Бұлтиық көзге көрінерліктей кішірею процесі неге уақыт алады?

Жүйке сигналы үзілді екен деп, балтырдағы бұлтиық 1 аптада жоғалып кетпейді. Себебі бұлшықеттің жіңішкеруі үшін уақыт керек. Жалпы алғанда, ем қабылдағаннан кейін 1-2 апта аралығында бұлшықет күші көзге көрінерліктей әлсірейді, ал көлемнің нақты кішіреюі 3-4 аптадан бастап сезілетіні хабарланады.

Бұл процесс бұлшықет атрофиясы (muscle atrophy) деп аталады, қарапайым тілмен айтқанда бұлшықет қолданылмаған сайын біртіндеп көлемі кішірейетін құбылыс. Аяғыңызды ұзақ уақыт гипсте ұстасаңыз, сол аймақтың бұлшықеті көзге көрінерліктей жіңішкергенін байқаған боларсыз, принципі осыған ұқсас. Тек гипс қозғалысты физикалық түрде тоқтатады, ал ботокс жүйке сигналын химиялық жолмен бөгеп, дәл сол нәтижеге жеткізеді.

Икемшек бұлшықеті (gastrocnemius, балтырдың артқы жағында бұлтиықты жасайтын бұлшықет) жүріп, жүгірген сайын үздіксіз қолданылатын бұлшықет болғандықтан, атрофия жылдамдығы қол немесе бет бұлшықетіне қарағанда салыстырмалы түрде баяу сезілуі мүмкін. Сондықтан емнен кейін бірден емес, шамамен бір ай өткен соң ғана контур өзгерісін нақты байқауға болады деп кеңес беріледі.

Балтырдағы бұлтиық бұлшықеттен бе, әлде майдан ба?

Балтыр ботоксы нәтиже беретін жағдай, ол бұлтиықтың пайда болуының негізгі себебі бұлшықет болғанда. Май қалың болғандықтан балтыр жуан көрінетін жағдайда, бұлшықет күшін азайтқанмен көлем шамалы ғана өзгереді. Сондықтан емді қарастырмас бұрын себепті анықтау нәтижені шешетін алғашқы қадам болып табылады. Тексеру кезінде жиі басшылыққа алынатын өлшемдер мыналар.

• Аяқ ұшымен тұрып көргенде балтырдың қатты жиналатынын тексеріңіз. Күш салған және босатқан кездегі қалыңдық айырмашылығы айқын болса, бұлшықет үлкен рөл атқарады, ал күш салса да үлкен өзгеріс болмаса, май үлесі көбірек болғаны.
• Отырған қалыпта аяғыңызды салбыратып, еттің қалай тербелетінін қараңыз. Аздап шайқағанда тербелу күшті болса, майлы түрге жақын, ал тербелу аз әрі қатты болса, бұлшықеттік түрге жақын.
• Қолыңызбен балтыр етін ұстап, қалыңдығын шамалап көріңіз. Ұсталатын ет қалың болса, май үлесі көп дегенді білдіреді, мұндайда бұлшықетті азайтатын емге қарағанда майды тікелей азайту әдісі көбірек сай келуі мүмкін.

Іс жүзінде бұлшықет пен майдың араласып бұлтиықты жасайтын жағдайы да жиі кездеседі. Мұндай жағдайда тек ботокспен күтуге болатын өзгеріс шектеулі болуы мүмкін, сондықтан кеңес кезінде басқа дене емдерін қоса қарастыруы да болады. Сондықтан емді шешпес бұрын өз балтырыңыздың қай түрге жақынырақ екенін алдымен анықтаған дұрыс.

Қандай бұлшықетке инъекция жасалады?

Балтырдағы бұлтиықтың басым бөлігі икемшек бұлшықетінде (gastrocnemius) пайда болады. Балтырдың артқы жағында дөңестеніп бұлтиық пішінін жасайтын бұлшықет, аяқ ұшымен тұрғанда немесе жүргенде күшті жиырылады. Оның астыңғы жағында soleus бұлшықеті (икемшек бұлшықетінен тереңірек орналасқан бұлшықет) бар, ол тұрған қалыпты ұстап тұруға үздіксіз қатысатын бұлшықет болғандықтан, әдетте тиіспейді.

