Минералды және химиялық күннен қорғайтын сүзгінің айырмасы: ақ із және қайта жағу мерзімі

Жаз болмаса да, күннен қорғау кремін күн сайын жағу керегін бәрі біледі. Бірақ құрам тізіміне үңілсеңіз, минералды сүзгі, химиялық сүзгі деген бейтаныс сөздер кездеседі, ал олардың нақты айырмашылығын түсіндіру оңай емес.

Шын мәнінде, бұл екеуінің күн сәулесінен қорғау тәсілі мүлдем басқа. Біреуі сәулені тері бетінде шағылыстырса, екіншісі оны жұтып алып, мүлдем жойып жібереді. Осы принципті білгеннен кейін неге кейбір крем ағарып тұрады, ал кейбірі тітіркену тудыратыны да өзінен өзі түсінікті болады.

A және B ультракүлгіні теріге не істейді?

Күн сәулесіндегі ультракүлгін сәуле толқын ұзындығына қарай бөлінеді. UVA сәулесінің толқыны ұзын болғандықтан (320-400 нм) терінің терең қабаты дермаға дейін өтіп кетеді. Дерма коллаген (терінің серпімділігін ұстап тұратын бағана тәрізді ақуыз) жиналған қабат, ал UVA дәл осы бағанаға жетіп, оны бірте-бірте бұзады.

Сондықтан UVA күйік сияқты бірден байқалмайды, бірақ ондаған жыл бойы әжім мен серпімділіктің төмендеуінің басты себебі болып саналады. Оның үстіне, күші соншалық, тіпті терезе әйнегінен де өтіп кетеді, яғни үйде отырсаңыз да әсер етеді. Мысалы, терезе жанында ұзақ отырсаңыз, күйік болмаса да тері бірте-бірте күңгірттеніп бара жатқандай сезіледі, мұның өзі UVA сәулесінің баяу жинала беруінің нәтижесі деуге болады.

Ал UVB сәулесінің толқыны қысқа болғандықтан (290-320 нм), дермаға жете алмай, көбіне терінің беткі қабаты эпидермисте жұтылады. Оның орнына энергиясы күшті болғандықтан, қысқа уақытта күн күйігін тудырады. Жазда жағажайда бір-екі сағат жүргеннің өзінде теріңіздің қызарып, күйіп қалуы дәл осы UVB сәулесінің кесірінен.

Шын мәнінде, эпидермисте қан тамыры жоқ. Оның орнына UVB зақымдаған эпидермис жасушалары қабыну заттарын бөліп шығарғанда, тура астындағы дерманың қан тамырлары кеңейіп, тері қызарып, ыстық болады. Күн күйігіне тән қызару мен ашу сезімі эпидермистің емес, дерма тамырларының жауап реакциясы. Ал UVA болса, коллаген зақымын баяу жинайды, мұндай жедел қабыну реакциясын күшті тудырмайды, сондықтан бірден ауырмайды не қызармайды, бәрі байқаусыз өтіп кетеді.

Минералды сүзгі ультракүлгінді қалай бөгейді?

Минералды сүзгіде мырыш оксиді (zinc oxide) немесе титан диоксиді (titanium dioxide) сияқты майда металл бөлшектер шикізат ретінде қолданылады. Бұл бөлшектер тері бетінде жұқа қабықша тәрізді орналасады.

Ультракүлгін сәуле теріге қарай ұмтылғанда, осы металл бөлшектер кішкентай айна секілді сәулені кері қайтарады немесе әр жаққа шашыратады. Яғни сәуле теріге енгенге дейін-ақ бетінде бағытын өзгертіп жібереді. Қыста тау сапарында жабынатын күміс түсті жылу шағылыстырғыш көрпені елестетсеңіз, түсінуге оңай болады. Ол көрпе денеден шығып бара жатқан жылуды кері қайтарғандай, минералды сүзгідегі металл бөлшектер де ультракүлгін сәуле теріге жетпей тұрып-ақ кері қайтарады.

Сондықтан минералды сүзгі ультракүлгін сәуленің тері жасушаларымен мүлдем жанаспауын қамтамасыз ететін тәсіл, химиялық реакциясыз-ақ қорғау әсерін береді. Тітіркенуі аз болғандықтан, сезімтал теріге немесе нәресте теріне де салыстырмалы қауіпсіз қолданылады деп саналады. Химиялық реакция болу үшін құрам заты теріге сіңіп, байланысу процесінен өтуі керек, ал минералды сүзгіде мұндай процестің өзі болмайды, сондықтан тітіркену немесе аллергия туындау мүмкіндігі де табиғи түрде төмен.

