Ішетін коллаген, қорытылғанда бәрі ыдырап кетпей ме? Терге шынымен жетіп, әсер ете ала ма?

Коллаген терінің ішінде ғимаратты ұстап тұратын бағаналар секілді рөл атқаратын ақуыз. Дерма қабатының көп бөлігі осы бағаналардан құралған, сондықтан бағана мықты болса, тері де тартылған, салбырамаған күйде тұрады. Дегенмен жас ұлғайған сайын осы бағаналардың саны мен қалыңдығы бірте-бірте азайып, тері де соған қарай серпімділігін жоғалтады.

Сондықтан коллагенді ішіп толтыру идеясы туындады. Бірақ осы жерде табиғи бір сұрақ пайда болады. Асқазан мен ішектен өткенде ақуыз майдалап қорытылады, ал сол қираған коллаген шынымен теріге дейін жетіп, бір нәрсе жасай ала ма деген сұрақ.

Шындығында бұл сұрақ тек коллагенге ғана емес, барлық ақуыз қоспаларына бірдей қатысты. Себебі денеге түскен ақуыздың бастапқы пішінінде мақсатты жеріне жететін жағдайы сирек кездеседі. Сондықтан жауап коллагеннің қорыту процесінде дәл қандай түрде қалатынын, әрі сол бөлшектің теріде қандай рөл атқаратынын бірге қарастырғанда ғана шешіледі.

Ішетін коллаген асқазанға түскенде не болады?

Коллаген де соңында ақуыз болғандықтан, ет жегендегі қорыту принципінен онша алшақ емес. Асқазанға түскенде асқазан қышқылы мен пепсин деп аталатын қорыту ферменттері ұзын коллаген тізбегін ірі бөліктерге бөліп кесіп тастайды.

Одан кейін жіңішке ішекке өткенде трипсин секілді басқа ферменттер оны одан әрі майдалайды. Соңғы кезеңде ішек жасушаларының бетіндегі ферменттер ең кішкентай бөлшектерге дейін ыдыратады. Осы процестен өткенде коллагеннің көп бөлігі жеке амин қышқылдарына немесе екі-үш амин қышқылы жалғасқан өте кішкентай бөлшектерге айналады. Сондықтан ішкен коллаген бастапқы пішінінде теріге жетіп жабысады деген ой шындыққа сай келмейді.

Мұнда асқазан қышқылының рөлі күтілгеннен де маңызды. Себебі асқазан қышқылы коллаген ақуызын алдын ала босатып бермесе, келесі фермент оны дұрыс кесе алмайды. Бұл жіп орамын алдымен босатып алса ғана қайшымен кесу оңай болатынына ұқсас. Сондықтан асқазан қышқылының қалыпты бөлінуі қорытудың алғашқы баспалдағы болып саналады.

Коллаген пептиді дәл не нәрсе?

Осы кезде пайда болатын екі-үш амин қышқылынан тұратын кішкентай бөлшекті дипептид, трипептид деп атайды. Күрделі естіледі, бірақ жай ғана жіпке тізілген екі-үш амин қышқылы моншағынан тұратын өте қысқа мойынмоншақ деп түсінсеңіз болады.

Коллагенде пролин мен гидроксипролин деп аталатын ерекше амин қышқылдары қайталанып отыратын өзгеше құрылым бар. Осы құрылым қорыту ферменттеріне толығымен кесуге қиын учаске жасайды, сол себепті бұл коллагеннің қанда осындай кішкентай бөлшек түрінде қалу үлесі басқа ақуыздарға қарағанда салыстырмалы жоғары болатыны туралы деректер бар. Коллагенге ғана тән осы ерекшелік коллаген қабылдауды жай ғана ет ақуызын жеу сияқты қарамауымыздың себебі.

Оңайлатып айтсақ, ақуыздардың көбі қорыту ферменттері үшін кез келген жерінен кесуге болатын тегіс жіп секілді. Ал коллаген үш ұяшық сайын пролин ілінген, буындары тығыз орналасқан жіпке ұқсас. Фермент осы буын тұсынан кесуге қиналады, сол себепті нәтижесінде екі-үш ұяшықтан тұратын кішкентай түйін сол күйінде қалу мүмкіндігі артады.

Молекулалық салмақ пен сіңірілу арасында қандай байланыс бар?

Ішек қабырғасынан өтіп қанға жету үшін өлшемі кішкентай болғаны тиімді. Ішек жасушаларының бетінде амин қышқылдары мен өте кішкентай пептидтерді ғана өткізетін арнайы жол, яғни бір түрдегі күзетші рөлін атқаратын тасымалдаушы бар. Осы күзетші ірі бөлшектерді оңай өткізбейді.

