Лазерлік тонингтің жанама әсерлері: жиі жасатқанда ақ дақ пен мелазманың қайта қоюлану себебі

Мелазмаға байланысты лазерлік тонингке жүгінетіндер өте көп. Көрші поликлиникадағы дерматолог та жиі кеңес береді, басқа лазерлерге қарағанда бағасы төмен болғандықтан айына бір реттен көп қатынайтындар да бар. Бірақ сеанс саны артқан сайын ақ дақтар пайда болды немесе мелазма керісінше қоюланды деп келетіндер де кездеседі. Мелазма кемиді ме, әлде басқа мәселе туды ма, айыра алмай уайымдайтын жағдайлар да болады. Қабылдауда кейде кездесетін жайт.

Бұл мақалада лазерлік тонингтің қалай әсер ететінін, ақ дақ (гипопигментация) мен кері пигментацияның неге пайда болатынын, мелазманың қайта қоюлану жиілігін және нақты нәтижесі қандай екенін зерттеу деректеріне сүйене отырып жинақтадық. Тиімділікті әсірелемей, кемшіліктерін де ашық жаздық.

Лазерлік тонинг шын мәнінде қандай процедура?

Лазерлік тонинг, Q-switched Nd:YAG лазерінің қуаты төмендетілген 1064nm толқын ұзындығын қайта-қайта сәулелендіру арқылы жасалады. Бір реттен қатты соғу емес, төмен энергиямен бірнеше қабаттап сәулелендіреді. Мұны төмен флюенс (low-fluence) әдісі деп атайды. Тері бетін күйдірмей, эпидерманың астындағы меланин пигментін нысанаға алады.

Пигмент жасушасы меланоцит меланинді меланосома деп аталатын кішкентай қалташыққа салып, теріге таратады. Лазерлік тонинг осы меланосоманы таңдап бұзып, пигментті ұсақтап бөлшектеу принципіне негізделген. Ұсақталған пигмент бөлшектерін иммундық жасушалар бірте-бірте тазартып, түс ашылады. Бір сессияда бірден жоғалмай, бірнеше сеанс бойы бірте-бірте ағаруы тән ерекшелігі.

Ең жиі қолданылатын көрсеткіші мелазма, сонымен қатар кейбір дақтар мен лентиго үшін де қолданылады. Дегенмен халықаралық нұсқаулықтарда лазерлік тонинг мелазманың бірінші сатылы емі ретінде ұсынылмайды. Бірінші сатылы ем hydroquinone бар кешенді крем (тройной крем) немесе ішке қабылданатын tranexamic acid болып табылады. Лазерлік тонинг сыртқа жағылатын дәрілерге қосымша, көмекші рөл атқарады. Процедураға дейін осыны білу және күтуді шынайы деңгейде ұстау қажет.

Оңтүстік Кореяда аптасына бір реттен жиі процедура жасау кейбір клиникаларда әдетке айналған. Шетелдік зерттеулерде жанама әсерлердің төмен шығуы мен нақты тәжірибедегі айырмашылықтың бір басты себебі осы.

Ақ дақтар (гипопигментация) неге пайда болады?

Лазерлік тонингтің жанама әсерлерінің ішінде ең ауыры гипопигментация. Мелазма болған жерде керісінше бірнеше ақ дақ пайда болады. Кейде бұл мелазмадан да көзге көбірек түсіп, емдеу мақсатына мүлдем қарама-қарсы нәтиже береді.

Пайда болу жиілігі процедуралар аралығына тікелей байланысты. Айына бір рет жасалса шамамен 2% жағдайда пайда болады, ал аптасына бір ретке дейін қысқарса шамамен 13-14%-ға дейін өседі. Аптасына 3 рет сияқты қарқынды курста жиілік одан да жоғары болады. Жиі процедура ақ дақ қаупін экспоненциалды түрде арттырады.

