Phát ban đỏ quanh miệng cứ tái đi tái lại, cơ chế do kem steroid và các chất kích ứng gây ra và cách xử lý

Nếu quanh miệng cứ liên tục nổi những nốt đỏ li ti giống hạt kê, rất có thể đó là viêm da quanh miệng. Đúng như tên gọi, phát ban tập trung quanh vùng miệng, nhưng điều lạ là một viền da mỏng sát ngay môi lại luôn sạch sẽ, còn phía ngoài viền đó thì các nốt nhỏ mọc san sát nhau.

Tình trạng này rất dễ nhầm với mụn trứng cá, nhưng khác ở chỗ không có mụn đầu đen, và vị trí có thể lan sang cả cạnh mũi, dưới mắt. Ngoài ra, nếu bôi thuốc trị mụn hoặc kem steroid thì ban đầu có vẻ dịu đi nhưng sau đó lại bùng lên nặng hơn, khiến nhiều người cứ chịu đựng hoặc tiếp tục bôi sai loại kem cho đến khi tình trạng trở nên tệ hơn. Sau đây là cơ chế lý giải vì sao hiện tượng này chỉ xảy ra quanh miệng.

Vì sao phát ban đỏ chỉ tập trung quanh vùng miệng?

Vùng da quanh miệng cử động đến hàng trăm lần mỗi ngày. Trong lúc nói chuyện, ăn uống và nuốt nước bọt, vùng da này liên tục giãn ra rồi gấp lại, nên hàng rào bảo vệ da ở đây phải chịu ma sát và kích ứng thường xuyên hơn nhiều so với các vùng khác.

Bên cạnh đó, đây cũng là nơi thường xuyên tiếp xúc với nước bọt, thức ăn, bọt kem đánh răng hay son dưỡng môi. Hàng rào bảo vệ da, tức lớp sừng có chức năng như một bức tường giữ ẩm và ngăn chất kích ứng, khi bị các tác nhân này tác động lặp đi lặp lại sẽ dần mỏng đi và lỏng lẻo hơn. Chất kích ứng và vi khuẩn theo đó dễ dàng xâm nhập sâu hơn, gây viêm nhẹ quanh nang lông. Còn viền da sát môi không nổi ban vì vùng này gần với niêm mạc, hầu như không có nang lông để viêm.

Vì sao kem steroid lại khiến phát ban nặng hơn?

Nguyên nhân phổ biến nhất được nhắc đến là kem steroid. Khi da mặt nổi đỏ, nhiều người có thói quen bôi luôn kem steroid có sẵn trong nhà, và những ngày đầu vết đỏ thường dịu xuống nên dễ khiến người dùng nghĩ là thuốc có hiệu quả.

Steroid là loại thuốc ức chế trực tiếp phản ứng miễn dịch gây viêm. Có thể hình dung như xe cứu hỏa dập tắt đám cháy một cách cưỡng bức, nhưng vấn đề là nguyên nhân gây cháy vẫn còn nguyên đó. Hơn nữa, khi bôi steroid kéo dài, chức năng giám sát miễn dịch bình thường của da cũng bị ức chế theo, khiến vi khuẩn và phản ứng kích ứng vốn dĩ bị kiểm soát lại có cơ hội phát triển mạnh hơn.

Vì vậy, khi ngưng bôi kem, phần viêm bị dồn nén trước đó thường bùng phát cùng lúc, khiến phát ban đỏ và lan rộng hơn trước. Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng dội ngược steroid, giống như một chiếc lò xo bị nén càng lâu thì khi buông ra sẽ bật lên càng mạnh. Chính vì vậy, nếu nghi ngờ viêm da quanh miệng, các bác sĩ khuyên nên xác định nguyên nhân trước khi tự ý bôi kem steroid.

Kem đánh răng chứa fluor và các chất kích ứng làm tổn hại hàng rào bảo vệ da như thế nào?

