Vì sao chứng đỏ mặt mạn tính gọi là rosacea cứ tái phát, từ các thể bệnh, tác nhân kích hoạt đến thuốc bôi và điều trị laser

Nếu má lúc nào cũng đỏ, chỉ cần hơi nóng lên hoặc ăn đồ cay là mặt đã bừng đỏ nóng ran, và quanh mũi cứ nổi lên những nốt đỏ li ti tái đi tái lại, thì đó có thể không phải là đỏ mặt thông thường mà là rosacea. Rosacea, còn gọi là chứng đỏ mặt mạn tính, nghe có vẻ xa lạ nhưng thực ra rất phổ biến, cứ khoảng hai mươi người trưởng thành thì có một người mắc phải.

Vấn đề là rosacea không phải bệnh chữa một lần là dứt. Da có thể đang ổn nhưng chỉ cần ra nắng hoặc căng thẳng là đỏ lại nổi lên, thậm chí chăm sóc sai cách còn khiến tình trạng nặng thêm. Vì vậy, thay vì nhắm tới khỏi hẳn, hướng điều trị rosacea thiên về giảm bớt các tác nhân kích hoạt và kiểm soát vết đỏ lâu dài. Bài viết này sẽ lần lượt trình bày rosacea khác gì với đỏ mặt thông thường, có những thể bệnh nào và vì sao da cứ đỏ mãi, điều gì làm bệnh nặng lên, và những loại thuốc, phương pháp điều trị nào đang được dùng, tất cả dựa trên số liệu nghiên cứu thực tế.

Rosacea thực chất là gì, khác đỏ mặt thông thường ở điểm nào?

Rosacea là bệnh viêm da mạn tính khiến vùng giữa mặt, tức là má, mũi, trán và cằm, luôn ửng đỏ kéo dài. Ai cũng có lúc mặt đỏ lên khi trời nóng rồi lại dịu đi ngay, nhưng kiểu đỏ tạm thời đó khác hẳn với rosacea. Đỏ mặt thông thường sẽ trở lại màu da bình thường khi hết tác nhân kích thích, còn với rosacea, vết đỏ khó lặn, mạch máu li ti nổi rõ, và thường đi kèm cả những nốt viêm nhỏ như hạt kê.

Vì thế, rosacea không thể giải quyết chỉ bằng cách che phủ bằng trang điểm. Nhìn bên ngoài có vẻ giống nhau, nhưng bên trong da, mạch máu và phản ứng miễn dịch đang ở trạng thái nhạy cảm, nên nếu không xử lý đúng nguyên nhân thì tình trạng cứ lặp lại. Nói cách khác, việc phân biệt vết đỏ của mình là phản ứng thoáng qua hay là bệnh kéo dài chính là bước đầu tiên trong chăm sóc. Bảng dưới đây tóm tắt sự khác biệt giữa hai tình trạng này.

Tiêu chí	Đỏ mặt thông thường	Rosacea
Tính chất	Phản ứng tạm thời	Bệnh da mạn tính
Thời gian	Dịu đi nhanh	Kéo dài, tái phát
Mụn mủ li ti	Hầu như không có	Thường đi kèm
Mạch máu li ti	Hiếm gặp	Phổ biến
Cách xử lý	Tránh tác nhân kích thích	Điều trị và chăm sóc lâu dài

Rosacea phổ biến đến mức nào và thường gặp ở ai?

Rosacea không phải là chuyện đỏ mặt hiếm gặp chỉ mình bạn gặp phải. Theo các nghiên cứu tổng hợp dữ liệu người trưởng thành trên toàn thế giới, cứ khoảng 20 người thì có 1 người, tức hơn 5%, đang mắc rosacea. Điều đó có nghĩa đây là bệnh rất thường gặp tại các phòng khám da liễu.

Xét theo giới tính, tỷ lệ ở nữ giới là 5.41%, rõ ràng cao hơn nam giới với 3.90%. Bệnh cũng thường gặp hơn ở độ tuổi 30 đến 50, đặc biệt là ở người có làn da trắng mỏng dễ ánh đỏ. Tuy nhiên, dù số lượng nam giới mắc bệnh ít hơn, họ lại có nguy cơ tiến triển sang thể nặng hơn như thể phì đại mũi khiến da mũi dày lên, nên nam giới cũng không nên chủ quan.

