Тонингоор арилдаггүй байсан наранд түлэгдсэн хүрэн толбо (лентиго) лазераар яг хэдэн удаа хийхэд бүрэн арилдаг вэ?

Толинд өөрийгөө хараад хацар, магнай дээрээ бараан хүрэн толбо гарсныг анзаарвал ихэнх хүн үүнийг мелазма (тарваган толбо) гэж бодож цайруулах тос, лазер тонингоос эхэлдэг. Гэтэл 3 сараас 6 сар хүртэл тогтмол хийлгэсэн ч энэ толбо огтхон ч бүдгэрэхгүй тохиолдол байдаг. Ийм толбо нь мелазма биш, харин наранд түлэгдсэн хүрэн толбо буюу эмнэлгийн нэрээр лентиго (lentigo) байх магадлал өндөр.

Лентиго ба мелазма хоёулаа хүрэн өнгөтэй харагддаг ч пигмент байрлах хэлбэр нь огт өөр. Тиймээс мелазмад тохируулсан сул тонингоор амархан арилдаггүй бол хүчтэй лазер хэрэглэвэл гайхмаар байдлаар 1-2 удаад анзаарагдахуйц бүдгэрдэг тохиолдол их байдаг. Яагаад ийм ялгаа гардаг вэ, лазер яг ямар зарчмаар пигментийг арилгадаг вэ, мөн эмчилгээний дараа юунд анхаарах хэрэгтэй вэ гэдгийг доор дараалан авч үзье.

Лентиго яг ямар пигмент вэ?

Лентиго нь нарны хэт ягаан туяанд удаан хугацаагаар өртсөн арьсанд үүсдэг хүрэн толбо бөгөөд эмнэлгийн нэрээр гэрлийн лентиго буюу нарны лентиго гэж нэрлэдэг. Мелазмаас ялгаатай нь хил хязгаар нь харьцангуй тод, хэмжээ нь хумсны хэмжээтэй эсвэл түүнээс жижиг байдлаар нэг цэг дээр хязгаарлагдан гарах нь элбэг.

Пигмент үүсэх арга ч ялгаатай. Мелазмын үед арьсны гадаргын давхаргад мелланин жигд бага багаар нэмэгдэж, өргөн талбайд тархсан толбо мэт харагддаг. Харин лентигогийн үед мелланин үүсгэдэг эс (меланоцит) нэг цэгт орон нутгийн байдлаар олширч, пигмент нарийн хэсэгт өтгөн бөөгнөрдөг. Үүнийг тамга нэг газар нь хатуу дарж дарсан ба будгийг сойзоор өргөн талбайд түрхсэн зурсны ялгаа гэж бодвол ойлгоход амархан.

Тодорхой газарт л ингэж бөөгнөрч үүсэх шалтгаан нь удаан давтан хэт ягаан туяанд өртсөн эс байх тусам меланоцит олширох магадлал өндөр байдагтай холбоотой. Тиймээс хувцсаар байнга халхлагддаг гар, нуруу мэт хэсгээс илүү, хэдэн арван жил нар шууд тусдаг нүүр, гарын ар тал, мөр мэт хэсэгт эхлээд илэрдэг. Ихэвчлэн 40-өөд оноос эхлэн нэг нэгээрээ гарч ирж, нас ахих тусам тоо нь аажмаар нэмэгддэг хандлагатай.

Тонингоор яагаад амархан арилдаггүй вэ?

Лазер тонинг нь бага энергийг нүүр бүхэлд нь 1-ээс 2 долоо хоногийн зайтай 5-аас 10 удаа гүехэн цацаж, арьсны гадаргын давхаргад жигд тархсан цайвар пигментийг аажмаар багасгах арга юм. Өргөн тархсан мелазма шиг пигментийн концентраци бага, хил хязгаар нь бүдэг тохиолдолд илүү тохирдог.

