Соңғы кезде клиникаларда кең тараған экзосома рәсімі, дің жасушасы емес, неге қалпына келтіру әсерін береді?

Соңғы кезде тері дәрігерлік немесе пластикалық хирургия клиникаларында лазер рәсімінен кейін бірден экзосома ампуласын жағып немесе бетперде арқылы сіңіретін жағдай жиі кездеседі. Атын естігенде дің жасушасы рәсіміндей естіледі, бірақ шындығында экзосоманың ішінде тірі жасуша мүлдем жоқ.

Сонда жасушасы жоқ осы кішкентай зат қалай қалпына келтіру әсерін береді дейсіз ғой. Экзосома жасушадан жасушаға баратын хат сияқты қызмет атқарады. Ішіндегі хабар тері жасушасына қалпына кел деген сигнал жеткізетіндіктен, оған осылай ат қойылған.

Экзосома деген не? Жасуша жасайтын сигнал қалташасы

Жасуша өмір сүру барысында ішіндегі заттың бір бөлігін сыртқа шығарып отырады. Осы кезде жасуша қабығының бір бөлігі бөлініп, өте кішкентай қалташа пайда болады, мұны жасушадан тыс көпіршік (extracellular vesicle) деп атайды. Экзосома (exosome) осы жасушадан тыс көпіршіктердің ішіндегі ең кішкентай түрі. Диаметрі шамамен 30-дан 150 нанометрге дейін, бұл шаштың қалыңдығынан жүздеген есе жіңішке дегенді білдіреді.

Қалташа десе, іші бос шар елестеуі оңай, бірақ шын мәнінде оның ішінде өсу факторы (growth factor), цитокин (cytokine), микроРНҚ сияқты бірнеше зат тығыз оралған. Өсу факторы жасушаға өс деп бұйрық беретін ақуыз, ал цитокин қабыну немесе қалпына келу реакциясын реттейтін сигнал заты. Мұндай заттарды жасушадан сыртқа қауіпсіз тасу үшін орама керек, экзосома дәл сол орама қорап рөлін атқарады.

Дің жасушасы мен экзосома немен ерекшеленеді?

Рәсім туралы ақпаратта дің жасушасының өсіру ерітіндісі және экзосома деген сөздер бірге кездесіп, шатастыратын жағдай жиі болады. Бірақ бұл екеуі мүлдем бөлек нәрсе. Дің жасушасы деп тірі күйінде бөлініп, басқа жасушаға айнала алатын жасушаның өзін айтады. Ал экзосома сол дің жасушасы өсірілу барысында сыртқа бөлген қосалқы өнім.

Яғни рәсімде қолданылатын экзосома өнімінде тірі жасуша жоқ. Жасуша жұмыс істеу барысында қалдырған хабар қалташаларын ғана сүзіп жинаған. Сондықтан жасушаны тікелей егетін рәсімге қарағанда қолдану қарапайымырақ әрі тірі жасуша егу кезінде туындауы мүмкін бірнеше қауіп факторынан салыстырмалы түрде бос деп саналады.

Экзосома жасушаға сигналды қалай жеткізеді?

Экзосоманың не істейтінін түсіну үшін жасушалар бір-бірімен қалай сөйлесетінін алдымен білу керек. Жасушалар бір-біріне жабыспаса да сигнал заттарын алмасып қарым-қатынас жасайды. Экзосома осы қарым-қатынаста хат конверті сияқты қызмет атқарады. Ішіндегі өсу факторы немесе микроРНҚ сияқты мазмұн зақымданбауы үшін қабықпен орап, мақсатты жасушаға дейін қауіпсіз тасымалдайды.

Мақсатты жасушаға жеткен экзосома сол жасуша қабығына жабысады немесе жасушаның ішіне толықтай сіңеді. Конверт ашылған кезде іштегі хабар сол жасушаның ішіне беріледі, ал жасуша осы хабарды оқып, жауап қайтарады. Мысалы, қалпына кел деген хабар алған фибробласт (fibroblast, тері астында коллаген жасайтын жасуша) коллагенді көбірек өндіру бағытына қарай қозғалады деп хабарланады.

