Күннен қорғайтын кремдегі минералды және химиялық сүзгінің ультракүлгін сәулеге қарсы әрекет ету принциптері мен дұрыс қолдану жолы

Жаз болмаса да күннен қорғайтын кремді күнде жағу керек екенін бәрі біледі. Бірақ құрам тізіміне үңілсеңіз, минералды сүзгі, химиялық сүзгі деген бейтаныс сөздер тұрғанын көресіз, ал екеуінің нақты қандай айырмашылығы бар екенін түсіндіру оңай емес.

Шындығында бұл екеуі ультракүлгін сәуледен қорғау тәсілінің өзі мүлдем басқа. Бірі терінің үстінде жарықты кейін қайтарса, екіншісі жарықты сіңіріп, мүлдем жойып жібереді. Осы принципті білгеннен кейін неге кейбір өнім ақ болып көрінетінін, ал кейбірі тітіркену тудыратынын да табиғи түрде түсінесіз.

UVA және UVB сәулелерінің теріге әсері қалай ерекшеленеді?

Күн сәулесіндегі ультракүлгін сәуле толқын ұзындығына қарай бөлінеді. UVA сәулесінің толқын ұзындығы ұзын болғандықтан (320-400nm) терінің терең қабаты дерманың ішіне дейін өтіп кіреді. Дерма — коллаген (тері серпімділігін баған сияқты ұстап тұратын ақуыз) жиналған қабат, ал UVA дәл осы бағанаға дейін жетіп, оны бірте-бірте зақымдайды.

Сондықтан UVA күйік сияқты бірден білінбейді, бірақ ондаған жыл бойы әжім мен серпімділіктің төмендеуін тудыратын басты себепкер ретінде белгілі. Оның үстіне күші терезе әйнегін тесіп өтерліктей мықты болғандықтан, бөлме ішінде отырса да әсер етеді. Мысалы, терезе жанында ұзақ отырсаңыз, күйік пайда болмаса да теріңіз бірте-бірте күңгірттеніп бара жатқандай сезінесіз, бұл — UVA сәулесінің баяу жиналуының нәтижесі деп қарауға болады.

Ал UVB сәулесінің толқын ұзындығы қысқа болғандықтан (290-320nm) дермаға дейін жетпей, негізінен терінің беткі қабаты эпидермисте сіңіріледі. Оның орнына энергиясы күшті болғандықтан, қысқа уақытта күн күйігін тудырады. Жазда жағажайда небәрі 1-2 сағат болу кезінде теріңіз қызарып, күйіп қалатыны дәл осы UVB сәулесінің кесірінен.

Эпидермисте жүйке мен қан тамырлары тығыз орналасқандықтан, UVB жасушаларды тітіркендірген кезде дене бірден қызару мен күйзеу арқылы жауап береді. Ал керісінше, дерманың жүйке жауабы солғындау болғандықтан, UVA бірте-бірте зақым жинаса да, бірден ауырсыну не қызару болмай, байқалмай өтіп кетеді.

Минералды сүзгінің ультракүлгін сәулені шағылыстыру принципі

Минералды сүзгі zinc oxide немесе titanium dioxide сияқты ұсақ металл бөлшектерін шикізат ретінде пайдаланады. Бұл бөлшектер терінің беткі қабатында жұқа қабықша сияқты орналасады.

Ультракүлгін сәуле теріге қарай ұмтылғанда, осы металл бөлшектер кішкентай айна сияқты сәулені кейін қайтарады немесе әр жаққа шашыратады. Яғни сәуле теріге кірместен бұрын беткі қабатта бағытын өзгертіп жібереді. Қыста тау шаңғысында киетін фольгадан жасалған жамылғыны есіңізге алсаңыз, түсіну оңай болады. Фольга денеден шығып бара жатқан жылуды шағылыстырып қайтаратыны сияқты, минералды сүзгідегі металл бөлшектер де ультракүлгін сәуле теріге тимей тұрып-ақ оны кейін қайтарады.

Сондықтан минералды сүзгі ультракүлгін сәуленің тері жасушаларымен мүлдем түйіспеуін қамтамасыз ететін тәсіл болғандықтан, химиялық реакциясыз-ақ қорғау әсерін береді. Тітіркенуі аз болғандықтан, сезімтал теріге немесе нәресте теріге де салыстырмалы түрде қауіпсіз қолданылады деп саналады. Химиялық реакция болу үшін құрам заты теримен байланысу процесінен өтуі керек, ал минералды сүзгіде мұндай процесс мүлде болмайтындықтан, тітіркену немесе аллергия пайда болу ықтималдығы да табиғи түрде төмендейді.