Асуудал нь лентигогийн пигмент хавьгүй өтгөн бөгөөд нэг газар нягт бөөгнөрсөн байдагт оршино. Бага энергиэр 5-аас 10 удаа цацсан ч зөвхөн гадаргууг бага зэрэг цочроож чадах ба бөөгнөрсөн пигментийн бөөгнөрлийг өөрийг нь эвдэхэд хүч хүрдэггүй. Энэ нь услуураар өргөн хашаанд ус жигд цацахтай, нэг цэгт хоолойгоор ус хүчтэй буулгахын ялгаатай төстэй. Хашаа бүхэлд нь норгоход услуур тохиромжтой ч, хатуу шингэсэн толбыг угаахад түүнээс хавьгүй хүчтэй усны урсгал хэрэгтэй. Тиймээс лентигод тонингийг л давтан хийвэл өнгө маш бага багаар л бүдгэрч, бүрэн арилдаггүй тохиолдол их байдаг.

Түүнчлэн тонинг нь анхнаасаа мелазма шиг дахилтын эрсдэлтэй пигментийг зөөлөн зохицуулахаар зохиогдсон эмчилгээ учир хүчийг дур мэдэн нэмэгдүүлэхэд хэцүү. Энергийг хүчээр нэмэгдүүлбэл арьсны гадаргын давхарга бүхэлдээ цочроож, эсрэгээрээ толботой пигментаци шинээр үүсэх эрсдэлтэй. Тиймээс лентиго шиг хил хязгаар нь тодорхой пигментийг сул энергиэр 5-аас 10 удаа давтахаас илүү, эхнээс нь тухайн пигментийг л нарийн онилдог өөр төрлийн лазер хэрэгтэй.

Лазер ямар зарчмаар пигментийг устгадаг вэ?

Лентигогийн эмчилгээнд Q-switch лазер, пикосекундын лазер зэрэг маш богино зуур хугацаанд хүчтэй энергийг гаргадаг тоног төхөөрөмж хэрэглэдэг. Энэ лазер нь наносекундээс пикосекунд, өөрөөр хэлбэл нүд ирмэх хугацаанаас ч хавьгүй богино зуур энергийг пигмент рүү төвлөрүүлдэг.

Мелланины ширхэг энэ богино бөгөөд хүчтэй энергийг шингээхэд агшин зуур тэлж, нарийн ширхэгтэй цочролын долгион үүсгэдэг. Энэ цочролын долгион пигментийн бөөгнөрлийг жижиг хэсэг болгон эвддэг ба үүнийг фотоакустик эффект гэж нэрлэдэг. Халуун усыг мөсний блок дээр цутгахад тэр агшинд хагарч цуурч байгаатай адил, түр зуурын цочролоор хатуу байсан пигмент эвдэрдэг гэсэн үг. Ийнхүү жижиг хэсэг болж хуваагдсан меланины хэсгүүдийг дараа нь 1-ээс 4 долоо хоногийн турш биеийн дархлааны эс цэвэрлэж, өнгө нь аажмаар бүдгэрдэг.

Энэ үед хэвийн арьс их гэмтдэггүй шалтгаан бас бий. Лазерын гэрэл ямар ч өнгийг шатаадаггүй, харин мелланин шиг тухайн долгионы уртыг ялангуяа сайн шингээдэг пигментийг л сонгож бай болгохоор зохиогдсон байдаг. Тиймээс мелланин байхгүй эргэн тойрны арьс ижил гэрэл хүлээн авсан ч онцын хариу үзүүлдэггүй, зөвхөн пигмент бөөгнөрсөн газар сонгомол байдлаар дулаан, цочрол хүлээн авдаг. Энэ зарчмыг сонгомол фото-дулааны хагаралт (selective photothermolysis) гэж нэрлэдэг бөгөөд хялбараар хэлбэл тодорхой өнгийг л таньж, тэр газар руу л хүчээ төвлөрүүлдэг лазер гэж ойлговол болно.

Яагаад 1-2 удаад л үр дүн гардаг вэ?

Лентиго хүчтэй лазерт хурдан хариу үзүүлдэг шалтгаан нь пигмент нарийн нэг цэгт төвлөрсөн байдагтай холбоотой. Бай тод, нарийн байх тусам тэр хэсэг рүү л хүчтэй энергийг нарийвчлан чиглүүлж болох ба эргэн тойрны хэвийн арьс харьцангуй бага хөндөгддөг.

