Tổ đỉa: nguyên nhân, mụn nước lòng bàn tay có do mồ hôi không?

Nếu từng bị ngứa râm ran ở đầu ngón tay rồi sau đó thấy hàng loạt mụn nước nhỏ li ti nổi lên ở cạnh ngón tay và lòng bàn tay, rất có thể đó là tổ đỉa. Mụn nước trong suốt, chắc, khó vỡ và sờ vào thấy lợn cợn. Ngứa thường đến trước, mụn nước xuất hiện sau, nên nhiều người ban đầu chỉ nghĩ đơn giản là tay bị khô da mà bỏ qua.

Chỉ nghe cái tên thôi thì có vẻ đây là bệnh do tuyến mồ hôi hoạt động bất thường mà sinh ra mụn nước. Nhưng đó chỉ là cái tên đặt sai từ rất lâu trước đây, còn nguyên nhân thật sự không nằm ở tuyến mồ hôi. Bài viết sẽ đi lần lượt qua lý do vì sao có sự hiểu lầm này, cơ chế thật sự là gì, và cách chăm sóc để giảm tái phát.

Vì sao mụn nước nổi ở lòng bàn tay?

Mụn nước của tổ đỉa gần như chỉ xuất hiện ở lòng bàn tay, cạnh ngón tay và lòng bàn chân. Cùng là một bệnh nhưng ở cẳng tay hay mặt lại không nổi mụn nước theo kiểu này. Lý do nằm ở cấu trúc da khác biệt của những vùng đó.

Lớp sừng (lớp ngoài cùng của da, nơi tế bào chết xếp chồng lên nhau) ở lòng bàn tay và lòng bàn chân dày hơn hẳn so với các vùng khác. Đây là vùng thường xuyên cọ xát, tì đè, cầm nắm nên cơ thể tự làm dày lớp này để bảo vệ. Nhưng chính lớp sừng dày này lại gây ra vấn đề. Khi viêm xảy ra bên trong da, dịch viêm sẽ tiết ra, nhưng vì lớp sừng quá dày nên dịch này khó thoát lên bề mặt mà bị giữ lại bên trong. Dịch bị giữ lại kết thành nhiều túi nhỏ, tạo thành mụn nước chắc.

Có thể hình dung giống như nước đọng dưới một tấm bạt chống thấm: bạt càng chắc thì nước càng không thoát ra ngoài được mà phồng lên bên trong. Lớp sừng đóng đúng vai trò như tấm bạt đó.

Tổ đỉa có do mồ hôi không?

Tên tiếng Anh của tổ đỉa mang nghĩa liên quan đến chứng tăng tiết mồ hôi. Ngày xưa các bác sĩ từng cho rằng lỗ tuyến mồ hôi bị tắc khiến mồ hôi ứ lại trong da và sinh ra mụn nước. Đó cũng là lý do cái tên này ra đời.

Nhưng các nghiên cứu sinh thiết mô sau này đã xác nhận giả thuyết đó không đúng. Khi soi kỹ dịch trong mụn nước và mô xung quanh, tuyến mồ hôi lẫn ống dẫn mồ hôi đều không có bất thường gì đặc biệt. Mụn nước hình thành không phải trên đường đi của mồ hôi, mà ở khoảng trống giữa các tế bào trong lớp biểu bì.

Đúng là ở những người bị tăng tiết mồ hôi (thể trạng ra nhiều mồ hôi), tổ đỉa thường được ghi nhận xuất hiện nhiều hơn. Nhưng điều này được giải thích là do mồ hôi khiến da thường xuyên ẩm ướt, tạo môi trường dễ bị kích ứng và viêm, chứ không phải vì mồ hôi là nguyên liệu trực tiếp tạo ra mụn nước. Nói cách khác, mồ hôi chỉ đóng vai trò như một cò súng phụ, chứ không phải thành phần trực tiếp làm nên mụn nước.

Mụn nước nổi lên như thế nào?