Себебі меланоциттің шамадан тыс зақымдалуы. Энергия төмен болса да, қайталану жинақталғанда тек меланосомаға ғана емес, меланоциттің өзіне де зақым жиналады. Гистологиялық зерттеу көрсеткендей, бұл витилиго сияқты жасушаның мүлдем жойылуы емес, қызметінің тежелген күйі. Теориялық жағынан қалпына келу мүмкіндігі бар, бірақ іс жүзінде қалпына келу баяу немесе тұрақты қалып қоятын жағдайлар да кездеседі.

Ақ дақ пайда болса, келесі процедураны бірден тоқтату қажет. Күн сәулесінен мұқият қорғанып, меланоциттің қызметі қалпына келуін күту негізгі тәсіл. Қазірге дейін дәлелденген жылдам ем әдісі жоқ. Бұл жанама әсер емдеуден гөрі алдын алу әлдеқайда оңай.

Керісінше қоюлайтын кері пигментация неліктен пайда болады?

Кері пигментация, лазерлік тонингтен кейін мелазманың керісінше қоюлануы. Пигмент бірте-бірте азайып келе жатып, белгілі бір сәтте қайта қоюланатын немесе процедурадан кейін бірден нашарлайтын жағдайлар да болады. Мелазмадан құтылу үшін жасалған процедура мелазманы одан сайын нашарлатады дегенді білдіргендіктен, бұл көңіл қалдырады.

Жиілігі процедура әдісіне қарай айтарлықтай өзгереді. 2015 жылы Choi және т.б. жүргізген зерттеу (n=177) бойынша, тек тонинг жасалғанда кері пигментация шамамен 14%-да байқалды. Сыртқа жағылатын дәрілермен қатар қолданғанда бұл көрсеткіш шамамен 1%-ға дейін төмендеді. Жеке ем мен қосарлы ем арасында 14 еседей айырмашылық бар.

Себебі лазер тітіркендіруінің әсерінен меланин түзу жолының шамадан тыс белсенділенуі. Төмен энергия қайта-қайта әсер еткенде, шекті деңгейден төмен болса да меланоцитті үздіксіз тітіркендіру әсері туады. SCF (дің жасуша факторы) немесе эндотелин-1 сияқты сигналдық заттар бөлінгенде меланин синтезі керісінше артады. Бұзу үрдісінен тітіркену басым болғанда кері пигментация пайда болады.

Күн сәулесі де маңызды фактор. Процедурадан кейін күннен қорғауды немқұрайлы қарасаңыз, кері пигментация қаупі айтарлықтай артады. Қорғаныс кремінсіз 3 ай өтсе, қайталану деңгейі шамамен 100%-ға жетті деген деректер де бар. Сыртқа жағылатын дәрілермен қатар SPF50+ күннен қорғауды бірге қолдану іс жүзінде тиімді алдын алу тәсілі.

Мелазма қаншалықты жиі қайталанады?

Лазерлік тонингпен мелазма алғашында ағарғанымен, уақыт өте келе қайта қоюланатын жағдайлар жиі кездеседі. Мелазма бірнеше лазер сеансымен толық жазылатын ауру емес. Қайталану деңгейі емдеу әдісіне қарай айтарлықтай өзгереді.

Деректерге қарасақ, тек тонинг жасалғанда 1 жылдық қайталану деңгейі шамамен 59% болды. Бұл жартысынан көбі 1 жыл ішінде қайта қоюланады дегенді білдіреді. Сыртқа жағылатын дәрілермен қатар қолданғанда 12 айлық қайталану деңгейі шамамен 19%-ға дейін төмендеді. Жеке ем мен қосарлы ем арасында 3 еседей айырмашылық бар.

Қысқа мерзімді қайталану одан да жылдам жүреді. Процедурадан 3 ай өткен соң бақылағанда жеке ем алған топта қайталану деңгейі бірден жоғары шыққан зерттеулер бірнешеу. Күннен дұрыс қорғанбаған жағдайда 3 айдың ішінде барлығына жуығында қайталанды деген деректер де бар.