Харин мелазма нь хил хязгаар нь бүдэг, өргөн тархсан тул хүчтэй энерги хэрэглэвэл эмгэгийн эргэн тойрны эрүүл арьс хүртэл цочроож, эсрэгээрээ пигментаци мэт гаж нөлөөний эрсдэл нэмэгддэг. Тиймээс мелазмад сул энергийг олон удаа хуваан хэрэглэдэг бол, хил хязгаар нь тодорхой лентигод эхнээсээ хүчтэй тохиргоог орон нутгийн байдлаар хэрэглэж болно. Энэ шалтгаанаар лентиго нь хүчтэй лазерийг 1-2 удаа, ихдээ 2-3 удаа хийхэд гадаргын пигмент ихээхэн бүдгэрэх эсвэл арилах тохиолдол их байдаг гэж мэдээлдэг.

Гэхдээ пигмент байрлах гүнээс хамааран шаардлагатай тоо бага зэрэг ялгаатай байдаг. Арьсны гадаргын давхаргын гүехэн хэсэгт байрлах лентиго нэг эмчилгээгээр л анзаарагдахуйц бүдгэрдэг бол, удаан болсноос пигмент илүү гүн давхарга хүртэл тархсан эсвэл хэмжээ том тохиолдолд 2-3 удаа хуваан арилгах нь илүү аюулгүй. Нэг удаад хэт их гүн рүү хүчтэй цацахаас илүү, гадаргаас нь шатлан бүдгэрүүлж явах нь сорви, пигментаци мэт гаж нөлөөг багасгахад давуу талтай учраас юм.

Төстэй харагддаг бусад толботой хэрхэн ялгах вэ?

Хүрэн толбо гарвал заавал лентиго гэж дүгнэхийн өмнө, төстэй харагддаг өөр эмгэг биш эсэхийг нэг удаа шалгаж үзэх хэрэгтэй. Хамгийн их андуурагддаг нь себорейн кератоз юм. Лентигогийн гадаргуу гөлгөр, арьстай бараг ижил түвшинд байдаг бол, себорейн кератоз лав наасан мэт зузаан гүдгэрч, гараар хүрэхэд хуурай, барзгар мэдрэмж өгдөг. Хоёр эмгэгийн эмчилгээний арга ч өөр учир, ялгаж таних нь эмчилгээний төлөвлөгөөнд ч нөлөөлдөг.

• Гараар мэдрэгдэхүйц зузаан гарч ирсэн бол себорейн кератоз байх магадлалыг зэрэгцүүлэн шалгах хэрэгтэй. Учир нь энэ тохиолдолд пигмент устгадаг лазераас илүү гадаргууг арчилж хуулах арга илүү тохирч болно.
• Хэмжээ, хэлбэр нь 1-ээс 3 сарын дотор хурдан өөрчлөгддөг эсвэл өнгө нь хэд хэдэн тонтой холилдсон бол арьс судлалын эмчид үзүүлж баталгаажуулах нь аюулгүй. Ховор ч гэсэн бусад пигментийн эмгэгтэй ялган оношлох шаардлагатай тохиолдол байдаг тул юм.

Гаднаас харахад тодорхойгүй бол дерматоскопоор нарийн оношилгоо хийлгэсний дараа эмчилгээ рүү шилжих нь аюулгүй дараалал юм.

Эмчилгээний дараа хайрсны бүрхэвч яагаад үүсдэг, хэрхэн арчлах вэ?

Хүчтэй энергиэр пигментийг эвдэх явцад түүний дээрх арьсны гадаргын давхаргын эс ч хамт цочролд өртдөг. Тиймээс эмчилгээ хийлгэсний дараа тэр даруй тухайн хэсэг нимгэн хүрэн эсвэл хар өнгийн хайрсаар бүрхэгдэх нь ихэнх тохиолдол юм. Энэ бол шарх өөрийгөө хамгаалахын тулд гаргадаг байгалийн хариу үйлдэл бөгөөд ихэвчлэн 5-аас 7 хоногийн дараа өөрөө хуурч унадаг.

Энэ хугацаанд хэрхэн арчлахаас эцсийн үр дүн ихээхэн хамаардаг.

