Đồi mồi mu bàn tay: nguyên nhân, điều trị, có lưu lại lâu hơn trên mặt không?

Những đốm nâu lấm tấm xuất hiện trên mu bàn tay thường được gọi chung là đồi mồi. Tên y khoa chính xác là dát sắc tố tuổi già (lentigo senilis) hoặc dát mặt trời (solar lentigo), và thực ra nguyên nhân không nằm ở tuổi tác mà nằm ở lượng tia cực tím tích lũy qua thời gian. Cơ chế hình thành khá giống với nám hay tàn nhang trên mặt, nhưng đồi mồi ở mu bàn tay lại thường đậm màu và bám dai dẳng hơn hẳn. Vì sao vùng da này lại dễ bị nặng hơn, và làm sao để làm mờ đi, hãy cùng tìm hiểu từ gốc nguyên lý.

Vì sao đồi mồi mọc ở mu bàn tay trước?

Mu bàn tay gần như không bao giờ được che chắn bởi quần áo hay kem chống nắng trong suốt cả ngày. Khi lái xe hay đi bộ, gương mặt còn có mũ hoặc bóng cửa kính che bớt, nhưng mu bàn tay thì luôn để trần dưới nắng. Vì vậy nếu tính tổng lượng tia cực tím tích lũy suốt đời, mu bàn tay đôi khi còn nhận nhiều hơn cả khuôn mặt.

Bên cạnh đó, da mu bàn tay mỏng hơn da mặt và lớp mỡ dưới da cũng ít hơn. Điều này có nghĩa là lớp đệm bảo vệ chống tia cực tím không đủ dày, nên với cùng một lượng ánh nắng, các tế bào hắc tố (melanocyte) ở lớp đáy biểu bì dễ bị kích thích hơn. Kết quả là sắc tố tụ lại thành từng đốm cũng xuất hiện sớm hơn so với vùng mặt.

Tuy nhiên đây không phải là tổn thương xuất hiện chỉ sau một đêm. Đó là hệ quả của việc tiếp xúc tia cực tím lặp đi lặp lại trong nhiều năm, thậm chí vài chục năm, rồi đến một thời điểm nào đó mới lộ ra thành đốm nhìn thấy được. Chính vì thế, người chống nắng đều đặn từ khi còn trẻ và người không chống nắng sẽ có sự khác biệt rõ rệt về thời điểm xuất hiện lẫn số lượng đồi mồi trên mu bàn tay.

Tia UV tích tụ sắc tố như thế nào?

Tế bào hắc tố nằm ở lớp đáy, tức lớp sâu nhất của biểu bì, có nhiệm vụ sản sinh melanin để bảo vệ da khỏi tia cực tím. Khi tia cực tím chạm vào da, tế bào hắc tố coi đây là tín hiệu nguy hiểm và tăng cường sản xuất sắc tố, tạo thành một lớp như chiếc dù bao quanh nhân tế bào để bảo vệ ADN bên trong. Về bản chất, đây là phản ứng tự vệ hoàn toàn bình thường của cơ thể.

Vấn đề nằm ở chỗ nếu cùng một vị trí liên tục hứng tia cực tím, tế bào hắc tố không có thời gian nghỉ mà cứ phải sản xuất sắc tố liên tục. Theo thời gian, số lượng tế bào hắc tố tăng lên, và lượng melanin được tạo ra cũng tích tụ gần bề mặt da hơn. Chính khối sắc tố tích tụ này là những đốm nâu nhìn thấy bằng mắt thường, tức là đồi mồi.

Trong khi nám thường lan tỏa ở lớp trung bì, đồi mồi được cho là tích tụ gần biểu bì hơn, với ranh giới tương đối rõ. Vì vậy khi sờ vào, vùng da này thường phẳng chứ không gồ ghề, nhưng nhìn bằng mắt thì ranh giới đốm lại khá sắc nét.

Vì sao mu bàn tay mờ chậm hơn mặt?

Cùng là tổn thương sắc tố nhưng tốc độ hồi phục ở mặt và mu bàn tay lại khác nhau. Da mặt có tuần hoàn máu tốt hơn, và chu kỳ thay mới tế bào da (turnover) cũng diễn ra khá nhanh. Điều đó có nghĩa là các tế bào da chết chứa sắc tố cũ sẽ bong đi tương đối nhanh.

Ngược lại, mu bàn tay có lưu lượng máu thấp hơn mặt, tốc độ thay mới tế bào cũng chậm hơn. Thêm vào đó, tay là vùng liên tục tiếp xúc với các tác nhân kích ứng như nước rửa chén, chất tẩy rửa, rửa tay nhiều lần trong ngày, nên hàng rào bảo vệ da ở đây thường mỏng đi. Khi hàng rào bảo vệ suy yếu, nguồn lực để phục hồi cũng thiếu hụt, và khả năng đẩy sắc tố ra ngoài cũng yếu đi theo.

Càng lớn tuổi, khoảng cách này càng rộng ra. Tốc độ tái tạo da tự nhiên chậm dần theo tuổi tác, và những vùng vốn đã tái tạo chậm như mu bàn tay sẽ chịu ảnh hưởng sớm hơn, đồng thời rõ rệt hơn.

Bệnh viện có những phương pháp điều trị nào?