Chính vì phổ biến như vậy nên thông tin về rosacea cũng tràn lan, nhưng cũng vì thế mà không ít người tự chăm sóc sai cách khiến bệnh nặng thêm. Hơn nữa, ở giai đoạn đầu nhiều người chỉ nghĩ đơn giản là da mình dễ đỏ, cho đến khi mụn mủ và mạch máu li ti đã xuất hiện rõ mới tìm đến bác sĩ. Trên thực tế, rosacea còn dễ bị nhầm với mụn trứng cá, viêm da tiết bã hoặc dị ứng, nên thường được chẩn đoán muộn hơn mong đợi.

Cách điều trị rosacea thay đổi tùy theo thể bệnh và mức độ nặng nhẹ, nên thay vì tự ý dùng dồn dập các sản phẩm mạnh, việc xác định trước mình thuộc thể nào sẽ an toàn hơn. Nếu vết đỏ kéo dài nhiều tháng và kèm theo mụn mủ hoặc mạch máu li ti, bạn nên đi khám để kiểm tra.

Vì sao mặt cứ đỏ đi đỏ lại?

Vết đỏ trong rosacea hình thành từ sự đan xen của ba yếu tố chính. Thứ nhất là mạch máu. Ở da bị rosacea, các mạch máu gần bề mặt da bị giãn nở sẵn và rất dễ giãn thêm chỉ với một kích thích nhỏ, khiến vùng giữa mặt luôn ửng đỏ và bừng nóng ngay khi chỉ hơi nóng hoặc căng thẳng.

Thứ hai là viêm. Ở da rosacea, hệ miễn dịch bẩm sinh của cơ thể hoạt động quá mức, sản sinh ra protein kháng khuẩn LL-37 nhiều hơn mức cần thiết. Chất này làm giãn mạch máu và kéo các tế bào viêm đến, tạo thành những nốt đỏ và mụn mủ. Nói dễ hiểu, hệ thống phòng vệ của cơ thể hoạt động quá nhạy, vô tình tự kích thích chính mình.

Thứ ba là Demodex, loại ký sinh trùng cực nhỏ sống trên da mặt của hầu như ai cũng có, nhưng ở da rosacea, đặc biệt là thể có nhiều sẩn mủ, số lượng Demodex lại cao bất thường. Loại ký sinh trùng này cùng với vi khuẩn đi kèm chính là tác nhân kích hoạt phản ứng viêm nói trên. Đó là lý do vì sao các phương pháp điều trị giúp giảm Demodex, như kem ivermectin sẽ được nhắc đến ở phần sau, lại có hiệu quả tốt với tình trạng viêm.

Cuối cùng, mạch máu, viêm và Demodex cùng thúc đẩy lẫn nhau khiến vết đỏ kéo dài dai dẳng. Khi hàng rào bảo vệ da suy yếu, nước dễ mất đi và da trở nên nhạy cảm hơn với các tác nhân bên ngoài, vòng luẩn quẩn này càng thêm bền vững. Vì vậy, điều trị rosacea thường không nhắm vào một yếu tố duy nhất mà kết hợp cả laser cho mạch máu với thuốc bôi và thuốc uống để kiểm soát viêm cùng Demodex.

Điều gì khiến rosacea trở nặng?

Để kiểm soát rosacea, trước tiên cần biết điều gì khiến mặt mình bừng đỏ. Trong khảo sát trên 1,066 bệnh nhân, tác nhân đứng đầu là tia UV với 81% người chọn, tiếp theo là căng thẳng 79%, thời tiết nóng 75%, rượu bia 52% và đồ ăn cay 45%. Hầu hết đều là những thứ chúng ta gặp thường xuyên trong cuộc sống hàng ngày.

Vì thế, chăm sóc trong sinh hoạt hàng ngày chiếm đến một nửa hiệu quả điều trị. Quan trọng nhất là chống nắng đều đặn mỗi ngày. Bôi đủ lượng kem chống nắng kết hợp che chắn vật lý bằng nón hoặc dù sẽ giúp giảm rõ rệt tần suất da bừng đỏ. Ngoài ra, nên hạn chế những tình huống làm mặt nóng lên như xông hơi, ăn canh nóng hay thay đổi nhiệt độ đột ngột, còn rượu bia và đồ ăn cay thì nên điều chỉnh tùy theo phản ứng của da mình.

Một cách hữu ích là ghi nhật ký tác nhân kích hoạt. Chỉ cần ghi lại vài ngày xem mặt đỏ lên vào lúc nào, bạn sẽ nhận ra tác nhân riêng của mình khác với người khác. Có người phản ứng với cà phê, có người lại nhạy với một loại mỹ phẩm cụ thể. Ngoài ra, nên tránh tẩy tế bào chết mạnh, toner chứa cồn hay rửa mặt chà xát mạnh, và dùng các sản phẩm dịu nhẹ, cấp ẩm tốt để bảo vệ hàng rào da. Đó là con đường giúp da bớt nhạy cảm với tình trạng đỏ.

