Қауіпті мең мен кәдімгі меңді ажырататын ABCDE ережесі және тері обырынан күдіктенуге болатын өзіндік бақылау белгілері

Денедегі меңдерге күн сайын үңіліп қарайтын адам көп емес. Алайда меңдердің арасында, өте сирек болса да, тері обырына айналатындары кездеседі. Сондықтан дәрігерлер бұрыннан-ақ қауіпті меңді анықтайтын қарапайым өлшем жасаған, ол ABCDE ережесі деп аталады.

ABCDE ережесі ағылшынша бес сөздің, яғни асимметрия (Asymmetry), жиегі (Border), түсі (Color), өлшемі (Diameter), өзгеруі (Evolving) деген сөздердің бастапқы әріптерінен құралған. Арнайы білім қажет етпейді, айна алдында тұрып меңіңізді осы бес белгі бойынша тексерсеңіз жеткілікті, сондықтан дәрігерге барар алдында өз бетінше тексеретін құрал ретінде кеңінен қолданылады. Әр өлшемнің өз себебі бар, ал сол себепті білсеңіз, меңіңізді әлдеқайда оңай бақылай аласыз.

ABCDE ережесі деген не?

Тері обырының ішінде меланома, яғни меланоциттерден пайда болатын қатерлі ісік, ерте анықталса, емдеу нәтижесі жақсы болады, ал кеш анықталса, басқа мүшелерге тарау қаупі артады. Сондықтан дәрігерлер көзбен қарап-ақ ажыратуға болатын белгілерді жүйелеген, олар асимметрия, жиегі, түсі, өлшемі және өзгеруі.

Осы бес белгіні ретімен тексерсеңіз, кәдімгі мең мен назар аударуды қажет ететін мең арасындағы айырманы белгілі дәрежеде ажырата аласыз. Дегенмен осы бес белгінің біреуіне де сай келмейтін қауіпті меңдер де кездеседі, керісінше, бірнеше белгіге сай келсе де іс жүзінде қатерсіз болып шығатын жағдайлар да бар. Сондықтан ABCDE-ні түпкілікті диагноз қоятын құрал емес, дәрігерге бару керек пе, соны шешетін алғашқы сүзгі ретінде түсінген дұрыс.

Бүкіл денені қарап шыққанда белгілі бір ретпен жүрсеңіз, ыңғайлы болады. Бет пен бас терісінен бастап, мойын, тұлға, қол-аяқ, тіпті тырнақ пен табанға дейін кезекпен қарап шықсаңыз, көзден таса қалатын жер азаяды. Әсіресе арқа мен бас терісі сияқты өзіңізге көрінбейтін жерлерді айна арқылы немесе үй адамдарының көмегімен бірге тексерген қауіпсіз.

Асимметрия неге қауіп белгісі?

Кәдімгі меңнің ортасынан сызық жүргізсеңіз, екі жағы айна бейнесіндей ұқсас пішінде болады. Дөңгелек түйме сияқты, қай бағыттан қиып қарасаңыз да, үлкен айырма байқалмайды.

Ал қауіпті меңде жасушалар бірқалыпты өспей, бір жаққа қарай ауытқып өсетін жағдай жиі кездеседі. Мұндайда меңді екіге бүктеп қарасаңыз, екі жағының пішіні бір-біріне сай келмейді. Бұл жасушалардың белгілі бір заңдылықсыз, өз бетінше көбеюінен туындайтын құбылыс, сондықтан оны қалыпты меңге қарағанда бақыланбайтын өсу белгісі деп қабылдайды.

Тегіс емес жиек не туралы айтады?

Кәдімгі меңнің жиегі тегіс әрі дөңгелене жалғасады. Шеңбер немесе эллипс сызғандай, сызық жұмсақ жалғасады.

Қауіпті меңнің жиегі ара тісіндей тегіс еместеу немесе бұлттай бұлдырап, шекарасы қайда бітетіні белгісіз болатын жағдай жиі кездеседі. Бұл жасушалардың айналасындағы қалыпты тінге тәртіпсіз еніп кетуінен пайда болатын пішін, сондықтан жиек неғұрлым бұлдыр болса, жасушалар өз орнынан шығып, айналаға таралып жатыр деген мағынаны білдіруі мүмкін.

Түс неге бірнеше реңкке бөлінеді?

Кәдімгі мең әдетте қоңыр болсын, қара болсын, бір ғана түспен бірқалыпты боялған болады.

Қауіпті меңде қоңыр, қара, қызыл, ақ, тіпті көгілдір реңк дейін бір меңнің ішінде бірнеше түс араласып кетуі жиі кездеседі. Себебі пигмент шығаратын жасуша, яғни меланоцит, әр бағытта әртүрлі өзгеріске ұшырайды, сол кезде пигментті қалың бөлетін бөлік пен мүлдем дерлік бөлмейтін бөлік бір меңнің ішінде араласып кетеді. Бұл бояуды бірқалыпты араластырмай, асығыс жаққан жердей дақ-дақ болып көрінудің де себебі.

6 mm өлшемі қайдан шықты?

6 mm дегеніміз қарындаш ұшындағы өшіргіштің диаметріне жуық өлшем, оны әдетте қауіпті меңді ажырататын шек ретінде қолданады. Бұл сан нақты байқалған меланомалардың басым бөлігі осы өлшемнен үлкен күйде табылғаны жайлы жинақталған клиникалық тәжірибенің нәтижесінде қалыптасқан.