Экзосома мақсатты жасушаны қалай дәл тауып барады?

Дене ішінде жасушалар саны есептеп бітпейтіндей көп, ал экзосома қалай қате жасушаға емес, дәл керегіне барады дейсіз ғой. Құпия экзосома бетіне жабысқан кішкентай ақуыз бөлшегінде жатыр. Бұл ақуыз жеткізу қорабына жапсырылған мекенжай жапсырмасына ұқсайды.

Мақсатты жасушаның бетінде сол жапсырмамен дәл сәйкес келетін құлып сияқты рецептор (receptor) болады. Кілт пен құлып бір-біріне сәйкес келгенде ғана есік ашылатыны сияқты, экзосома бетіндегі ақуыз бен жасушаның рецепторы сәйкес келгенде ғана сигнал ішке беріледі. Сондықтан кез келген жасушаға кездейсоқ жабыспай, серігін біршама таңдап әрекет етеді деп саналады.

Қалпына келтіру мен тыныштандыру сигналы нақты қалай жұмыс істейді?

Экзосома ішіндегі өсу факторларының арасында коллаген мен эластин сияқты терінің серпімділік ақуызын жаса деп бұйрық беретін түрі бар. Коллаген теріні ұстап тұратын баған сияқты ақуыз, ал эластин сол бағандардың арасын байланыстыратын резеңке жіп секілді қызмет атқарады. Осы бұйрықты алған фибробласт белсенді қозғалса, тері астындағы құрылым қайта толатын бағытта әсер туындайды деп саналады.

Сонымен қатар экзосомада қабынуды басатын сигналы бар цитокин де болады. Тері тітіркенгенде иммундық жасушалар жиналып, қызарып, ыстық сезілетін қабыну реакциясы туындайды, осы кезде тыныштандыру сигналы жеткізілсе, бұл реакция тезірек басылу бағытында реттеледі деп хабарланады. Қалпына келтіру сигналы мен тыныштандыру сигналының бірге қамтылуы экзосоманың қалпына келу мен тыныштануға бір мезгілде көмектесетінін түсіндіретін себеп.

Лазер рәсімінен кейін экзосоманы неге бірге қолданады?

Лазер немесе микронид рәсімінен кейін тері бетінде өте кішкентай жара немесе микроскопиялық жол пайда болады. Әдетте терінің ең сыртқы қабаты, яғни мүйізді қабат, тығыз қабырға сияқты бөгеп тұрғандықтан, үлкен молекула теріге терең ене алмайды. Бірақ рәсімнен кейін бірден бұл қабырғада шамамен 30 минуттан 1 сағатқа дейін саңылау пайда болатындықтан, әдеттегіден жақсы сіңетін уақыт кезеңі туындайды.

Осы саңылауды пайдаланып экзосоманы жағу сигнал затының терінің беткейлі қабатына оңайырақ жетуіне мүмкіндік береді деп саналады. Оның үстіне лазермен тітіркенген тері дәл қазір қалпына келу реакциясы белсенді жүріп жатқан күйде болады. Осы кезде қалпына келтіру мен тыныштандыру сигналы қосылса, қызару немесе күйдіру сезімінің басылу жылдамдығына, қалпына келу барысына пайдасы тиеді деп хабарланады. Сондықтан клиникаларда лазер рәсімінен кейін бірден ампула немесе бетперде түрінде экзосоманы бірге қолдану жиі кездеседі.

Осылай жақсы сіңетін уақыт онша ұзақ емес. Тері бөгеті 2 сағаттан 4 сағатқа дейінгі мерзімде өз бетінше қалпына келе бастайтындықтан, рәсім аяқталғаннан кейін 30 минуттан 1 сағатқа дейінгі уақыт ішінде жағу керек, сонда ғана сіңіру әсерін күтуге болады деп саналады. Клиникаларда рәсім аяқталысымен ампула немесе бетпердені бірден жабатын себебі де осында.