Мелазма қайта қоюланатын себебі, лазер меланин түзу үрдісінің өзін жоя алмайды. Күн сәулесі, гормон, қабыну сияқты тудырушы факторлар жалғаса берсе, пигмент қайта пайда болады. Сыртқа жағылатын дәрілер, күннен қорғану және өмір салтын бақылауды бірге жүргізгенде ғана қайталануды азайтуға болады. Мелазма бір реттік емдеумен бітетін жағдай емес, ұзақ мерзімді бақылауды қажет ететін күй.

Нақты нәтиже қаншалықты?

Лазерлік тонинг жасатқандардың нәтиже таралуын ауқымды түрде қарастырған зерттеу бар. Tian және т.б. жүргізген зерттеуде (n=38 970) нәтиже айтарлықтай анық көрінеді.

Тамаша нәтиже (excellent) шамамен 5%, жақсы нәтиже (good) шамамен 22%, орташа деңгей (fair) шамамен 56%, ал әсері дерлік жоқ шамамен 8% болды. Процедура жасатқандардың жартысынан көбі орташа деңгейдегі нәтижені бастан кешіреді. Тамаша нәтижеге қол жеткізетіндер 20 адамның 1-і шамасында.

Бұл сандарды қалай түсінген жөн. Лазерлік тонингтің әсері жоқ дегенді білдірмейді. Әсері бар, бірақ көлемі шектеулі. Кенеттен айқын нәтиже күтіп процедура жасатса, көбіне көңіл қалдырады. Аздап көзге аз түсу деңгейі, шынайы күтуге жақынырақ.

Бұл бақылау зерттеуі болғандықтан, күннен қорғану, қосарлы ем алу-алмау, тері түрі сияқты айнымалылар бақыланбаған. Жағдай жақсы болған сайын нәтиже де жақсырақ болуы мүмкін. Дегенмен лазерлік тонинг мелазманы толық жоятын ем емес екені анық. Процедурадан бұрын шынайы күтуді ашық талқылау кейінгі қанағаттануға көп әсер етеді.

Қауіпті азайту үшін не істеу керек?

Жанама әсер деректеріне қарасақ, қауіпті азайту жолы айтарлықтай анық. Процедура аралығы, қосарлы ем және күннен қорғану басты факторлар.

Процедура аралығы кемінде 2-4 апта болуы ұсынылады. Аптасына бір ретке дейін қысқарса, гипопигментация қаупі күрт артатынын деректер көрсетеді. Бір курстағы сеанс саны да 8-10 реттей шектелуі керек, энергия мен сәулелендіру санын да артық қоймау қажет. Көп процедура жасату нәтижені жақсартпайды, тек ақ дақтың санын арттыруы мүмкін.

Қосарлы ем қатар жүргізілсе, кері пигментация мен қайталануды бірдей азайтуға болады. hydroquinone бар кешенді крем (тройной крем) немесе tranexamic acid сыртқа жағылатын не ішке қабылданатын түрін қатар қолдансаңыз, тек лазермен салыстырғанда қайталану және кері пигментация деңгейі де төмендейді. Тек лазерге қарағанда қосарлы ем әлдеқайда орынды таңдау.

Күннен қорғану таңдау емес. SPF50+ немесе одан жоғары қорғаныс кремін күн сайын үзбей қолдану қажет. Тек процедурадан кейінгі бір ай ғана емес, мелазма бар кезде үнемі жалғастыру керек. Қорғаныс кремінсіз 3 ай өткенде қайталану деңгейі шамамен 100%-ға жеткені бұл қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Wood's lamp тексерісінен өтсе, гипопигментация қаупін алдын ала бағалауға болады. Осал аймақтарды алдын ала анықтасаңыз, шамадан тыс процедураға дейін дұрыс шешім қабылдай аласыз. Лазерлік тонинг орынды қолданғанда мелазманы бақылауға көмектесетін көмекші құрал. Дегенмен жиі процедура жаңа мәселе тудыруы мүмкін екенін біліп барып жасату маңызды.