U mềm lây: nguyên nhân, đường lây và vì sao trẻ em dễ bị

U mềm lây là bệnh da nhiễm trùng khá phổ biến, biểu hiện bằng những nốt sẩn nhỏ li ti, màu da, nổi sần sùi trên bề mặt da. Bệnh thường gặp ở mặt và thân mình trẻ nhỏ, nhưng người lớn cũng không phải ngoại lệ.

Nhiều người chỉ xem đây là vấn đề ngoài da đơn thuần. Nhưng thực ra mỗi nốt sẩn đó là dấu vết của việc virus tự nhân lên liên tục bên trong tế bào da. Vậy vì sao bệnh dễ lây và lan rộng đến vậy? Bài viết này sẽ giải thích dựa trên cách virus di chuyển và hoạt động.

Virus họ đậu mùa gây u mềm lây

Nguyên nhân gây u mềm lây là virus Molluscum contagiosum (MCV), một loại virus DNA thuộc họ Poxvirus, cùng nhóm với virus từng gây bệnh đậu mùa. Cần lưu ý là thủy đậu hay herpes lại thuộc họ Herpesvirus hoàn toàn khác, nên hai nhóm virus này không có liên quan gì với nhau.

Loại virus này không di chuyển khắp cơ thể. Nó chỉ khu trú trong tế bào biểu bì, tức lớp ngoài cùng của da, và tự nhân lên tại chỗ. Vì không xâm nhập vào máu hay các cơ quan nội tạng, u mềm lây phần lớn được xem là bệnh lành tính, diễn tiến nhẹ nhàng.

Khi virus nhân lên bên trong tế bào biểu bì, tế bào phồng lên và tạo thành những nốt sẩn tròn đặc trưng. Chỗ lõm nhỏ ở giữa nốt sẩn, gọi là rốn trung tâm, cũng hình thành vì khối tế bào do virus tạo ra dần vỡ ra từ chính giữa.

Trong cùng họ Poxvirus, mỗi loại lại khu trú ở vị trí khác nhau. Có loại poxvirus xâm nhập sâu vào cơ thể và gây triệu chứng toàn thân, nhưng virus Molluscum contagiosum chỉ bám chặt ở lớp nông của biểu bì. Chính vì chỉ khu trú ở mức độ nông như vậy nên bệnh thường lành mà không để lại sẹo.

U mềm lây có lây qua không khí không?

Để virus u mềm lây lây truyền được, bắt buộc phải có sự tiếp xúc trực tiếp giữa da với da, hoặc giữa da với vật dụng dính virus. Đây là cách lây hoàn toàn khác so với virus cảm cúm phát tán trong không khí qua ho hay hắt hơi.

Lý do khá đơn giản. Virus này chỉ thích nghi để phát triển bên trong tế bào biểu bì, nên không có con đường xâm nhập sâu vào cơ thể qua đường hô hấp hay đường máu. Vì vậy, virus chỉ có thể truyền sang người khác hoặc sang vùng da khác thông qua tiếp xúc bề mặt da.

Bề mặt nốt sẩn và chất dịch bên trong chứa rất nhiều hạt virus. Khi sờ hay nặn nốt sẩn, virus sẽ dính vào tay, và ngay khi bàn tay hay vật dụng đó chạm vào vùng da khác, một ổ nhiễm mới có thể bắt đầu hình thành.

Đường lây giữa người với người và thời gian ủ bệnh

Con đường lây phổ biến nhất chính là tiếp xúc da kề da trực tiếp. Trẻ em thường bị lây khi chơi đùa, va chạm cơ thể ngoài sân chơi, hoặc khi tập những môn thể thao có tiếp xúc thân mật như vật hay judo.

Ở người lớn, tình hình có phần khác. U mềm lây xuất hiện quanh vùng sinh dục thường lây qua quan hệ tình dục, nên đôi khi được xếp vào nhóm bệnh lây truyền qua đường tình dục. Vì vậy, nếu thấy nốt sẩn ở vùng này, tốt nhất nên đi khám để phân biệt với các bệnh da khác.

Thời gian từ lúc lây nhiễm đến khi nốt sẩn xuất hiện cũng không hề ngắn. Thông thường phải mất vài tuần, thậm chí vài tháng sau khi tiếp xúc, nốt sẩn mới thực sự lộ ra ngoài. Trong suốt thời gian ủ bệnh, virus cần thời gian để nhân lên dần dần bên trong tế bào biểu bì.

Chính vì thời gian ủ bệnh kéo dài như vậy nên rất khó xác định chính xác thời điểm bị lây. Rất có thể việc tiếp xúc đã xảy ra từ rất lâu trước khi nốt sẩn xuất hiện, và trong khoảng thời gian đó da hoàn toàn không có biểu hiện gì, nên người bệnh có thể vô tình lây cho người khác mà không hề hay biết.

Khăn tắm và đồ chơi dưới nước có lây không?

U mềm lây không chỉ lây từ người sang người mà còn có thể lây qua vật dụng trung gian. Khăn tắm, bọt biển tắm, phao bơi hay đồ chơi ở hồ bơi, những vật tiếp xúc trực tiếp với da, là những ví dụ điển hình.