Rosacea được chia thành những thể bệnh nào?

Rosacea không chỉ có một biểu hiện mà được chia thành bốn thể chính, và mỗi thể lại cần hướng điều trị khác nhau. Vì vậy, biết được mình thuộc thể nào là điều quan trọng. Bảng dưới đây tóm tắt đặc điểm của từng thể.

Thể bệnh	Đặc điểm chính
Thể đỏ mạch máu	Đỏ kéo dài kèm mạch máu li ti
Thể sẩn mủ	Nốt đỏ và mụn mủ
Thể phì đại mũi	Da mũi dày lên
Thể ở mắt	Cay mắt, cộm, đỏ mắt

Phổ biến nhất là thể đỏ mạch máu, với vết đỏ và mạch máu li ti kéo dài. Khi kèm thêm mụn mủ và nốt đỏ tái phát liên tục thì gọi là thể sẩn mủ, dễ nhầm với mụn trứng cá nhưng khác ở chỗ không có nhân trắng và luôn có nền da đỏ. Thể phì đại mũi chủ yếu gặp ở nam giới, khi da mũi trở nên sần sùi và dày lên, thường xuất hiện ở những trường hợp bị bỏ mặc lâu ngày.

Thể dễ bị bỏ sót nhất là thể ở mắt. Mắt cay, khô rít, hoặc cộm và đỏ tái đi tái lại, và triệu chứng này đôi khi xuất hiện trước cả biểu hiện trên da, nên nhiều người tưởng nhầm là khô mắt thông thường mà bỏ qua. Trên thực tế, không hiếm người có hai ba thể cùng tồn tại một lúc, vì vậy thay vì phân chia rạch ròi, tốt hơn nên xem thể bệnh như một cơ sở để xác định triệu chứng nào đang nổi trội nhất ở mình, từ đó định hướng trọng tâm điều trị.

Điều trị và duy trì lâu dài bằng thuốc và laser như thế nào?

Nền tảng điều trị rosacea là thuốc bôi. Với thể sẩn mủ có nốt đỏ và mụn mủ, các loại kem metronidazole, azelaic acid và ivermectin được sử dụng phổ biến. Theo nghiên cứu, ivermectin giảm khoảng 83% tổn thương viêm, metronidazole khoảng 74% và azelaic acid khoảng 58%. Vì ba con số này đến từ các nghiên cứu khác nhau nên không nên xem đó là thứ hạng hơn kém tuyệt đối, mà nên hiểu cả ba đều là lựa chọn đã được kiểm chứng, giúp giảm hơn một nửa tổn thương. Đặc biệt, ivermectin còn giảm được cả Demodex như đã nói ở trên nên có tác dụng kháng viêm mạnh.

Khi tình trạng viêm nặng hoặc thuốc bôi đơn thuần không đủ, bác sĩ sẽ thêm thuốc uống. Điển hình là doxycycline liều thấp 40mg, được dùng ở liều nhắm đến tác dụng kháng viêm chứ không phải kháng khuẩn, nên vừa giảm bớt lo ngại về đề kháng vừa làm dịu các nốt đỏ. Riêng vết đỏ nền và mạch máu li ti thì thuốc bôi khó giải quyết triệt để, lúc này laser hoặc ánh sáng nhắm vào mạch máu sẽ phát huy tác dụng. Phương pháp này chỉ tác động chọn lọc lên các mạch máu bị giãn, nên thường cần thực hiện nhiều lần để làm mờ dần vết đỏ nền và mạch máu li ti.

Có một điều cần đặc biệt lưu ý. Nếu vì thấy đỏ mà bôi thuốc chứa steroid lên mặt trong thời gian dài, ban đầu có thể thấy dịu đi nhưng khi ngừng thuốc, tình trạng có thể bùng phát nặng hơn thành rosacea do steroid, vì vậy nên tránh dùng theo thói quen. Và rosacea là bệnh cần quản lý lâu dài hơn là chữa khỏi hoàn toàn. Dù đã cải thiện nhờ thuốc và các phương pháp điều trị, nếu vẫn tiếp xúc với tia UV và các tác nhân kích hoạt thì vết đỏ vẫn có thể quay lại. Vì thế, duy trì việc chăm sóc trong sinh hoạt hàng ngày với tinh thần giữ gìn thành quả lâu dài chính là cách điều trị chắc chắn nhất.