• Хайрсыг гараар хуулж болохгүй. Хүчээр хуулбал доор нь бүрэн эдгээгүй шинэ арьс цочроож, пигментаци болох эрсдэл нэмэгддэг.
• Тос эсвэл чийгшүүлэгчээр чийглэг байлгах нь зүйтэй. Учир нь шарх хуурай байснаас тохиромжтой чийгтэй орчинд шинэ эс илүү жигд ургадаг.
• Нарнаас хамгаалах тос энгийнээс илүү сайн түрхэх хэрэгтэй. Хайрсны доор шинээр ургаж буй арьс одоохондоо нимгэн, эмзэг тул хэт ягаан туяанд илүү мэдрэмтгий байдаг.
• Хайрс загатнаж байсан ч зажлахгүй, хүйтэн шингэлж намжаах хэрэгтэй. Зажлаваас тэр газарт дахин шарх үүсч, эдгэрэлт удааширдаг.

Ийнхүү хайрсыг чийглэг байдалд байлгаж арчлах аргыг чийгтэй шарх эдгээх арга (moist wound healing) гэж нэрлэдэг. Шархыг хуурай байдалд орхивол хайрс хатуу хатаж хагарах магадлалтай, харин тохиромжтой чийгтэй байвал доор нь шинэ арьс илүү нимгэн, гөлгөр байдлаар тогтдог.

Пигментаци яагаад үүсдэг, хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ?

Хайрс унасны дараах арьс шинээр ургасан эмзэг байдалтай тул энгийнээс хамаагүй илүү хэт ягаан туяа, цочролд мэдрэмтгий байдаг. Энэ хугацаанд нараас хангалттай хамгаалахгүй бол меланоцит дахин идэвхтэй ажиллаж, эх лентигогоос ч илүү өтгөн хүрэн ор үлдэх боломжтой. Үүнийг үрэвслийн дараах хэт пигментаци (post-inflammatory hyperpigmentation) гэж нэрлэдэг.

Энэ гаж нөлөө нь эх арьсны өнгө бараан байх тусам, эмчилгээний дараа нарнаас хамгаалахаа хайхрамжгүй байсан тохиолдолд, хайрсыг хүчээр хуулсан тохиолдолд илүү үүсдэг гэж мэдэгддэг. Арьсны өнгө бараан байх тусам меланоцит анхнаасаа илүү мэдрэмтгий хариу үзүүлдэг тул бага зэргийн цочролд ч амархан пигмент нэмж үүсгэдэг.

Тиймээс эмчилгээний дараа доод тал нь 4-өөс 8 долоо хоногийн турш нарнаас хамгаалах тосыг сайтар давхарлан түрхэж, малгай эсвэл шүхрээр биечлэн хамгаалах нь аюулгүй. Зөвхөн тосоор хэт ягаан туяанаас бүрэн хамгаалахад хэцүү тул, гадаа их байх улиралд өргөн ирмэгтэй малгай, шүхрийг хамт хэрэглэх нь илүү найдвартай. Пигментаци гарсан ч ихэнх тохиолдолд цаг хугацааны явцад аажмаар бүдгэрдэг тул, яаран дахин лазер хийлгэхээс илүү хангалттай хугацаа өгч, цочролыг багасгах нь эдгэрэлтэд илүү ашигтай.

Дахин гарахгүй байлгахын тулд юуг анхаарах хэрэгтэй вэ?

Лазер бол аль хэдийн үүссэн пигментийн бөөгнөрлийг эвдэх эмчилгээ бөгөөд шинэ лентиго үүсэхээс сэргийлэх вакцин биш. Эмчилгээгээр арилгасан газар ч тэр хэсэгт хэт ягаан туяа тасралтгүй хуримтлагдвал, цаг хугацааны дараа ижил газар эсвэл өөр хэсэгт шинэ лентиго дахин үүсэх боломжтой.

Тиймээс эмчилгээ дууссаны дараа ч нарнаас хамгаалахыг өдөр тутмын зуршил болгон үргэлжлүүлэх нь дахилтыг багасгах хамгийн найдвартай арга юм. Нарнаас хамгаалах тосыг өдөр бүр түрхэж, нар хүчтэй цагт гадаа явахаас зайлсхийх эсвэл малгай, нарны шилээр хамгаалах нь л шинэ пигмент хуримтлагдах хурдыг удаашруулж чадна. Эцсийн эцэст лентигогийн арчилгааг нэг удаагийн лазераар дуусдаг ганц удаагийн эмчилгээ гэхээсээ илүү, эмчилгээний дараах нарнаас хамгаалах арчилгааг хүртэл багтаасан урт хугацааны үйл явц гэж үзэх нь зөв юм.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).