Kem đánh răng chứa fluor cũng là một trong những nguyên nhân được nhắc đến từ lâu. Khi đánh răng, bọt kem tự nhiên tiếp xúc với vùng da quanh miệng, và có báo cáo cho rằng thành phần fluor có thể kích ứng vùng da này, làm suy yếu hàng rào bảo vệ.

Chất hoạt động bề mặt trong kem đánh răng cũng có cơ chế tương tự. Chất tạo bọt giúp làm sạch dầu mỡ hiệu quả, nhưng chính vì khả năng tẩy rửa mạnh nên nó cũng có thể cuốn trôi luôn lớp màng lipid tự nhiên trên bề mặt da. Màng lipid là lớp dầu lấp đầy khoảng trống giữa các tế bào sừng, và khi lớp này bị bào mòn, nước dễ bay hơi hơn còn các tác nhân bên ngoài lại xâm nhập sâu hơn. Có thể hình dung giống như lớp vữa giữa các viên gạch bị bong ra, khiến cả bức tường trở nên lỏng lẻo.

Vì vậy, với những người bị viêm da quanh miệng tái đi tái lại, chuyển sang loại kem đánh răng không chứa fluor hoặc dùng chất hoạt động bề mặt dịu nhẹ hơn cũng là một hướng thử nghiệm được khuyến nghị. Tuy nhiên, mỗi người phản ứng với từng thành phần khác nhau, nên việc đổi kem đánh răng không phải lúc nào cũng cải thiện tình trạng ngay lập tức.

Vì sao kem dưỡng đặc và mỹ phẩm dày lại gây bít tắc nang lông?

Kem dưỡng ẩm đặc hoặc mỹ phẩm chứa nhiều dầu cũng là tác nhân thường gặp. Thoạt nghe có vẻ dưỡng ẩm càng nhiều thì da càng tốt, nhưng ở vùng nhạy cảm với kích ứng như quanh miệng, điều này có thể phản tác dụng.

Kem dưỡng đặc phủ lên bề mặt da như một lớp màng mỏng, cản trở sự lưu thông của không khí và độ ẩm. Tình trạng này gọi là bít tắc, khiến nhiệt và hơi ẩm bên dưới không thoát ra được. Trong môi trường đó, vi khuẩn thường trú và các chất kích ứng quanh nang lông lại càng dễ sinh sôi. Giống như nhà kính bị hấp nóng và ẩm lên, vùng da dưới lớp kem cũng rơi vào tình trạng tương tự.

Một số sản phẩm sau đây thường được nhắc đến:

• Kem dưỡng ẩm gốc dầu quá đặc: mục đích là bổ sung màng lipid, nhưng nếu bôi quá dày sẽ làm tình trạng bít tắc nặng hơn, dễ khiến viêm quanh nang lông tăng lên thay vì giảm.
• Kem chống nắng chứa nhiều dầu: đặc biệt nếu có thói quen bôi dặm dày quanh miệng, cũng tạo ra tình trạng bít tắc tương tự.
• Kem nền, kem che khuyết điểm có độ che phủ cao: sắc tố và dầu trộn lẫn dễ làm bít lỗ chân lông, còn quá trình tẩy trang lại tạo thêm ma sát kích ứng.

Vì sao dễ nhầm với mụn trứng cá hay viêm da tiết bã?

Viêm da quanh miệng thường bị nhầm lẫn với mụn trứng cá và viêm da tiết bã vì có vẻ ngoài khá giống nhau. Cả 3 đều có điểm chung là da mặt nổi đỏ hoặc xuất hiện các nốt li ti.

Tuy nhiên, mụn trứng cá thường có mụn đầu đen hoặc mụn đầu trắng do bã nhờn bít tắc xuất hiện trước, trong khi viêm da quanh miệng không có lỗ chân lông bị bít mà chỉ nổi bật các nốt đỏ nhỏ, đều nhau. Còn viêm da tiết bã thường xuất hiện ở lông mày, cạnh mũi, da đầu, những vùng nhiều bã nhờn, kèm theo bong tróc và nhờn rít, trong khi viêm da quanh miệng chủ yếu biểu hiện dưới dạng phát ban khu trú quanh miệng chứ không kèm nhiều bong tróc.

