Viêm da tiếp xúc: nguyên nhân, vì sao đột nhiên phản ứng với mỹ phẩm dùng đã lâu?

Khi da bỗng nhiên đỏ ửng, sưng lên và ngứa ngáy, nhiều người nghĩ ngay đến nổi mề đay hoặc dị ứng. Nhưng nếu triệu chứng chỉ xuất hiện đúng ở vùng da tiếp xúc với một chất nào đó, khả năng cao đây là viêm da tiếp xúc. Đúng như tên gọi, đây là bệnh gây viêm tại chỗ da đã chạm phải một tác nhân cụ thể.

Viêm da tiếp xúc được chia thành hai nhóm lớn. Một là viêm da tiếp xúc kích ứng, hai là viêm da tiếp xúc dị ứng. Nhìn bên ngoài cả hai đều đỏ và ngứa tương tự nhau, nhưng những gì diễn ra bên trong cơ thể lại hoàn toàn khác nhau. Một bên là hàng rào bảo vệ da bị tổn thương về mặt vật lý, còn bên kia là tế bào miễn dịch nhận nhầm một chất là mối đe dọa. Hiểu được sự khác biệt này sẽ giúp lý giải vì sao có người vừa dùng một sản phẩm lần đầu đã nổi phản ứng ngay, còn có người dùng một loại mỹ phẩm suốt nhiều năm không sao rồi bỗng dưng phản ứng.

Viêm da kích ứng và dị ứng khác nhau thế nào?

Điểm phân biệt hai dạng nằm ở việc hệ miễn dịch có tham gia hay không. Viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng xảy ra khi hóa chất làm tổn thương hàng rào da một cách trực tiếp. Nó không liên quan đến trí nhớ của tế bào miễn dịch, và mức độ triệu chứng tỷ lệ thuận với lượng tiếp xúc cũng như thời gian tiếp xúc.

Viêm da tiếp xúc dị ứng thì khác. Cơ thể nhầm tưởng một chất nào đó là mối nguy hiểm, và triệu chứng chỉ xuất hiện sau khi tế bào miễn dịch đã ghi nhớ chất đó. Vì vậy cùng một chất, có người dùng chẳng sao, có người chỉ vài ngày đã nổi phản ứng. Trong tổng số ca viêm da tiếp xúc, dạng kích ứng được ghi nhận là phổ biến hơn nhiều, còn dạng dị ứng tuy ít gặp hơn nhưng một khi đã hình thành thì trí nhớ miễn dịch sẽ tồn tại suốt đời, đây chính là điểm khác biệt lớn.

Viêm da tiếp xúc kích ứng hình thành như thế nào?

Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi hàng rào da bị hóa chất làm tổn thương trực tiếp. Xà phòng, chất tẩy rửa, cồn, mỹ phẩm có tính axit là những chất có khả năng rửa trôi hoặc hòa tan, lặp đi lặp lại việc lấy đi lớp lipid (chất béo) trên bề mặt da. Có thể ví hàng rào da như một bức tường gạch và vữa xi măng. Tế bào sừng đóng vai trò viên gạch, còn lớp lipid xen giữa đóng vai trò như vữa xi măng gắn kết.

Khi chất có khả năng tẩy rửa mạnh liên tục hòa tan lớp vữa này, nước trong da sẽ thoát ra ngoài và các tác nhân kích ứng từ môi trường dễ dàng xâm nhập vào. Phản ứng này không liên quan đến trí nhớ của hệ miễn dịch, nên ngay cả lần đầu tiên dùng một loại chất tẩy rửa, tay vẫn có thể bị nứt nẻ. Lượng tiếp xúc và thời gian tiếp xúc càng nhiều, cộng với việc hàng rào da vốn đã yếu, thì triệu chứng càng dễ xuất hiện. Bàn tay của người thường xuyên rửa chén bị nứt nẻ là ví dụ điển hình cho cơ chế này.

Vì sao xảy ra viêm da tiếp xúc dị ứng?