Тағы бір маңызды ерекшелігі бар. Шағылыстыру физикалық құбылыс болғандықтан, жаққан сәттен бастап-ақ әсері бірден көрінеді. Себебі құрам заттың тері астына сіңіп, реакцияға түсуіне арнайы уақыт қажет емес. Асығыс сыртқа шығуға тура келгенде де онша алаңдамауға болатын себебі осында.

Химиялық сүзгі ультракүлгін сәулені қалай сіңіріп жояды?

Химиялық сүзгі avobenzone, octinoxate сияқты көміртекке негізделген қосылыстарды пайдаланады. Бұл құрам заттар сәулені шағылыстырудың орнына ультракүлгін энергияны өз бойына тікелей сіңіреді.

Ультракүлгін сәулені сіңірген молекула сол сәтте қозған күйге, яғни энергиясы жоғарылап тұрақсыз күйге өтеді. Басылған серіппе кенет ырғып шыққандай, бұл молекула бірден бастапқы пішініне қайта оралып, сіңірген энергиясын жылуға айналдырып сыртқа шығарады. Бұл ыстық қазанды қолмен бір сәт тиіп, лезде тартып алғанға ұқсайды. Молекула жылуды сол сәтте қабылдағанмен, оны ұзақ ұстап тұрмай, бірден жылуды шығарып, бастапқы қалпына қайтады.

Нәтижесінде ультракүлгін деп аталатын қауіпті жарық энергиясы теріге зиян тигізбей тұрып, өте аз мөлшердегі жылуға айналып жоғалады. Дегенмен бұл процесс қайталанған сайын құрам заттың өзі бірте-бірте ыдырайтындықтан, химиялық сүзгінің қорғау қабілеті уақыт өткен сайын біртіндеп төмендейді деп саналады. Серіппе де қысылып-жазылуды шексіз қайталаса серпімділігі бәсеңдейтіні сияқты, химиялық сүзгі молекуласы да ультракүлгін сәулені сіңіріп, жылуға айналдырып шығару реакциясын күніне жүздеген рет қайталаған сайын құрылымы бірте-бірте бұзылады.

Сонымен қатар химиялық сүзгі минералды сүзгіден өзгеше, әсері бірден шықпайды. Құрам зат терінің беткі қабатында тұрақты орналасуы керек, сонда ғана сіңіру реакциясы дұрыс басталады, сондықтан сыртқа шығардан 20-30 минут бұрын жағып қою жақсы деп саналады. Осы уақытты өткізіп жіберіп, тікелей күн астына шықсаңыз, құрам зат әлі дайын болмаған күйде ультракүлгін сәулеге ұшырайсыз.

Ақ із қалдыру құбылысы неге тек минералды сүзгіде айрықша байқалады?

Ақ із — күннен қорғайтын крем жаққанда теріде ақшыл дақ пайда болу құбылысын білдіреді. Бұл құбылыс негізінен минералды сүзгіде байқалады.

Себебі бөлшек мөлшерінде жатыр. Zinc oxide немесе titanium dioxide бөлшектері көзге көрінетін жарықтың бір бөлігін де бірге шағылыстыру қасиетіне ие болғандықтан, теріге жұқа жаққанда да ақ қабықша сияқты байқалып тұрады. Бұл қабырғаға ақ бояуды жұқа бір қабат жаққанда да астындағы түс көрінбей, ақ болып жабылып көрінетінмен бірдей заңдылық. Бөлшектер жарықты шағылыстырғанда, астындағы тері түсі көрінбей, оның орнына ақ қабат жатқандай көрінеді.

Соңғы кезде бөлшектерді өте ұсақ ұнтақтап, нано мөлшеріне келтірген өнімдер көбейіп, ақ із едәуір азайғанымен, оны толықтай жою қиын деп саналады. Ал керісінше, химиялық сүзгі жарықты шағылыстырмай, тек сіңіретіндіктен, теріге жаққанда негізінен мөлдір жабысады.

SPF пен PA көрсеткіштері не нәрседен қорғайды?

Күннен қорғайтын крем қорабына қарасаңыз, SPF пен PA деген екі көрсеткіш бірге жазылғанын көресіз. Бұл екеуі әртүрлі ультракүлгін сәуле түріне негізделіп белгіленеді.