Неге дәл қазір мұндай рәсім көбейіп жатыр?

Экзосоманың өзі жасуша биологиясында бірнеше он жыл бұрыннан белгілі болатын. Ал сұлулық рәсімі ретінде неге тек соңғы 5-тен 10 жылға дейінгі аралықта ғана пайда болды дейсіз ғой. Себебі күтпегендей қарапайым. Мөлшері тым кішкентай болғандықтан, жасуша қалдығы немесе басқа затпен араласпайтындай таза экзосоманы бөліп алу технологиясы бұрын жеткіліксіз болатын.

Соңғы кезде ультрацентрифугалау (ultracentrifugation) немесе дәл сүзу сияқты бөлу технологиясы дамып, тек содан кейін ғана тазалығы жоғары экзосоманы тұрақты алу мүмкін болды. Оған қоса мұздатып сақтау технологиясы да жақсарып, клиникада ампула түрінде тарату және сақтау мүмкіндігі туды. Технология алдымен жетілгеннен кейін барып рәсім ретінде орнығып қалды десе де болады.

Осы уақытқа дейін жиналған дәлел қандай деңгейде?

Экзосоманың жасушалар арасында сигнал жеткізетіні деген негізгі қағида жасуша биологиясында баяғыдан расталған мәселе. Бірақ сұлулық мақсатында теріге жағу немесе рәсіммен бірге қолдану тәсілі бойынша зерттеу әлі бастапқы деңгейде. Жасуша өсіру тәжірибесі немесе шағын клиникалық бақылауда коллаген өндірісі мен қалпына келу жылдамдығына пайдалы деген хабарлар шығып жатыр, бірақ ауқымды түрде 1 жылдан астам бақылаған зерттеу әлі көп емес.

Тағы бір білуге тиіс жайт, экзосома өнімінің әрқайсысы қай жасушадан алынғаны, қалай тазартылғаны әртүрлі болады. Шикізат жасушасы мен тазарту тәсіліне қарай ішіндегі құрам өзгеруі мүмкін болғандықтан, өнімдер арасындағы әсерді тікелей салыстыру қиын деп саналады. Сондықтан бұл рәсімді дайын емдеу әдісі демей, зерттеу үздіксіз жиналып жатқан қосалқы қалпына келтіру күтім тәсілі ретінде түсінген дұрысырақ.

Рәсімді қарастырсаңыз, нені тексерген жөн?

• Экзосома қай жасушадан алынғанын тексеріңіз. Себебі шикізат жасушасына қарай ішіндегі сигнал затының құрамы өзгеруі мүмкін.
• Тиісті мемлекеттік дәрі-дәрмек бақылау органында тіркелген ресми косметика немесе медициналық құрал ретінде бақыланатын өнім екенін тексеріңіз. Бақылау жүйесінен тыс өнімнің тазарту процесі мен құрамы стандартталмаған болуы мүмкін.
• Лазер немесе микронид рәсімімен бірге жоспарласаңыз, рәсімнен кейін сіңіруге көмектесу мақсатында ұсынылатынын тексеріңіз. Себебі бұл зақымдалған тері бөгеті ашық тұрған рәсімнен кейінгі 30 минуттан 1 сағатқа дейінгі аралықта қолданғанда ғана сіңіру әсерін күтуге болатын тәсіл.

Экзосома жасушаның өзі емес, жасуша жасаған сигнал затын таңдап салған кішкентай қалташа. Ішіндегі хабардың қалпына келу мен тыныштануға бір мезгілде көмектесетіні үшін соңғы кезде рәсімде жиі қолданылады. Дегенмен зерттеу әлі жиналу үстінде болғандықтан, өнім мен клиниканы мұқият тексеріп бастаған жөн.

References

Korean Dermatological Association, Ministry of Food and Drug Safety (MFDS), American Academy of Dermatology (AAD), and U.S. Food and Drug Administration (FDA).