Có nhiều cách để làm mờ đồi mồi ở mu bàn tay. Tùy vào độ sâu, số lượng đốm sắc tố và tông màu da, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp phù hợp. Một số phương pháp phổ biến gồm:

• Laser Q-switched: chiếu tia sáng cường độ mạnh trong thời gian cực ngắn để phá vỡ chọn lọc các cụm melanin. Sau đó cơ thể sẽ từ từ hấp thu và đào thải phần sắc tố bị phá vỡ, nhờ vậy đốm nâu mờ dần theo cơ chế này.
• Áp lạnh: dùng nitơ lỏng làm đông lạnh tức thời vùng tổn thương để bong lớp tế bào tại chỗ. Vì loại bỏ luôn cả tế bào chứa sắc tố nên hiệu quả khá nhanh, nhưng có thể để lại bọng nước hoặc tăng sắc tố tạm thời, nên cần điều chỉnh cẩn thận.
• IPL (ánh sáng xung mạnh): chiếu một dải bước sóng rộng cùng lúc, giúp giảm cả sắc tố lẫn đỏ da. Mức độ kích ứng thường nhẹ nhàng hơn laser, phù hợp để xử lý một vùng da rộng trong một lần.
• Bôi thuốc làm sáng da: sử dụng đều đặn hydroquinone, tretinoin hoặc các loại axit nồng độ thấp để ức chế sự hình thành sắc tố và hỗ trợ thay mới tế bào da. Tốc độ không nhanh bằng các thủ thuật, nhưng nếu kết hợp song song sẽ giúp làm chậm nguy cơ tái phát.

Thời gian hồi phục và tái phát sau thủ thuật

Dù chọn phương pháp nào, cách chăm sóc ngay sau thủ thuật cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả cuối cùng. Sau laser hoặc áp lạnh, thời gian hồi phục thường kéo dài từ 1 đến 2 tuần, trường hợp còn vảy tiết hoặc đỏ da có thể kéo dài đến 4 tuần. Trong giai đoạn này nếu tiếp xúc tia cực tím, sắc tố có thể quay lại đậm hơn, nên cần đặc biệt lưu ý chống nắng kỹ.

Trong lúc vùng da điều trị đang lành, điều quan trọng là không được cố bóc lớp vảy tiết. Bên dưới lớp vảy này, lớp da mới đang được hình thành, nếu bóc sớm nguy cơ để lại tăng sắc tố sau viêm ngay tại vị trí đó sẽ cao hơn.

Nguy cơ tái phát cũng cần được lưu tâm. Dù đã loại bỏ tổn thương cũ bằng thủ thuật, nếu tiếp tục phơi nắng lặp lại, các tế bào hắc tố xung quanh vẫn có thể tạo ra đốm mới. Vì vậy hiệu quả không chỉ đến từ một lần điều trị duy nhất, mà việc duy trì chăm sóc sau đó mới giúp kéo dài thời gian da sáng đều. Thực tế, khả năng tái phát được ghi nhận là khác nhau đáng kể tùy vào thói quen chống nắng của từng người.

Thói quen hằng ngày phòng ngừa đồi mồi

Ngoài điều trị, việc làm chậm tốc độ hình thành đốm mới cũng quan trọng không kém. Mu bàn tay là vùng da thường bị bỏ quên khi chống nắng, nên cần chủ động chăm sóc hơn.

• Kem chống nắng nên được thoa cả lên mu bàn tay vào buổi sáng, không chỉ riêng khuôn mặt, và cần thoa lại sau mỗi lần rửa tay. Vì chất tẩy rửa cũng cuốn trôi lớp màng bảo vệ cùng lúc.
• Khi lái xe, có thể dùng găng tay chống nắng hoặc mặc áo dài tay để che mu bàn tay. Kính xe hơi vẫn cho phần lớn tia UVA xuyên qua, nên dù cửa kính đóng kín cũng không thể chủ quan.
• Sử dụng đều đặn các sản phẩm chứa niacinamide hoặc vitamin C được cho là giúp ức chế chính quá trình hình thành melanin. Tuy nhiên tác dụng chủ yếu là làm chậm đốm mới đậm màu hơn, chứ không phải xóa hẳn đốm đã hình thành sẵn.
• Sau khi rửa tay, nên thoa thêm kem dưỡng ẩm để bù đắp cho hàng rào bảo vệ da. Vì khi hàng rào này suy yếu, da sẽ càng nhạy cảm hơn với kích ứng từ tia cực tím.

Đồi mồi có nhất thiết phải xóa không?

Bản thân đồi mồi ở mu bàn tay phần lớn là tổn thương lành tính, nên nếu không vì lý do thẩm mỹ thì không nhất thiết phải loại bỏ. Tuy nhiên nếu hình dạng đột nhiên thay đổi, ranh giới lan không đều, hoặc màu sắc pha trộn nhiều tông khác nhau, thì câu chuyện lại khác. Những thay đổi này, dù hiếm gặp, có thể trùng lặp với dấu hiệu ung thư da giai đoạn sớm, nên việc khám da liễu để kiểm tra trước là lựa chọn an toàn hơn.

Nếu đã được chẩn đoán rõ là đồi mồi đơn thuần, các phương pháp điều trị nêu trên đều đã được áp dụng lâu năm nên không có nhiều điều đáng lo về độ an toàn. Tuy vậy với những người có tông da sẫm màu, hiện tượng tăng sắc tố tạm thời sau laser hoặc áp lạnh dễ xảy ra hơn, nên cần trao đổi kỹ với bác sĩ để chọn mức năng lượng phù hợp với loại da của mình trước khi thực hiện.

Suy cho cùng, đồi mồi ở mu bàn tay không phải là tổn thương cần xử lý gấp gáp, mà nên được làm mờ dần một cách tự nhiên, song song với việc kiểm soát nguyên nhân gốc rễ là tia cực tím.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).