Дегенмен 6 mm-ден кіші меланомалар да бар екені анық. Сондықтан тек өлшемге ғана қарап көңіл жайлану немесе қорқудың қажеті жоқ, меңнің уақыт өте бірте-бірте үлкейіп бара жатқанын да қоса бақылаған жөн, өлшем шегін дұрыс қолданудың жолы дәл осы.

Өзгерісті неге бақылау керек?

Асимметрия, жиегі, түсі, өлшемі деген төрт белгі белгілі бір сәттегі көріністі бағаласа, өзгеруі уақыт өлшемін қосатын белгі. 3 ай бұрынғымен салыстырғанда өлшемі, пішіні, түсі, қалыңдығы ішінде қандай да бір көзге көрінерліктей өзгерсе, оған мұқият назар аудару керек.

Қалыпты мең 10 жылдан астам уақыт ішінде өте баяу өзгереді немесе мүлдем дерлік өзгермейді. Ал қауіпті мең 4 аптадан 3 айға дейінгі аралықта да көзге көрінерліктей тез үлкейіп немесе түсі қоюлана бастауы мүмкін. Себебі жасушалар бақылаусыз бөліне берсе, соның нәтижесі сыртқы көрінісінің өзгеруінен байқалады. Сондықтан бес белгінің ішінде де өзгеруі ерекше сезімтал қарауды қажет ететін белгі саналады.

Кәдімгі мең мен қауіпті меңнің айырмасы

Жоғарыда қарастырылған бес белгіні жинақтасақ, кәдімгі мең мен қауіпті мең арасында мынадай айырмашылықтар байқалады. Әр тармақтың айырмасы неліктен туындайтынын да қоса түсіндірдік.

• Кәдімгі меңнің оң-сол жағы симметриялы, ал қауіпті меңде бір жаққа қарай ауытқыған асимметриялы пішін жиі байқалады. Себебі жасушалардың бірқалыпты өсу-өспеуі пішіндегі айырманы туғызады.
• Кәдімгі меңнің түсі бір қалыпты, ал қауіпті меңде бірнеше түс бір меңнің ішінде араласып кетеді. Себебі меланоциттердің қаншалықты бірқалыпты жұмыс істейтіні түстің әртүрлілігін анықтайды.
• Кәдімгі меңнің өлшемі мен пішіні 10 жылдан астам уақыт бойы дерлік өзгермейді, ал қауіпті мең 4 аптадан 3 айға дейінгі аралықта көзге көрінерліктей үлкейеді немесе пішінін өзгертеді. Себебі жасушалардың бөліну жылдамдығындағы айырма уақыт өткен сайынғы өзгеру қарқыны ретінде көрінеді.
• Кәдімгі мең әдетте бала кезде немесе жастық шақта пайда болып, сол қалпын сақтайды, ал қауіпті мең ересек жасқа келгеннен кейін де жаңадан пайда болуы немесе бұрыннан бар мең кенеттен айқын өзгеруі мүмкін. Жасы үлкейгеннен кейін пайда болған мең болса, оған сәл көбірек көңіл бөлу керек болатын себебі осында.

Дәрігерге қашан бару керек?

Осы бес белгіден бөлек, дәрігерден тексертіп алған қауіпсіз болатын тағы бірнеше белгі бар. Төмендегі белгілердің әрқайсысының себебі әртүрлі болғанымен, барлығы тінде бір қалыпсыздық туындап жатыр дегенді білдіреді.

• Меңнен қан немесе сарысу шыққан жағдай. Қалыпты мең ерекше тітіркену болмаса, өз бетінше жарылмайды немесе сұйықтық шығармайды, сондықтан мұндай белгі беткі тіннің зақымдалып жатқанын білдіруі мүмкін.
• Мең маңы қышып немесе шаншып ауырсынуы тоқтамай жалғасатын жағдай. Мең аймағындағы нерв ұштарының қалыптан тыс тітіркеніп жатқанын білдіруі мүмкін, сондықтан назар аудару керек.
• Бұрын болмаған мең ересек жаста жаңадан пайда болып, басқа меңдерден айқын өзгеше көрінген жағдай. Мұндай меңді кейде ұсқынсыз үйрек балапаны деп те атайды, денедегі басқа меңдермен үлгісі сәйкес келмейтіндіктің өзі оны мұқият қарауды қажет ететін нысанаға айналдырады.
• Тырнақ астары немесе табан сияқты көзге көп түспейтін жерде жаңа пигмент жолағы немесе дақ пайда болған жағдай. Мұндай орындар күн сәулесіне көп байланысты емес меланома түрінің пайда болу мүмкіндігі бар аймақ ретінде белгілі, сондықтан орналасуына қарамастан тексерту қажет.

Жоғарыдағы белгілердің біреуі болса да сай келсе, бес белгінің барлығын тексеріп жатпай-ақ дерматологқа қаралған қауіпсіз. Дерматолог көзбен қарау тексерісінен бөлек, ұлғайтқыш аспап арқылы меңнің құрылымын жете зерттейтін дерматоскопия жасайды, қажет болса тіннің бір бөлігін алып тексеру рәсіміне де жетуі мүмкін. Дене бойындағы барлық меңдерді үнемі суретке түсіріп, салыстырып отыру әдетін қалыптастырсаңыз, өзгерісті өз бетіңізше де әлдеқайда оңай байқай аласыз.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).