Bản chất thật sự của tổ đỉa là một phản ứng viêm gọi là viêm da dạng bọt biển (spongiotic dermatitis). Từ dạng bọt biển ám chỉ tình trạng nước thấm vào khoảng trống giữa các tế bào da, khiến vùng đó phồng lên như miếng bọt biển ngậm nước.

Khi tế bào miễn dịch trong da nhận diện một tác nhân nào đó là vật lạ, chúng sẽ gửi tín hiệu viêm đến vùng đó. Theo tín hiệu này, nước và các chất gây viêm rò rỉ ra từ mạch máu, khiến khoảng trống giữa các tế bào ngậm nước và phồng lên như bọt biển. Phần phồng lên này kết tụ lại và trở thành mụn nước nhỏ.

Ở vùng da bình thường, phần phồng lên như vậy sẽ dần thoát ra bề mặt lớp sừng và xẹp xuống. Nhưng như đã nói ở trên, lòng bàn tay và lòng bàn chân có lớp sừng dày nên đường thoát bị chặn lại. Vì vậy, một tình trạng viêm mà ở vùng da khác chỉ thoáng qua thì ở đây lại đọng lại thành mụn nước chắc, nhìn thấy rõ.

Yếu tố làm tổ đỉa nặng thêm

Tổ đỉa không sinh ra chỉ từ một nguyên nhân duy nhất. Nhiều yếu tố cộng gộp lại khiến phản ứng miễn dịch dễ bị kích hoạt hơn. Dưới đây là những yếu tố được ghi nhận thường phối hợp với nhau:

• Tiền sử viêm da cơ địa (atopic dermatitis): Người bị viêm da cơ địa vốn có hàng rào da yếu sẵn nên chỉ cần kích thích nhỏ cũng dễ gây ra phản ứng viêm.
• Tiếp xúc kim loại như niken, coban: Nếu dị ứng với kim loại có trong trang sức, tiền xu, khóa kéo, mụn nước có thể xuất hiện không chỉ ở vùng tiếp xúc mà cả ở lòng bàn tay. Điều này được giải thích là do thành phần kim loại hấp thu vào cơ thể khiến phản ứng miễn dịch lan rộng.
• Nhiễm nấm như nấm bàn chân: Mụn nước có thể xuất hiện ở tay dù vùng nhiễm nấm ở xa. Đây được hiểu là hiện tượng hệ miễn dịch phản ứng với thành phần của nấm và tín hiệu đó lan sang cả vùng da khác.
• Tiếp xúc thường xuyên với nước, chất tẩy rửa, chất kích ứng: Bàn tay hay rửa chén, dọn dẹp sẽ bị hàng rào da rửa trôi liên tục, làm da mỏng đi và dễ bị kích ứng hơn.

Căng thẳng có ảnh hưởng không?

Không ít người bị tổ đỉa kể rằng mụn nước hay tái phát vào những giai đoạn căng thẳng nhiều. Thoạt nhìn, áp lực tinh thần và mụn nước trên da có vẻ chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng thực tế chúng được kết nối qua hệ thống tín hiệu bên trong cơ thể.

Khi căng thẳng, cơ thể tiết ra nhiều hormone cortisol hơn (hormone stress được tiết ra khi cơ thể ở trạng thái căng thẳng). Bình thường hormone này có vai trò kìm hãm viêm, nhưng nếu căng thẳng kéo dài, việc điều hòa miễn dịch lại bị rối loạn, khiến phản ứng viêm của da trở nên nhạy cảm hơn. Đồng thời, quá trình tổng hợp lipid cần thiết để duy trì hàng rào da cũng bị đẩy xuống hàng thứ yếu trong lúc căng thẳng.

Kết quả là hàng rào da yếu đi trong khi hệ miễn dịch lại nhạy cảm hơn, hai điều này cộng lại khiến những kích thích bình thường vốn không gây vấn đề gì cũng dễ dàng làm nổi mụn nước. Dù chưa làm sáng tỏ được toàn bộ cơ chế, nhưng xu hướng tái phát dồn vào giai đoạn căng thẳng là điều được quan sát khá phổ biến trên lâm sàng.