Сондықтан төмен молекулалы коллаген деген атау шығады. Молекулалық салмағы алдын ала майдаланған коллаген болған сайын осы күзетшіден өту ықтималдығы артады дегенді білдіреді. Керісінше, ірі күйінде қалған бөлшек сіңірілмей, жай ғана басқа амин қышқылдары секілді қорытылып, дененің жалпы ақуыз материалы ретінде таралып кету ықтималдығы жоғары.

Бастапқы коллаген ақуызының өлшемі өте үлкен болғандықтан, қорытылмаған күйінде ішек қабырғасынан тіпті өте алмайды. Сондықтан төмен молекулалы өңдеу жоқ жерден жаңа сіңіру жолын ашпайды, керісінше қорыту процесінде табиғи түрде пайда болатын кішкентай бөлшектердің үлесін алдын ала арттырып қоюға жақынырақ.

Күзетші рөлін атқаратын осы тасымалдаушы шын мәнінде тек коллагенге ғана арналған жол емес. Күріш немесе ет жегенде пайда болатын кішкентай пептидтер де дәл осы жолды пайдаланады. Дегенмен коллаген жоғарыда айтылған пролин буындарының арқасында басқа тағамдарға қарағанда осы жолға дәл сай келетін өлшемдегі бөлшектер салыстырмалы көбірек түзетін көрінеді.

Сіңірілген пептидтер теріге қандай сигнал жібереді?

Осы жерде бұл әңгіменің өзегі жатыр. Сіңірілген коллаген пептидтері қанмен дермаға дейін жетеді, ал бұл кезде коллаген жасайтын жасуша, яғни фибробластқа тікелей кірпіш материалы ретінде қолданылмайтыны ерекше.

Оның орнына бұл пептид фибробласт бетіне жабысып, коллаген мен гиалурон қышқылын көбірек жасауға деген бір түрдегі сигнал жіберетіні туралы теория бар. Сонымен қатар ММП деп аталатын фермент, оңайлатып айтсақ коллагенді кесіп тастайтын қайшы рөліндегі заттың белсенділігін басатыны туралы деректер де бар. Яғни коллаген зауытының өндірісін арттырып, қайшылауды азайту сияқты екі бағытта бір мезгілде әсер ете алады деген логика.

Мұнда неге тап осы кішкентай бөлшек сигнал болатыны қызық болуы мүмкін. Жасуша бетінде тек белгілі бір пішіндегі затты ғана тани алатын рецептор, айталық құлып тәрізді құрылым бар. Коллагеннен шыққан белгілі бір дипептид осы құлыптың пішініне сай келіп, кілт секілді жасуша ішінде өндіріс сигналын қосады деген түсінік қазірге дейінгі негізгі түсіндірме. Кірпіш материалы ретінде тікелей пайдаланудың орнына, зауыттың қосқышын басатын рөл деп түсінген оңайырақ болады.

Коллагенді тікелей толтырудан немен ерекшеленеді?

Филлер немесе коллаген инъекциясы дайын материалды сол орынға тікелей үйіп салу тәсілі. Кірпішті сатып алып өз қолыңмен қалау секілді.

Ал ішетін коллаген кірпіштің өзін салмайды, кірпіш зауыты болатын фибробластқа тапсырма беретін бригадирге жақынырақ. Сондықтан ішкен бойда тері бірден толмайды, дене өз бетінше коллагенді көбірек жасап шығаруға дейін уақыт кетеді. Әсердің баяу, әрі тұрақты ішкенде ғана байқалатыны осыдан шығады.

Дегенмен екеуінің біреуін ғана таңдау керек дегенді білдірмейді. Филлер дәл қазір көлемді толтыратын рөл атқарса, ішетін коллаген содан кейін теріні өз бетінше басқаратын процесті қолдайтын жаққа жақынырақ. Екі тәсіл нысанаға алатын мезгілдің өзі әр түрлі деп түсінген жеткілікті.

Әсерді растайтын дәлелдер қандай деңгейде?

Коллаген пептидтерін 8 аптадан 12 аптаға дейін ішкеннен кейін терінің ылғалдылығы мен серпімділігі жақсарғаны туралы бірнеше рандомизацияланған бақыланатын зерттеу жарияланған. Сигнал беру механизмінің өзі жасуша тәжірибелері мен жануарларда жүргізілген зерттеулерде салыстырмалы тұрақты расталады деп саналады.