SPF (Sun Protection Factor) — UVB сәулесінен қаншалықты қорғайтынын көрсететін көрсеткіш. Сан неғұрлым үлкен болса, теріңіздің қызаруына дейінгі уақытты соғұрлым ұзақ кейінге қалдырады дегенді білдіреді. Мысалы, ештеңе жақпаған терісі 10 минутта қызаратын адам үшін SPF15 теориялық тұрғыда бұл уақытты 15 есе, яғни 150 минутқа дейін ұзартады деп есептеледі. Дегенмен тер мен үйкелістен нақты жағдайда бұдан қысқарақ уақытта қорғаныс қабаты кетіп қалатын жағдайлар жиі кездеседі, сондықтан тек санға сеніп қайта жақпай қалуға болмайды. PA (Protection Grade of UVA) UVA сәулесінен қорғау деңгейін көрсетеді, PA+++ секілді "+" саны көбейген сайын қорғау әсері күшті деп есептеледі.

Екеуінің біреуі ғана жоғары болуы жеткілікті емес. Дермаға дейін зақым келтіретін UVA мен күйік тудыратын UVB сәулесінен бір мезгілде қорғану үшін, SPF пен PA-ны бірге тексеріп алған жөн деп саналады.

Күннен қорғайтын кремді қанша мөлшерде, қаншалықты жиі жағу керек?

Күннен қорғайтын крем көрсетілген деңгейдегі қорғаныс беру үшін жағу мөлшері мен қайта жағу аралығын сақтау керек. Төмендегілерге назар аударыңыз.

• Бетіңіздің барлық аумағына 500 вондық тиын мөлшерінен кем емес мөлшерде жағыңыз: өнім сынағында шыққан SPF пен PA көрсеткіштері дәл осы қалыңдықта жаққан кезде өлшенген, сондықтан аз жаққанда нақты қорғау деңгейі көрсетілген мәннен айтарлықтай төмен болады.
• Сыртқа шыққаннан кейін 2 сағат сайын қайта жағыңыз: химиялық сүзгі ультракүлгін сәулені сіңіру барысында құрам заты бірте-бірте ыдырайды, ал минералды сүзгі де термен, май бөлінумен жуылып кетеді, сондықтан уақыт өткен сайын қорғаныс қабаты жұқарады.
• Бұлтты күндері де жағыңыз: бұлт көзге көрінетін жарықты тоқтатқанмен, ультракүлгін сәуленің көп бөлігін сол күйі өткізіп жібереді, сондықтан күн әлсіз көрінгенімен тері ультракүлгін сәулеге үздіксіз ұшырайды.

Сайып келгенде, күннен қорғайтын кремнің нақты әсері оны қаншалықты қалың, қаншалықты жиі жағатыныңызға байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. Макияждың үстінен қолмен қайта жағу қолайсыз болса, күннен қорғау қызметі бар кушон немесе спрей түрін қосымша қолдану да іс жүзінде тиімді тәсіл.

Өз теріме сай күннен қорғайтын кремді қалай таңдаймын?

Минералды сүзгі мен химиялық сүзгінің қайсысы сөзсіз жақсы деп нақты айту қиын. Себебі тері жағдайына қарай қайсысы жарасатыны әртүрлі болады.

Тері сезімтал болса немесе тітіркенуге тез қызарса, минералды сүзгі көбіне ыңғайлы сезіледі деп саналады. Химиялық реакцияға түспей, физикалық түрде қорғайтын тәсіл болғандықтан, тітіркену пайда болу ықтималдығы төмен.

Керісінше, май бөлінуі көп және ақ із мазалайтын тері болса, жеңіл әрі мөлдір жағылатын химиялық сүзгі жиі таңдалады. Дегенмен химиялық сүзгі құрамындағы кейбір заттар контактілі дерматит тудыруы мүмкін екені хабарланған, сондықтан жаққанда ащу немесе қызару қайталана берсе, құрам затын ауыстырып көру де бір жол.

Соңғы кезде екі тәсілді біріктірген аралас түрдегі өнімдер де көптеп шығуда. Шағылыстыру мен сіңіруді бір мезгілде қолдана отырып, ақ ізді азайтып, қорғау деңгейін сақтау бағытында дамып келеді. Аймаққа қарай бөліп қолдану әдісі де бар. Тітіркенуге әлсіз бетке минералды сүзгіні, ультракүлгін сәулеге көп ұшырайтын қол-аяққа жеңіл жағылатын химиялық сүзгіні қолдану арқылы араластырып пайдаланатындар да көп. Сайып келгенде, жалғыз дұрыс жауап жоқ, тері беретін сигналдарды бақылай отырып өзіңізге сай нұсқаны тауып алу процесіне жақынырақ.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).