Liệu pháp exosome giờ phòng khám nào cũng có, không phải tế bào gốc thì vì sao vẫn tạo hiệu quả tái tạo da?

Ngày nay, sau khi làm liệu pháp laser tại các phòng khám da liễu hay thẩm mỹ, rất nhiều nơi sẽ thoa ống tinh chất exosome hoặc đắp mặt nạ để da hấp thụ ngay sau đó. Nghe cái tên thôi có thể tưởng đây là liệu pháp tế bào gốc, nhưng thực chất bên trong exosome không hề chứa một tế bào sống nào.

Vậy thì thứ vật chất nhỏ bé chẳng có tế bào nào bên trong này làm sao tạo ra hiệu quả tái tạo? Exosome đóng vai trò giống như một lá thư di chuyển giữa các tế bào. Cái tên này xuất phát từ việc thông điệp chứa bên trong truyền tín hiệu phục hồi đến tế bào da.

Exosome là gì, túi tín hiệu do tế bào tạo ra

Trong quá trình sống, tế bào đưa một phần vật chất bên trong ra ngoài. Lúc này, một phần màng tế bào tách ra và tạo thành những túi rất nhỏ, được gọi là túi ngoại bào (extracellular vesicle). Exosome (exosome) là loại nhỏ nhất trong số các túi ngoại bào này. Đường kính chỉ khoảng 30 đến 150 nanomet, chưa bằng vài trăm phần của một sợi tóc.

Nghe từ túi dễ khiến người ta liên tưởng đến một quả bóng bay rỗng, nhưng thực tế bên trong chứa đầy đủ nhiều loại vật chất như yếu tố tăng trưởng (growth factor), cytokine (cytokine), microRNA, được sắp xếp khá dày đặc. Yếu tố tăng trưởng là loại protein ra lệnh cho tế bào phát triển, còn cytokine là chất tín hiệu điều hòa phản ứng viêm hoặc phục hồi. Để vận chuyển những chất này ra khỏi tế bào một cách an toàn thì cần có bao bì, và exosome chính là chiếc hộp đóng gói đó.

Tế bào gốc và exosome khác nhau ở điểm nào?

Trong các bảng hướng dẫn liệu trình, cụm từ dịch nuôi cấy tế bào gốc và exosome thường xuất hiện cùng nhau nên rất dễ gây nhầm lẫn. Nhưng hai thứ này hoàn toàn khác nhau. Tế bào gốc là chỉ chính bản thân tế bào, có khả năng sống, phân chia và biến đổi thành các loại tế bào khác. Trong khi đó, exosome là sản phẩm phụ mà chính tế bào gốc đó tiết ra trong quá trình nuôi cấy.

Nói cách khác, các sản phẩm exosome dùng trong liệu trình không chứa tế bào sống. Đó chỉ là những túi thông điệp mà tế bào để lại trong quá trình hoạt động, được lọc và thu gom lại. Vì vậy, so với liệu pháp cấy ghép tế bào trực tiếp, việc xử lý exosome tương đối đơn giản hơn, và cũng được cho là ít gặp phải những rủi ro có thể xảy ra khi tiêm tế bào sống vào cơ thể.

Con đường exosome truyền tín hiệu đến tế bào

Muốn hiểu exosome làm gì, trước tiên cần biết các tế bào giao tiếp với nhau ra sao. Dù không tiếp xúc trực tiếp, tế bào vẫn trao đổi và giao tiếp thông qua các chất tín hiệu. Trong cuộc giao tiếp này, exosome đóng vai trò như một chiếc phong bì thư. Nó bọc các thành phần bên trong như yếu tố tăng trưởng hay microRNA bằng một lớp màng để tránh hư hỏng, rồi vận chuyển an toàn đến đúng tế bào đích.

Khi đến được tế bào đích, exosome sẽ bám vào màng tế bào đó hoặc bị hấp thụ trọn vẹn vào bên trong. Khi phong bì mở ra, thông điệp bên trong được truyền vào tế bào, và tế bào sẽ đọc thông điệp này rồi phản ứng lại. Ví dụ, nguyên bào sợi (fibroblast, tế bào trong da chịu trách nhiệm tạo collagen) khi nhận được thông điệp phục hồi được ghi nhận là sẽ tăng cường sản xuất collagen.