Vì vậy, thay vì tự chẩn đoán rồi bôi thuốc trị mụn hoặc kem steroid, nếu phát ban kéo dài trên 2 tuần, việc thăm khám để xác định chính xác tình trạng sẽ hữu ích hơn. Nguyên nhân khác nhau thì cách xử lý cũng hoàn toàn khác nhau.

Vì sao ngưng bôi steroid lại khiến da nặng hơn?

Bước đầu tiên trong điều trị viêm da quanh miệng thường là ngưng bôi kem steroid. Nhưng khi vừa ngưng, phát ban thường trở nên nặng hơn trong vài ngày đến vài tuần đầu, đây là điều rất phổ biến.

Nguyên nhân là phản ứng dội ngược đã nói ở trên. Phản ứng viêm bị steroid đè nén trong thời gian dài sẽ bùng lên cùng lúc ngay khi thuốc không còn tác dụng. Giống như lò xo bị nén càng lâu thì bật lên càng mạnh khi buông ra, thời gian sử dụng steroid càng dài thì mức độ dội ngược sau khi ngưng cũng có xu hướng càng mạnh.

Vì vậy, thay vì ngưng steroid đột ngột và hoàn toàn, các bác sĩ thường khuyên nên giảm dần cường độ sử dụng hoặc chuyển sang phương pháp điều trị khác. Vượt qua được giai đoạn này thì tình trạng viêm mới dần đi vào ổn định.

Hướng điều trị cơ bản để giảm kích ứng là gì?

Hướng điều trị cơ bản là giảm tối đa các yếu tố kích ứng và cho hàng rào bảo vệ da đã tổn thương thời gian để tự phục hồi.

Một số phương pháp thường được kết hợp sử dụng gồm:

• Kem kháng sinh bôi tại chỗ: các loại kem chứa metronidazole hoặc erythromycin thường được dùng để làm dịu viêm quanh nang lông. Vì các thuốc này chỉ ức chế sự phát triển của vi khuẩn mà không đè nén mạnh phản ứng miễn dịch như steroid, nên nguy cơ dội ngược thấp hơn.
• Kháng sinh đường uống: khi phát ban lan rộng hoặc có nhiều mụn mủ nhỏ, các thuốc nhóm tetracycline như doxycycline cũng được dùng trong một thời gian nhất định. Nhóm thuốc này vừa có tác dụng kháng khuẩn, vừa được biết là có khả năng làm dịu chính phản ứng viêm.
• Tối giản kem dưỡng và mỹ phẩm: trong giai đoạn điều trị, chỉ nên giữ lại những sản phẩm dịu nhẹ và kết cấu mỏng nhẹ, tạm ngưng những sản phẩm còn lại để hỗ trợ quá trình hồi phục. Giảm tác nhân kích ứng sẽ giúp hàng rào bảo vệ da có đủ thời gian tái tạo.

Những thói quen cần tránh trong quá trình chăm sóc?

Trong lúc phát ban đang lắng xuống, điều quan trọng nhất là không tạo thêm kích ứng mới.

• Nên tạm ngưng dùng kem dưỡng đặc và các sản phẩm gốc dầu trong giai đoạn hồi phục, vì tình trạng viêm do bít tắc có thể bùng lên trở lại.
• Không nên thử mỹ phẩm mới lạ hoặc các sản phẩm tẩy tế bào chết mạnh trong giai đoạn này, vì hàng rào bảo vệ da chưa ổn định sẽ phản ứng mạnh ngay cả với kích ứng nhỏ.
• Nên tránh rửa mặt bằng nước nóng hoặc chà xát mạnh, vì cả nhiệt và ma sát đều làm hàng rào bảo vệ da mỏng đi.
• Nếu vẫn còn kem steroid trong nhà, không nên tự ý bôi lại, vì dù trước mắt có vẻ dễ chịu nhưng có thể dẫn đến hiệu ứng dội ngược.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).