Тағы бір маңызды ерекшелігі бар. Шағылыстыру физикалық құбылыс болғандықтан, жаққан сәттен-ақ әсер бере бастайды. Себебі құрам затының теріге сіңіп, реакцияға түсуіне уақыт қажет емес. Асығыс сыртқа шығу керек болған кезде де қобалжымауға болатын себебі осында.

Химиялық сүзгі ультракүлгінді қалай бөгейді?

Химиялық сүзгіде avobenzone, octinoxate сияқты көміртекке негізделген қосылыстар қолданылады. Бұл құрам заттары сәулені шағылыстырудың орнына ультракүлгін энергияны тікелей өз бойына сіңіріп алады.

Ультракүлгін сәулені жұтқан молекула бір сәтке қозған күйге, яғни энергиясы артып, тұрақсыз күйге өтеді. Қысылған серіппе кенет атылып шыққандай, бұл молекула да лезде бастапқы қалпына қайтады да, жұтқан энергиясын жылу түрінде сыртқа шығарады. Ыстық қазанға қолыңызбен жанасып, лезде тартып алғаныңызға ұқсас жағдай. Бір сәт жылуды қабылдағанмен, оны ұзақ ұстамай, дереу сыртқа шығарып, қайтадан бастапқы қалпына оралады.

Сайып келгенде, ультракүлгін деп аталатын қауіпті жарық энергиясы теріге зиян тигізбей тұрып, өте кішкентай жылуға айналып жоғалады. Бірақ бұл процесс қайталанған сайын құрам заты бірте-бірте ыдырайтындықтан, химиялық сүзгінің қорғау күші уақыт өткен сайын баяу төмендейді деп саналады. Серіппе де қысылып, жазылу процесін шексіз қайталаса серпімділігін жоғалтатыны сияқты, химиялық сүзгі молекулалары да ультракүлгін сәулені жұтып, жылу түрінде шығару реакциясын күніне жүздеген рет қайталай отырып, құрылымы бірте-бірте бұзыла береді.

Сонымен қатар, химиялық сүзгі минералды сүзгіден өзгеше бірден әсер бермейді. Құрам заты тері бетінде жұқа қабықша болып тұрақты орналасқаннан кейін ғана жұту реакциясы толыққанды басталатындықтан, сыртқа шығудан 20-30 минут бұрын алдын ала жағып қою жақсы деп саналады. Осы уақытты өткізіп жіберіп, тікелей күн астына шықсаңыз, құрам заты әлі дайын болмай тұрып ультракүлгін сәулеге тап болғаныңыз.

Ақ із неге минералды сүзгіде айқынырақ?

Ағарып көріну дегеніміз күннен қорғау кремін жаққанда терінің ақшыл түс алып көрінуі. Бұл құбылыс негізінен минералды сүзгіде байқалады.

Себебі бөлшек мөлшерінде жатыр. Мырыш оксиді немесе титан диоксиді бөлшектері көзге көрінетін жарықтың бір бөлігін де шағылыстыратын қасиетке ие, сондықтан теріге жұқа қабатпен жаққанның өзінде ақ қабықша болып көзге түседі. Қабырғаға ақ бояуды жұқа бір қабат жаққанда астыңғы түс көрінбей, толық ақ болып көрінетінімен бір логика. Бөлшектер жарықты шағылыстырғанда, астындағы тері түсі көрінбей қалып, оның орнына ақ қабықша жатқандай әсер қалдырады.

Соңғы кезде бөлшектерді өте майда ұнтақтап, нано мөлшерге дейін жеткізген өнімдер көбейгендіктен, ағарып көріну біршама азайды, бірақ толығымен жою қиын деп саналады. Ал керісінше, химиялық сүзгі жарықты шағылыстырмай, тек жұтатындықтан, теріге жаққанда негізінен мөлдір болып жабысады.

SPF пен PA нені бөгейді?

Күннен қорғау кремінің қаптамасына қарасаңыз, SPF пен PA деген екі көрсеткіш қатар жазылған болады. Бұл екеуі әртүрлі ультракүлгін сәуле түріне негізделіп белгіленеді.

