Toning mãi không mờ, đốm nâu đồi mồi rốt cuộc cần mấy lần laser mới sạch hẳn?

Soi gương thấy một đốm nâu đậm mọc ở gò má hay trán, phần lớn mọi người nghĩ ngay đó là nám và bắt đầu dùng kem dưỡng trắng hoặc đi laser toning. Nhưng có những đốm dù kiên trì làm đều đặn suốt 3 đến 6 tháng vẫn không hề suy chuyển. Đốm như vậy nhiều khả năng không phải nám, mà là đốm nâu đồi mồi, tên y khoa là lentigo.

Đốm đồi mồi và nám nhìn thoáng qua đều có màu nâu, nhưng cách sắc tố nằm dưới da lại hoàn toàn khác nhau. Vì thế toning nhẹ vốn hợp với nám lại không ăn thua với đốm đồi mồi, còn khi dùng laser mạnh thì bất ngờ chỉ một hai lần đã thấy mờ rõ rệt. Bài viết dưới đây sẽ lần lượt giải thích vì sao có sự khác biệt này, laser phá vỡ sắc tố theo nguyên lý gì, và sau khi làm cần lưu ý điều gì.

Sắc tố trong đốm đồi mồi thực chất là gì?

Đốm đồi mồi là mảng nâu xuất hiện trên vùng da tiếp xúc lâu năm với ánh nắng, tên y khoa gọi là solar lentigo hoặc actinic lentigo. Khác với nám, đốm này thường có ranh giới khá rõ, kích thước chỉ bằng móng tay hoặc nhỏ hơn, khu trú tại một vị trí nhất định.

Cách sắc tố hình thành cũng khác nhau. Ở nám, hắc tố melanin tăng nhẹ và đều khắp lớp thượng bì, tạo thành mảng loang rộng như vết ố. Còn ở đốm đồi mồi, tế bào sản xuất hắc tố (melanocyte) tăng sinh cục bộ tại một điểm, khiến sắc tố dồn đậm đặc trong phạm vi hẹp. Có thể hình dung như sự khác nhau giữa đóng một con dấu thật chắc vào một chỗ, và dùng cọ tô màu loang ra cả mảng rộng.

Lý do sắc tố dồn tụ tại một số vị trí nhất định là vì những tế bào tiếp xúc tia UV lặp đi lặp lại trong thời gian dài dễ khiến melanocyte tăng sinh hơn. Vì vậy đốm đồi mồi thường xuất hiện trước ở mặt, mu bàn tay, vai, những vùng phơi nắng trực tiếp suốt mấy chục năm, hơn là ở cánh tay hay lưng vốn thường được quần áo che chắn. Thông thường từ độ tuổi 40 trở đi bắt đầu xuất hiện lác đác vài đốm, rồi số lượng tăng dần theo tuổi tác.

Vì sao laser toning không ăn thua với đốm đồi mồi?

Laser toning chiếu năng lượng thấp lên toàn bộ khuôn mặt, cách nhau 1 đến 2 tuần một lần, khoảng 5 đến 10 lần liên tiếp, nhằm làm mờ dần sắc tố nhạt màu trải đều trên bề mặt thượng bì. Cách này hợp với những vùng sắc tố nồng độ thấp, ranh giới mờ như nám lan tỏa.

Vấn đề là sắc tố trong đốm đồi mồi đậm đặc hơn hẳn và tập trung dồn nén tại một điểm. Dù chiếu năng lượng thấp đủ 5 đến 10 lần cũng chỉ kích thích được lớp bề mặt, chưa đủ lực để phá vỡ khối sắc tố cô đặc bên trong. Có thể ví như tưới nước đều khắp một khoảnh sân bằng bình tưới, so với xịt nước bằng vòi thẳng vào một điểm. Bình tưới hợp để làm ướt cả sân, nhưng để xóa một vết bẩn đã bám cứng thì cần dòng nước mạnh hơn nhiều. Vì thế nếu chỉ lặp lại toning trên đốm đồi mồi, màu sắc thường chỉ nhạt đi chút ít mà không thể sạch hoàn toàn.

Hơn nữa, toning vốn được thiết kế để xử lý nhẹ nhàng những loại sắc tố có nguy cơ tái phát như nám, nên không thể tùy tiện tăng công suất. Nếu cố tăng năng lượng, toàn bộ lớp thượng bì sẽ bị kích ứng và có thể sinh ra thâm loang lổ mới. Vì vậy với loại sắc tố ranh giới rõ như đốm đồi mồi, thay vì chiếu nhẹ 5 đến 10 lần, cần một dòng laser khác nhắm thẳng vào đúng sắc tố đó ngay từ đầu.

Laser phá vỡ sắc tố theo nguyên lý nào?