Tổ đỉa mất bao lâu để khỏi?

Tổ đỉa phần lớn là bệnh tự khỏi. Bản thân mụn nước thường xẹp trong khoảng 2 đến 3 tuần, sau đó vùng da đó bong ra như vảy khô rồi lành lại.

Vấn đề là nếu nguyên nhân vẫn còn tồn tại, mụn nước sẽ tái phát nhiều lần. Khi mụn nước quay lại cùng một vị trí nhiều lần, da có thể dần dày lên, nứt nẻ và chuyển thành dạng chàm mạn tính. Đến giai đoạn này, thời gian hồi phục cũng kéo dài hơn, nếu không chăm sóc tốt, triệu chứng có thể lên xuống thất thường trong nhiều tháng hoặc lâu hơn.

Vì vậy, với tổ đỉa, việc quản lý các yếu tố gây tái phát quan trọng không kém gì việc làm xẹp một đợt mụn nước cấp tính.

Điều trị tổ đỉa như thế nào?

Lựa chọn điều trị hàng đầu là thuốc mỡ corticosteroid bôi tại chỗ. Thuốc giúp làm dịu phản ứng viêm, giảm dịch rò rỉ và ngăn mụn nước phát triển to hơn.

Trong giai đoạn đầu khi mụn nước căng và ngứa nhiều, chườm lạnh bằng khăn ướt lạnh có thể giúp ích. Việc này co mạch máu, làm giảm lượng chất gây viêm đổ dồn về vùng đó.

Với những trường hợp triệu chứng nặng và tái phát thường xuyên, liệu pháp ánh sáng dùng tia UV đôi khi được áp dụng. Cơ chế là tia UV giúp làm dịu dần phản ứng miễn dịch quá mẫn trong da, nhưng để thấy hiệu quả thường cần điều trị đều đặn trong vài tuần đến khoảng 20 tuần. Ở những trường hợp rất nặng, corticosteroid đường uống có thể được dùng thêm trong thời gian ngắn, nhưng đây không phải phương pháp dùng lâu dài.

Chăm sóc hằng ngày để bớt tái phát

Với tổ đỉa, cách chăm sóc thường ngày ảnh hưởng đến tần suất tái phát không kém gì việc điều trị. Những thói quen sau được khuyến nghị:

• Hạn chế cầm nắm trực tiếp trang sức, khóa thắt lưng, tiền xu chứa nhiều niken. Giảm tiếp xúc đồng nghĩa với giảm cơ hội để hệ miễn dịch phản ứng.
• Thoa kem dưỡng ẩm ngay sau khi rửa tay để bù lại hàng rào da. Điểm mấu chốt là rút ngắn thời gian da bị khô thêm khi nước bốc hơi.
• Khi rửa chén hay dọn dẹp, dùng chất tẩy rửa dịu nhẹ và đeo găng tay. Việc này giúp giảm thời gian các thành phần tẩy rửa cuốn trôi lipid ở lớp sừng.
• Nếu đang bị nấm bàn chân, nên điều trị song song. Đây là cách loại bỏ ngay cò súng gây ra phản ứng miễn dịch từ xa.
• Vào những giai đoạn căng thẳng dồn dập, cần chú ý dưỡng ẩm tay và tránh kích ứng nhiều hơn bình thường. Vì đây là thời điểm hàng rào da yếu đi nên chỉ cần kích thích nhỏ cũng phản ứng nhanh.

Những cách chăm sóc này không giúp loại bỏ hoàn toàn mụn nước, mà chủ yếu kéo dài thời gian đến lần tái phát tiếp theo và hạn chế mức độ lan rộng nếu tái phát. Thay vì mong khỏi nhanh, việc chăm sóc đều đặn về lâu dài sẽ mang lại đôi bàn tay dễ chịu hơn.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).