SPF (Sun Protection Factor) UVB сәулесінен қаншалықты қорғайтынын көрсететін көрсеткіш. Сан неғұрлым үлкен болса, тері қызаруға дейінгі уақыт соғұрлым ұзарады дегенді білдіреді. Мысалы, ешнәрсе жақпаған теріңіз 10 минутта қызарса, теориялық тұрғыдан SPF15 бұл уақытты 15 есе, яғни 150 минутке дейін ұзартады деген есеп. Бірақ терлеу мен үйкеліс салдарынан іс жүзінде бұдан қысқа мерзімде әсер кетуі жиі кездеседі, сондықтан тек санға сеніп қайта жақпай қоюға болмайды. PA (Protection Grade of UVA) UVA сәулесінен қорғау дәрежесін көрсетеді, PA+++ дегендей плюс белгісі көп болған сайын қорғау әсері жоғары болады деп қабылданады.

Екеуінің біреуі ғана жоғары болса жеткілікті емес. Дермаға дейін зақым келтіретін UVA мен күйік тудыратын UVB-ден бір мезгілде қорғану үшін SPF пен PA-ны бірге қарастырған дұрыс деп саналады.

Күннен қорғайтын кремді жағу мөлшері және қайта жағу мерзімі

Күннен қорғау кремі жаққан мөлшер мен қайта жағу аралығы сақталғанда ғана қаптамада көрсетілген қорғау деңгейін нақты береді. Төмендегілерге назар аударыңыз.

• Бүкіл бетке шамамен 500 вон тиынының мөлшерінен кем емес жағыңыз: өнім сынағында алынған SPF пен PA көрсеткіштері дәл осы қалыңдықта жаққан кезде өлшенген, сондықтан аз жаққанда нақты қорғау деңгейі көрсетілген саннан айтарлықтай төмен болады.
• Сыртқа шыққаннан кейін әрбір 2 сағат сайын қайта жағыңыз: химиялық сүзгі ультракүлгін сәулені жұту барысында бірте-бірте ыдырайды, ал минералды сүзгі де тер мен май бөлінуімен жуылып кетеді, сондықтан уақыт өткен сайын қабат жұқарады.
• Бұлтты күні де жағыңыз: бұлт көзге көрінетін жарықты тоқтатқанмен, ультракүлгін сәуленің көп бөлігін өткізіп жібереді, сондықтан күн әлсіз көрінгенімен тері ультракүлгін сәулеге үздіксіз ұшырай береді.

Сайып келгенде, күннен қорғау кремінің нақты тиімділігі қаншалықты қалың, қаншалықты жиі жағылғанына қарай айтарлықтай өзгереді. Макияждың үстінен қолмен қайта жағу қиынға соқса, күннен қорғау қызметі бар кушон немесе спрей түрін қабаттап қолдану да ыңғайлы шешім бола алады.

Өз теріңізге сәйкес сүзгіні таңдау өлшемі

Минералды сүзгі мен химиялық сүзгінің қайсысы сөзсіз жақсы деп кесіп айту қиын. Себебі тері жағдайына қарай қай түрі жарасатыны әртүрлі болады.

Тері сезімтал немесе тітіркенуге тез қызаратын болса, минералды сүзгі әдетте жайлы сезіледі деп саналады. Химиялық түрде реакцияға түспей, физикалық жолмен қорғайтын тәсіл болғандықтан, теріге кері әсер ету мүмкіндігі төмен.

Ал керісінше, май бөлінуі көп және ағарып көрінуден жалыққан теріге жеңіл әрі мөлдір жағылатын химиялық сүзгі көбірек ұнатылады. Бірақ химиялық сүзгінің кейбір құрам заттары контактілі дерматит тудыруы мүмкін екені хабарланған, сондықтан жаққанда ашу немесе қызару қайталана берсе, құрамды ауыстырып көру де бір жол.

Соңғы кезде екі тәсілді қатар қолданатын аралас түрдегі өнімдер де көп шығарылады. Шағылыстыру мен жұтуды бір мезгілде пайдаланып, ағарып көрінуді азайтып, қорғау күшін сақтау бағытында дамып келеді. Дене мүшесіне қарай бөліп қолдану әдісі де бар. Тітіркенуге бейім бетке минералды сүзгіні, ал ультракүлгін сәулеге жиі шалынатын қол-аяққа жеңіл жағылатын химиялық сүзгіні қолданатын адамдар да көп. Сайып келгенде, жауап бір ғана нұсқамен шектелмейді, теріңіз берген сигналға қарай өзіңізге сай түрді іздеу процесіне жақынырақ.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).