Điều trị đốm đồi mồi thường dùng các thiết bị như laser Q-switched hoặc laser picosecond, loại giải phóng năng lượng mạnh trong một khoảnh khắc cực ngắn. Những laser này dồn năng lượng vào sắc tố trong khoảng thời gian tính bằng nanosecond đến picosecond, ngắn hơn cả một cái chớp mắt.

Khi hạt hắc tố hấp thụ luồng năng lượng mạnh và cực ngắn này, nó giãn nở tức thì và tạo ra một sóng xung kích nhỏ. Chính sóng xung kích này làm vỡ vụn khối sắc tố, hiện tượng gọi là hiệu ứng quang âm. Giống như đổ nước nóng đột ngột lên một tảng đá lạnh khiến nó nứt toác ngay lập tức, khối sắc tố vốn rắn chắc cũng vỡ vụn dưới lực xung kích tức thời. Những mảnh melanin nhỏ vỡ ra sau đó được các tế bào miễn dịch trong cơ thể dọn dẹp dần trong 1 đến 4 tuần, khiến màu sắc nhạt đi từ từ.

Da lành xung quanh ít bị tổn thương cũng có lý do riêng. Ánh sáng laser không đốt bừa mọi màu sắc, mà được thiết kế để chỉ nhắm vào những sắc tố hấp thụ tốt bước sóng đó, như melanin. Vì vậy vùng da không có melanin dù nhận cùng luồng sáng cũng gần như không phản ứng, chỉ nơi sắc tố tập trung mới nhận nhiệt và xung lực. Nguyên lý này gọi là quang nhiệt phân chọn lọc, hiểu đơn giản là loại laser chỉ nhận diện một màu nhất định rồi dồn toàn bộ lực vào đúng chỗ đó.

Vì sao chỉ một hai lần đã thấy hiệu quả?

Đốm đồi mồi đáp ứng nhanh với laser mạnh vì sắc tố tập trung dồn nén tại một điểm hẹp. Mục tiêu vừa rõ vừa nhỏ, nên có thể chiếu năng lượng mạnh chính xác vào đúng vị trí đó, còn vùng da lành xung quanh ít bị ảnh hưởng hơn.

Ngược lại, nám có ranh giới mờ và lan rộng, nên nếu dùng năng lượng mạnh thì cả vùng da lành quanh tổn thương cũng bị kích ứng theo, làm tăng nguy cơ để lại thâm. Vì vậy với nám, người ta dùng năng lượng thấp chia nhiều lần, còn với đốm đồi mồi ranh giới rõ, có thể dùng mức năng lượng mạnh ngay từ đầu một cách khu trú. Đó là lý do nhiều báo cáo ghi nhận đốm đồi mồi thường mờ đi rõ rệt hoặc biến mất chỉ sau 1 đến 2 lần laser mạnh, nhiều nhất là 2 đến 3 lần.

Tuy vậy, số lần cần thiết cũng khác nhau tùy độ sâu của sắc tố. Đốm đồi mồi còn nằm ở lớp thượng bì nông có thể mờ rõ chỉ sau 1 lần, nhưng những đốm đã lâu, sắc tố lan sâu hơn hoặc kích thước lớn thì nên chia làm 2 đến 3 lần để xử lý an toàn hơn. Thay vì cố chiếu mạnh xuống lớp sâu ngay trong một lần, việc làm mờ dần từ bề mặt theo từng bước sẽ giúp giảm nguy cơ để lại sẹo hoặc thâm.

Làm sao phân biệt với các đốm khác trông tương tự?

Trước khi vội kết luận một đốm nâu là đồi mồi, nên cân nhắc xem có phải tổn thương nào khác trông tương tự hay không. Dễ nhầm nhất là dày sừng tiết bã (seborrheic keratosis). Đốm đồi mồi có bề mặt phẳng mịn, gần như ngang bằng với da xung quanh, còn dày sừng tiết bã nhô lên dày như một lớp sáp dán trên da và sờ vào có cảm giác sần sùi. Hai loại tổn thương này cũng cần hướng điều trị khác nhau, nên việc phân biệt ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch điều trị.

• Nếu bề mặt nhô lên rõ đến mức sờ thấy được, cần cân nhắc khả năng đó là dày sừng tiết bã. Trường hợp này phương pháp bào mòn bề mặt thường phù hợp hơn là laser phá sắc tố.
• Nếu kích thước hay hình dạng thay đổi nhanh trong 1 đến 3 tháng, hoặc màu sắc pha trộn nhiều tông khác nhau, nên đi khám da liễu để kiểm tra. Dù hiếm gặp, vẫn có những trường hợp cần phân biệt với các tổn thương sắc tố khác.

Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường mà chưa chắc chắn, nên chẩn đoán chính xác bằng máy soi da (dermoscopy) trước rồi mới quyết định điều trị, đó là trình tự an toàn nhất.

Vì sao xuất hiện vảy tiết sau khi làm và cần chăm sóc thế nào?

Trong lúc năng lượng mạnh phá vỡ sắc tố, lớp tế bào thượng bì phía trên cũng bị kích thích theo. Vì vậy ngay sau khi làm, vùng da đó thường bị phủ một lớp vảy tiết mỏng màu nâu hoặc đen. Đây là phản ứng tự nhiên của vết thương để tự bảo vệ, thường tự bong sau khoảng 5 đến 7 ngày.

Cách chăm sóc trong giai đoạn này ảnh hưởng rất lớn đến kết quả cuối cùng.

• Không được dùng tay bóc vảy. Nếu cố lột ra, lớp da non phía dưới chưa lành hẳn sẽ bị kích ứng và dễ dẫn đến thâm.
• Nên giữ ẩm bằng thuốc mỡ hoặc kem dưỡng. Tế bào da mới sẽ phát triển mượt mà hơn trong môi trường ẩm vừa phải, thay vì để vết thương khô.
• Cần thoa kem chống nắng kỹ hơn bình thường. Lớp da non mọc lên bên dưới vảy còn rất mỏng và nhạy cảm, dễ phản ứng mạnh với tia UV.
• Nếu vảy ngứa cũng không nên gãi, thay vào đó nên chườm lạnh để dịu đi. Gãi sẽ tạo vết thương mới ngay tại chỗ đó, khiến quá trình hồi phục chậm lại.

Cách chăm sóc giữ ẩm cho vảy tiết như trên gọi là chữa lành vết thương ẩm (moist wound healing). Nếu để vết thương khô, vảy sẽ cứng lại và dễ nứt, còn khi giữ độ ẩm vừa phải, lớp da non bên dưới sẽ hình thành mỏng và mịn hơn.

Vì sao xuất hiện thâm sau điều trị và làm sao để phòng ngừa?

Vùng da ngay sau khi vảy bong còn rất non nớt, nên nhạy cảm hơn hẳn với tia UV và các kích ứng khác. Nếu trong giai đoạn này không che chắn nắng đầy đủ, tế bào melanocyte sẽ hoạt động mạnh trở lại, thậm chí có thể để lại vết thâm nâu đậm hơn cả đốm đồi mồi ban đầu. Hiện tượng này gọi là tăng sắc tố sau viêm (post-inflammatory hyperpigmentation).

Tác dụng phụ này được ghi nhận là dễ xảy ra hơn ở người có nền da sẫm màu, ở người lơ là chống nắng ngay sau khi làm, hoặc ở người cố bóc vảy sớm. Da càng sẫm màu thì melanocyte vốn càng nhạy, nên chỉ một kích ứng nhỏ cũng dễ sinh thêm sắc tố.

Vì vậy, sau khi điều trị, ít nhất 4 đến 8 tuần nên thoa lại kem chống nắng đều đặn và che chắn vật lý bằng mũ hoặc dù để an toàn hơn. Kem chống nắng đơn thuần khó chặn hết tia UV, nên nếu hay ra ngoài trời, kết hợp thêm mũ rộng vành hay dù sẽ chắc chắn hơn nhiều. Nếu chẳng may vẫn bị thâm, phần lớn sẽ mờ dần theo thời gian, nên thay vì vội vàng laser lại ngay, tốt hơn là kiên nhẫn chờ đợi và hạn chế kích ứng để da hồi phục tốt nhất.

Cần chú ý gì để tránh tái phát?

Laser chỉ phá vỡ khối sắc tố đã hình thành sẵn, chứ không phải một mũi tiêm phòng ngăn đốm đồi mồi mới xuất hiện trong tương lai. Ngay cả ở vị trí đã được điều trị sạch, nếu vùng da đó tiếp tục tích lũy tia UV, theo thời gian đốm mới vẫn có thể mọc lại tại cùng chỗ hoặc ở vị trí khác.

Vì vậy, duy trì thói quen chống nắng hằng ngày sau khi điều trị chính là cách chắc chắn nhất để giảm nguy cơ tái phát. Chỉ cần thoa kem chống nắng mỗi ngày, tránh ra ngoài vào giờ nắng gắt hoặc che chắn bằng mũ và kính râm, cũng đủ làm chậm tốc độ tích lũy sắc tố mới. Suy cho cùng, việc chăm sóc đốm đồi mồi không phải là một lần laser rồi xong, mà nên nhìn nhận như một quá trình dài bao gồm cả việc chống nắng sau điều trị.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).