Дегенмен адам қатысқан зерттеулердің көбінде қатысушы саны онша көп емес, бақылау мерзімі де қысқасы 8 апта, ұзағы 24 апта (6 ай) деңгейінде қысқа болып келеді. Сонымен қатар коллаген өндірушілер қаржыландырған зерттеулердің де аз емес екенін дәлелдерге қарағанда есте ұстаған жөн.

Әр зерттеуде қолданылған коллагеннің шикізаты, яғни балықтан алынған ба, сиыр не шошқадан алынған ба, өңделген молекулалық салмағы қандай деңгейде екені де әр түрлі болғандықтан, нәтижелерді бір ауызға саюдың қиын екені туралы да пікір бар. Сондықтан принциптің өзі сенімді болғанымен, адамдағы нақты сезілетін әсердің мөлшерін әлі абайлап түсіндіру керек деген көзқарас бар.

Өлшеу әдісін де бірге қарау керек. Зерттеушілер әдетте ылғалдылықты мүйізгек қабатының ылғал өлшегішімен, серпімділікті теріні басып жіберген кездегі қайта оралу дәрежесін өлшейтін құрылғымен тексереді. Осы құрылғы көрсеткіштері адамның айнаға қарап сезінетінімен толығымен бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан зертхана көрсеткіші жақсы шыққанмен, жеке адам сезінетін өзгеріс одан баяуырақ немесе байқалмайтындай нәзік болуы мүмкін.

Неге адамға қарай сезілуі әр түрлі болады?

Бірдей өнімді ішсе де адамға қарай нәтиженің әр түрлі сезілуінің бірнеше себебі бар.

• Қорыту мен сіңіру қабілетінің жеке айырмашылығы: асқазан қышқылының бөліну мөлшеріне немесе ішек денсаулығының жағдайына қарай пептидтің қаншалықты жақсы сіңетіні өзгереді.
• Күнделікті ақуыз тұтыну мөлшері: жеткілікті ақуыз тұтынып жүрген адамға қосымша пайда салыстырмалы аз сезілуі мүмкін.
• Қабылдау мерзімі: тері жасушаларының бір рет алмасу циклы әдетте 4 аптадан 8 аптаға дейін созылатындықтан, қысқа мерзімде ішіп тастаса, сигнал жинақталуға уақыт жетпейді.
• Жас пен гормон жағдайы: жас кезде фибробласт өзі белсенді болатындықтан сигнал алғанда жауап беруі тезірек, ал жас ұлғайған сайын бірдей сигнал алса да жасушаның жауап беру жылдамдығы баяулайтыны белгілі.

Соңында сіңіру жағдайы, дене жағдайы, әрі қаншалықты тұрақты ішкені қосылып, әр адамда сезілу айырмашылығын жасайды деп қарауға болады. Сондықтан басқалармен салыстырып асығудың орнына, өз денеңнің жағдайын ескеріп, жеткілікті мерзім бере отырып бақылаған жөн.

Олай болса, ішетін коллагенді қалай таңдау керек?

Принципті білгеннен кейін таңдау критерийі де сәл айқынырақ болады.

• Төмен молекулалы пептидке өңделгенін тексеру: жоғарыда айтылғандай, өлшемі кіші болған сайын ішектің күзетшісінен өту ықтималдығы артады.
• Витамин C бірге кірген-кірмегенін тексеру: витамин C фибробласттың коллагенді нақты жинауына қажетті көмекші материал ретінде белгілі, сол себепті тек сигнал алып, материал жетіспейтін жағдайды азайтады.
• Кемінде 8 аптадан 12 аптаға дейін тұрақты ішуге жоспар құру: тері жасушасының turnover циклы, яғни жаңарту мерзімінің өзі қысқа емес, сол себепті 1 немесе 2 апта ішіп бағалау тым ерте.
• Шикізат белгісін тексеру: балықтан алынған ба, сиыр не шошқадан алынған ба соған қарай амин қышқылының тізбегі сәл өзгеше болады, аллергия мүмкіндігі де ерекшеленеді, сол себепті өзіңе сай шикізатты таңдаған қауіпсіз.

Осы төрт критерийді басшылыққа алса, принципке сай ішетін коллагенді таңдауға көмектеседі. Айта кетейік, коллаген желесі немесе ұнтағының сыртындағы коллаген мөлшерінің саны үлкен болғаны әрдайым жақсы дегенді білдірмейді. Жоғарыда қарастырғандай, қаншалықты майда, әрі қаншалықты сіңірілуге қолайлы түрде өңделгені мөлшер санынан гөрі маңыздырақ ақпарат.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).