Exosome tìm đúng tế bào đích bằng cách nào?

Tế bào trong cơ thể nhiều vô kể, vậy làm sao exosome tìm đúng tế bào cần đến chứ không đi lạc? Bí mật nằm ở những mảnh protein nhỏ bám trên bề mặt exosome. Loại protein này giống như nhãn địa chỉ dán trên hộp hàng chuyển phát.

Trên bề mặt tế bào đích có một loại thụ thể (receptor) giống như ổ khóa, khớp vừa vặn với nhãn đó. Giống như chìa khóa và ổ khóa phải khớp nhau thì cửa mới mở, protein trên bề mặt exosome và thụ thể của tế bào phải khớp với nhau thì tín hiệu mới được truyền vào bên trong. Vì vậy, exosome không bám bừa vào bất kỳ tế bào nào mà được cho là có phần chọn lọc đối tượng tác động.

Tín hiệu tái tạo và làm dịu hoạt động theo nguyên lý nào?

Trong số các yếu tố tăng trưởng chứa trong exosome, có loại ra lệnh sản xuất collagen và elastin, những protein tạo độ đàn hồi cho da. Collagen giống như những cột trụ nâng đỡ làn da, còn elastin đóng vai trò như dây thun nối giữa các cột trụ đó. Khi nguyên bào sợi nhận được chỉ thị này và hoạt động mạnh lên, cấu trúc bên trong da được ghi nhận là sẽ phản ứng theo hướng được lấp đầy trở lại.

Đồng thời, trong exosome cũng chứa các cytokine mang tín hiệu làm dịu viêm. Khi da bị kích ứng, tế bào miễn dịch sẽ tập trung đến gây ra phản ứng viêm khiến da đỏ và nóng rát, và khi tín hiệu làm dịu được truyền đến, phản ứng này được báo cáo là sẽ được điều hòa để lắng xuống nhanh hơn. Việc vừa mang tín hiệu tái tạo vừa mang tín hiệu làm dịu chính là lý do exosome được giải thích là hỗ trợ đồng thời cả phục hồi lẫn làm dịu da.

Vì sao thường dùng exosome ngay sau liệu pháp laser?

Sau khi làm laser hoặc lăn kim, trên bề mặt da sẽ xuất hiện những tổn thương hoặc lỗ nhỏ li ti. Bình thường, lớp sừng, lớp ngoài cùng của da, đóng vai trò như một bức tường kín nên các phân tử lớn khó thấm sâu vào bên trong. Nhưng ngay sau liệu trình, bức tường này sẽ hé mở trong khoảng 30 phút đến 1 giờ, tạo ra một khoảng thời gian da hấp thụ tốt hơn bình thường.

Nếu tận dụng khoảng thời gian này để thoa exosome, các chất tín hiệu được cho là sẽ dễ dàng tiếp cận đến lớp da nông hơn. Hơn nữa, làn da vừa bị kích thích bởi laser đúng lúc đang trong trạng thái phản ứng phục hồi diễn ra mạnh mẽ. Khi tín hiệu tái tạo và làm dịu được bổ sung vào thời điểm này, được báo cáo là sẽ hỗ trợ tốc độ lắng dịu của tình trạng đỏ da, châm chích, cũng như quá trình phục hồi nói chung. Đó là lý do vì sao các phòng khám thường dùng exosome dưới dạng ống tinh chất hoặc mặt nạ ngay sau khi làm laser.

Tuy nhiên, khoảng thời gian hấp thụ tốt này không kéo dài lâu. Vì hàng rào bảo vệ da sẽ tự bắt đầu phục hồi trong vòng 2 đến 4 giờ, nên cần thoa trong khoảng 30 phút đến 1 giờ ngay sau khi kết thúc liệu trình mới có thể kỳ vọng hiệu quả hấp thụ. Đây cũng chính là lý do các phòng khám thường đắp ống tinh chất hoặc mặt nạ ngay khi liệu trình vừa kết thúc.