Viêm da tiếp xúc dị ứng lại là câu chuyện khác. Ở đây, triệu chứng phát sinh khi hệ miễn dịch nhận nhầm một chất là mối đe dọa. Những chất có phân tử nhỏ như nickel hay hương liệu (fragrance) bản thân chúng không đủ khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch. Nhưng khi kết hợp với protein trong da, chúng tạo thành một cấu trúc lạ mà cơ thể chưa từng gặp, và từ đó tế bào miễn dịch bắt đầu ghi nhớ chất này.

Tế bào Langerhans trong da, đóng vai trò như người canh gác truyền tải thông tin miễn dịch đến hạch bạch huyết, sẽ bắt lấy cấu trúc lạ này và mang đến hạch bạch huyết, tại đó thông báo cho tế bào T. Quá trình này gọi là cảm ứng (sensitization), thường kéo dài khoảng mười đến mười lăm ngày. Một khi quá trình cảm ứng hoàn tất, cơ thể sẽ ghi nhớ chất đó trong thời gian dài. Nếu tiếp xúc lại với cùng chất đó, lần này viêm sẽ bùng lên nhanh và mạnh hơn nhiều, chỉ trong vòng một đến ba ngày. Đây chính là lý do vì sao lần tiếp xúc đầu tiên không sao, nhưng vài năm sau lại đột nhiên xuất hiện phản ứng.

Các chất thường gây viêm da tiếp xúc

Các chất gây viêm da tiếp xúc thường gần gũi hơn ta nghĩ. Những tác nhân tiêu biểu bao gồm:

• Nickel: có lẫn trong khuyên tai, mặt sau đồng hồ, khóa thắt lưng bằng kim loại. Khi mồ hôi tiết ra hòa tan một lượng nhỏ ion nickel, chất này kết hợp với protein da và gây ra phản ứng.
• Hương liệu (fragrance): được dùng rộng rãi trong mỹ phẩm và chất tẩy rửa, nhiều thành phần có cấu trúc phân tử nhỏ và dễ bay hơi nên dễ dàng kết hợp với protein da.
• Chất bảo quản (như methylisothiazolinone): được thêm vào để sản phẩm không bị hỏng, nhưng chính vì khả năng tiêu diệt vi sinh vật mạnh nên cũng dễ phản ứng với protein da.
• Thành phần thuốc nhuộm tóc (paraphenylenediamine, PPD): trong quá trình oxy hóa tạo ra các chất trung gian có tính phản ứng cao, rất dễ gây cảm ứng.
• Sản phẩm cao su (như găng tay latex): nguyên nhân thường không nằm ở cao su tự nhiên mà ở các chất phụ gia được thêm vào trong quá trình gia công.

Điểm chung của những chất này là phân tử nhỏ nên dễ liên kết với protein da.

Vì sao sản phẩm dùng lâu bỗng gây phản ứng?

Đây là câu hỏi thường gặp về viêm da tiếp xúc dị ứng. Vì sao một loại mỹ phẩm hay trang sức dùng suốt nhiều năm không sao, rồi bỗng dưng lại nổi phản ứng.

Câu trả lời nằm ở việc quá trình cảm ứng diễn ra âm thầm. Ở lần tiếp xúc đầu tiên, tế bào miễn dịch chỉ đang thu thập thông tin và chuẩn bị tế bào T, nên bề ngoài chưa hề có triệu chứng gì. Phải đến khi giai đoạn chuẩn bị này hoàn tất, cơ thể mới thực sự ghi nhớ trọn vẹn chất đó. Sau đó, mỗi lần tiếp xúc, phản ứng lại tích lũy thêm một chút, và đến một thời điểm nào đó sẽ bùng phát thành triệu chứng rõ ràng.

Vì vậy, nếu một sản phẩm dùng lâu ngày không vấn đề gì bỗng nhiên gây kích ứng, có thể nghi ngờ đến viêm da tiếp xúc dị ứng. Dùng lâu không có nghĩa là an toàn tuyệt đối, bởi có những chất mà xác suất cảm ứng lại tăng lên theo thời gian tiếp xúc tích lũy.