Hạt virus dù đã rời khỏi da vẫn có thể tồn tại trên bề mặt vật dụng trong một thời gian. Vì thế, nếu người khác dùng chung khăn tắm với người đang mắc bệnh, virus bám trên khăn hoàn toàn có thể dính sang vùng da mới.

Hồ bơi hay nhà tắm công cộng, những nơi nhiều người cùng tiếp xúc cơ thể, cũng được xem là môi trường có nguy cơ cao hơn. Không phải bản thân nước là nguồn phát tán virus, mà là vì ở những nơi này, tần suất da chạm da tăng lên và nhiều người thường dùng chung đồ chơi dưới nước. Những vật như phao bơi hay tay vịn cầu trượt, nơi nhiều trẻ thay nhau nắm vào, cũng có thể trở thành vật trung gian vì lý do tương tự.

Vì sao gãi làm lan khắp cơ thể?

U mềm lây thường không dừng lại ở một vị trí mà dễ lan rộng sang vùng bên cạnh hoặc sang những vùng da khác. Nguyên nhân chính đằng sau đó chính là hành động gãi.

Khi cào hoặc bóc nốt sẩn bằng móng tay, virus bên trong sẽ dính lên móng và ngón tay. Nếu bàn tay đó chạm vào vùng da khác, virus sẽ di chuyển đến vị trí mới, bám lại và tiếp tục nhân lên ở đó. Kiểu lây lan ngay trong chính cơ thể mình như vậy được gọi là hiện tượng tự cấy (autoinoculation).

Cũng thường thấy hiện tượng nốt sẩn mọc thành hàng dọc theo vết xước do gãi. Đó là vì hàng rào bảo vệ da bị suy yếu tại vùng có vết thương, tạo điều kiện thuận lợi để virus dễ dàng xâm nhập hơn. Giống như nước dễ thấm qua khe nứt, virus cũng dễ len vào qua những chỗ da bị tổn thương.

Vì sao trẻ em dễ bị lây hơn?

U mềm lây đặc biệt phổ biến ở trẻ nhỏ. Một trong những lý do là hàng rào bảo vệ da của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, và nhiều trẻ còn có tình trạng da nhạy cảm như viêm da cơ địa khiến hàng rào da vốn đã yếu lại càng yếu hơn. Khi hàng rào bảo vệ suy yếu, virus càng dễ xâm nhập vào biểu bì.

Bên cạnh đó, trẻ em thường dành nhiều thời gian chơi đùa, va chạm cơ thể với nhau, và có thói quen đưa tay lên mặt hay lên người rất thường xuyên. Mỗi hành động nhỏ như vậy đều làm tăng cơ hội lây nhiễm.

Ở người lớn, hàng rào bảo vệ da tương đối chắc chắn hơn nên ít bị lây hơn. Tuy nhiên, với những người có hệ miễn dịch suy giảm, dù là người lớn, nốt sẩn vẫn có thể lan rộng và kéo dài dai dẳng. Nguyên nhân là vì tế bào miễn dịch không thể kịp thời phát hiện và xử lý những tế bào biểu bì đã bị virus chiếm giữ.

Nhìn chung, việc u mềm lây có dễ lây và kéo dài hay không phụ thuộc nhiều vào tình trạng hàng rào da và hệ miễn dịch của từng người, hơn là bản thân độc lực của virus. Cùng tiếp xúc với một lượng virus như nhau, người có hàng rào da chắc khỏe và hệ miễn dịch hoạt động tốt thường vượt qua mà không gặp vấn đề lớn.

Cách chăm sóc để u mềm lây không lan

Phần lớn trường hợp u mềm lây sẽ tự khỏi theo thời gian, khi hệ miễn dịch của cơ thể dần dọn sạch virus. Tuy nhiên, trong suốt quá trình đó, việc chăm sóc đúng cách để tránh lây cho người khác và tránh lan rộng ra khắp cơ thể là điều rất quan trọng.

• Không sờ tay hay nặn nốt sẩn. Khi nặn, virus bên trong có thể phát tán ra tay và vùng da xung quanh.

• Khăn tắm, quần áo, đồ dùng tắm rửa nên dùng riêng, không dùng chung với các thành viên khác trong gia đình. Cách này giúp chặn đứng hoàn toàn con đường lây qua virus còn sót lại trên bề mặt vật dụng.

• Che vùng da có nốt sẩn bằng quần áo mỏng hoặc băng gạc. Đây là cách giảm bớt cơ hội da tiếp xúc trực tiếp với da.

• Dưỡng ẩm đầy đủ để da không bị khô và nứt nẻ. Hàng rào bảo vệ da càng chắc khỏe thì virus càng khó xâm nhập vào.

• Ưu tiên tắm nhanh bằng vòi sen thay vì ngâm mình lâu trong nước ấm. Da ngâm nước lâu sẽ khiến hàng rào bảo vệ suy yếu, tạo điều kiện cho virus dễ xâm nhập hơn.

Nếu duy trì những thói quen này và kiên nhẫn chờ đợi, phần lớn trường hợp sẽ tự lành mà không để lại dấu vết đáng kể. Tuy nhiên, nếu nốt sẩn cứ tiếp tục tăng thêm hoặc kéo dài quá lâu, có thể cân nhắc đến việc điều trị loại bỏ trực tiếp tại cơ sở y tế.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).