Vì sao gần đây liệu pháp này mới trở nên phổ biến?

Bản thân exosome đã được biết đến trong lĩnh vực sinh học tế bào từ hàng chục năm trước. Vậy tại sao mãi đến khoảng 5 đến 10 năm gần đây mới xuất hiện dưới dạng liệu pháp làm đẹp? Lý do khá đơn giản. Vì kích thước quá nhỏ, trước đây công nghệ để tách chiết exosome tinh khiết, không lẫn mảnh vụn tế bào hay các vật chất khác, vẫn còn hạn chế.

Gần đây, nhờ các kỹ thuật phân tách như siêu ly tâm (ultracentrifugation) hay lọc tinh vi phát triển hơn, người ta mới có thể thu được exosome độ tinh khiết cao một cách ổn định. Cùng với đó, công nghệ bảo quản đông lạnh cũng được cải thiện, giúp việc lưu thông và bảo quản dưới dạng ống tinh chất tại các phòng khám trở nên khả thi. Có thể nói công nghệ đã đi trước, rồi liệu pháp mới theo sau và định hình được chỗ đứng của mình.

Bằng chứng khoa học hiện đã tích lũy được đến đâu?

Nguyên lý cơ bản rằng exosome truyền tín hiệu giữa các tế bào đã được xác nhận từ lâu trong sinh học tế bào. Tuy nhiên, các nghiên cứu về việc thoa lên da hoặc kết hợp trong liệu trình với mục đích làm đẹp vẫn còn ở giai đoạn đầu. Các thí nghiệm nuôi cấy tế bào hay quan sát lâm sàng quy mô nhỏ đã ghi nhận những kết quả tích cực về sản sinh collagen hay tốc độ phục hồi, nhưng các nghiên cứu quy mô lớn theo dõi trong hơn 1 năm vẫn chưa nhiều.

Một điều nữa cần lưu ý là mỗi sản phẩm exosome lại khác nhau về tế bào nguồn được chiết xuất và phương pháp tinh chế. Thành phần bên trong có thể thay đổi tùy theo tế bào nguyên liệu và cách tinh chế, nên việc so sánh trực tiếp hiệu quả giữa các sản phẩm được cho là khá khó khăn. Vì vậy, thay vì xem đây là một phương pháp điều trị đã hoàn thiện, nên hiểu liệu pháp này như một phương pháp hỗ trợ phục hồi vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu và tích lũy thêm bằng chứng thì chính xác hơn.

Nếu đang cân nhắc liệu trình, nên kiểm tra những gì?

• Kiểm tra exosome được chiết xuất từ loại tế bào nào, vì thành phần chất tín hiệu chứa bên trong có thể khác nhau tùy vào tế bào nguyên liệu.
• Kiểm tra sản phẩm có được quản lý chính thức dưới dạng mỹ phẩm hoặc thiết bị y tế đăng ký với cơ quan quản lý dược phẩm và thực phẩm (MFDS) hay không, vì các sản phẩm nằm ngoài hệ thống quản lý này có thể chưa được chuẩn hóa về quy trình tinh chế và thành phần.
• Nếu có kế hoạch kết hợp với liệu pháp laser hoặc lăn kim, hãy hỏi rõ liệu sản phẩm có được hướng dẫn sử dụng với mục đích hỗ trợ hấp thụ ngay sau liệu trình hay không, vì đây là phương pháp chỉ có thể kỳ vọng hiệu quả hấp thụ khi dùng trong khoảng 30 phút đến 1 giờ ngay sau liệu trình, thời điểm hàng rào bảo vệ da đang mở do tổn thương.

Exosome không phải là bản thân tế bào, mà là những túi nhỏ chọn lọc và chứa đựng các chất tín hiệu do tế bào tạo ra. Nhờ thông điệp bên trong hỗ trợ đồng thời cả tái tạo lẫn làm dịu da, exosome ngày càng được sử dụng phổ biến trong các liệu trình gần đây. Tuy nhiên, vì đây vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu, nên bắt đầu sau khi tìm hiểu kỹ về sản phẩm và phòng khám sẽ là lựa chọn hợp lý hơn.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).