Viêm da tiếp xúc mất bao lâu để khỏi?

Viêm da tiếp xúc chỉ cần tránh được tác nhân gây bệnh thì phần lớn sẽ tự lành. Tuy nhiên tốc độ hồi phục khác nhau tùy loại và thời gian tiếp xúc.

Với viêm da kích ứng nhẹ, nếu tránh được nguyên nhân và duy trì dưỡng ẩm để phục hồi hàng rào da, thường sẽ cải thiện rõ rệt trong khoảng bốn đến tám tuần. Ngược lại, viêm da kích ứng mạn tính do tiếp xúc lặp lại lâu dài, hoặc viêm da dị ứng, thường mất từ tám đến mười hai tuần mới hồi phục. Hàng rào da đã bị tổn thương trong thời gian bao lâu thì cũng cần thời gian tương ứng để tái tạo lại.

Nếu tiếp tục không nhận ra nguyên nhân và cứ lặp lại tiếp xúc, tình trạng viêm có thể kéo dài sáu tháng đến hơn một năm và trở thành mạn tính. Có trường hợp da trở nên dày lên, bong tróc, tiến triển thành liken hóa (lichenification, tình trạng da dày lên như vỏ cây). Nếu triệu chứng cứ tái đi tái lại, việc tìm ra nguyên nhân chính là bước đầu tiên để hồi phục.

Tìm chất gây bệnh bằng patch test

Khi khó đoán được nguyên nhân, có thể xác định bằng phương pháp patch test. Bác sĩ sẽ dán một miếng patch chia nhiều ô nhỏ lên lưng, mỗi ô đặt một lượng nhỏ chất nghi ngờ, giữ nguyên khoảng hai ngày.

Da sẽ được kiểm tra ngay sau khi gỡ patch và lại lần nữa sau hai đến bốn ngày. Lý do phải xem hai lần cách nhau về thời gian là vì phản ứng dị ứng thuộc loại phản ứng chậm, cần thời gian để tế bào miễn dịch tập trung đến. Khác với nổi mề đay xuất hiện ngay lập tức, phản ứng đỏ da ở đây thường phải sau một hai ngày mới biểu hiện rõ.

Khi đã xác định được tên chất gây phản ứng và thành phần liên quan, chỉ cần kiểm tra bảng thành phần lúc chọn mỹ phẩm hay đồ dùng sinh hoạt sau này cũng đủ để giảm đáng kể nguy cơ tái phát.

Cách chăm sóc sau khi tìm ra nguyên nhân

Sau khi đã có chẩn đoán, hướng chăm sóc trở nên khá đơn giản.

• Kiểm tra bảng thành phần và tránh hoàn toàn các sản phẩm chứa chất đã được xác định là nguyên nhân. Cùng một thành phần đôi khi được ghi bằng tên khác nhau, nên cần nắm rõ tên gọi chính xác.
• Khi viêm cấp tính nặng, có thể dùng kem bôi corticosteroid tại chỗ theo chỉ định của bác sĩ trong thời gian ngắn để làm dịu viêm. Loại thuốc này ức chế trực tiếp phản ứng viêm nên giúp rút ngắn thời gian hồi phục.
• Dùng kem dưỡng ẩm chứa ceramide hoặc panthenol để lấp đầy hàng rào da. Chỉ khi hàng rào được phục hồi thì mới có thể ngăn các tác nhân kích ứng từ bên ngoài xâm nhập trở lại.
• Trong giai đoạn hồi phục, nên tạm ngưng các thành phần có tính kích ứng như retinol hay vitamin C nồng độ cao. Vì nếu hàng rào da vốn đã mỏng đi mà còn thêm kích ứng, quá trình hồi phục sẽ càng chậm lại.

Chỉ cần tuân thủ bốn điều trên theo đúng thứ tự, phần lớn trường hợp viêm da tiếp xúc sẽ lành mà không để lại sẹo đáng kể.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).