Осылайша тек беткі қабаттағы икемшек бұлшықетін ғана таңдап мақсат ету себебі, soleus бұлшықетінің күшін де шамадан тыс азайтса, жүру қимылының өзіне әсер етуі мүмкін болғандықтан. Сондықтан инъекция орны мен дозасы бұлтиық айқын білінетін аймақты, яғни икемшек бұлшықеті ең дөңес шығатын нүктені негізге алып белгіленеді.

Балтыр дене салмағын ұстап тұруға және жүруге үздіксіз қатысатын бұлшықет болғандықтан, қол немесе бетке қарағанда бұлшықет күшінің төмендеуіне сәл көбірек мән берілетін аймақ. Сондықтан алдымен төмен дозадан бастап, жүру немесе баспалдақпен көтерілу-түсуде қолайсыздық жоқ па екенін тексере отырып реттеу тәсілі жиі ұсынылады.

Әсер қанша уақыт сақталады, қайта ем қашан қажет болады?

Ботокспен төмендетілген бұлшықет күші тұрақты емес. Уақыт өте келе жүйке ұшынан жаңа бұтақ өсіп, қайтадан бұлшықетке сигнал жеткізетін жол жасайды. Бұл бітеліп қалған пошта жәшігіне жаңа жол ашылғанмен ұқсас процесс. Жол қайта ашылған соң бұлшықет те бірте-бірте бастапқы көлеміне қайта оралады.

Жалпы алғанда әсер 4-6 ай аралығында сақталатыны хабарланады. Дегенмен бұл мерзім салынған доза, бастапқы бұлшықеттің даму дәрежесі, әрі әдетте жүру немесе спортпен айналысу дағдысына байланысты адамнан адамға өзгеше болады. Жаяу жүру немесе тау жорығы сияқты балтырды көп қолданатын әрекеттерді жиі жасайтын болсаңыз, бұлшықеттің тезірек қалпына келу үрдісі байқалатыны да хабарланады.

Контурды үздіксіз сақтағыңыз келсе, әсер азая бастаған кезге қарай қайталама емді қарастыруға болады. Бұл кезде әр жолы бастапқы дозаны сол күйі қайталағаннан гөрі, бұлшықет қаншалықты қалпына келгенін тексеріп, қажетті мөлшерде ғана реттеу тәсілі қауіпсіз деп ұсынылады. Қайталама емдерден өту барысында бұлшықеттің біртіндеп жіңішке күйде сақталатын жағдайы да хабарланады, бірақ бұл адамға қарай айырмашылығы үлкен бөлік.

Ем алдында және кейін неге мән беру керек?

Балтыр ботоксын қарастырғанда алдын ала білсеңіз пайдалы болатын тұстар бар.

1. Кері қайтаратын арнайы дәрі жоқ. Әсер бір рет білінген соң уақыт өтіп, табиғи түрде тарқағанша күту керек болғандықтан, алдымен төмен дозадан бастап жүру өзгерісін бақылап отыру әдісі қауіпсіз.
2. Әдетте спорттық жүктемеңіз көп немесе балтыр күшін көп қажет ететін кәсіппен айналысасыз ба, кеңес кезінде алдын ала айтқан жөн. Себебі бұлшықет күшіне тигізетін әсер адамға қарай әртүрлі сезілуі мүмкін, ал белсенділік деңгейін ескеру дозаны реттеуге көмектеседі.
3. Бұлшықеттік және майлы түр араласқан жағдайда, күтуге болатын өзгеріс көлемін алдын ала шамалап қойған жөн. Май үлесі көп болса, тек ботокспен өзгеріс үлкен болмауы мүмкін, сондықтан кеңес кезінде басқа әдістермен қоса қарастыруға болады.
4. Емнен кейін бірден аяқта уақытша әлсіздік сезілуі мүмкін екенін де алдын ала білген жөн. Мұндай сезім бұлшықет бейімделген сайын көбіне азаятыны хабарланады.

Осы тұстарды алдын ала білу емнен кейінгі күтулер мен нақты нәтиже арасындағы алшақтықты азайтуға көмектеседі. Балтыр ботоксын түйіндесек, бұлтиықтың себебі бұлшықетте болғанда, оның күшін 4-6 айға жуық төмендетіп, контурды жұмсарту әдісі деп айтуға болады.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).