Мелазманың себебі әйел гормондары: жүктілікте неге қоюлана түседі?

Мелазма көбіне күнге күйіп пайда болатын пигментация ретінде ғана танылады, бірақ шын мәнінде ол әйелдерде әлдеқайда жиі кездеседі және жүктілік немесе гормональды контрацепция кезінде айқын қоюланады. Мұны тек күн сәулесімен түсіндіру мүмкін емес, себебі бірдей мөлшерде күнге түскенде де кейбір адамдарда мелазма оңай пайда болады, ал басқаларында олай болмайды.

Осы айырманы тудыратын негізгі айнымалылардың бірі, гормондар. Эстроген мен прогестерон деп аталатын әйел жыныс гормондары меланоциттерге, яғни тері түсін жасайтын жасушаларға тікелей әсер етіп, оларды ультракүлгін сәулеге әлдеқайда сезімтал етеді. Сондықтан мелазманы жай ғана күн мәселесі емес, дене ішіндегі гормональды сигнал мен ультракүлгін сәуленің қосылысынан туындайтын реакция ретінде қарастырған дұрысырақ.

Мелазма неге әйелдерде жиі кездеседі?

Мелазмамен ауыратындардың басым бөлігі әйелдер, әсіресе жүктілікті бастан кешкен немесе гормональды контрацепция, гормон терапиясын қабылдаған адамдарда бұл жиілік айқын жоғары. Ер адамдарда да кездеседі, бірақ үлесі әлдеқайда төмен.

Бұл теңсіздік кездейсоқтық емес. Эстроген мен прогестерон меланоциттердің бетінде өздеріне тән рецепторларға, яғни гормон іліне алатын құлыпқа ұқсас құрылымдарға ие. Гормон осы құлыпқа сай келіп, есік ашылғанда меланоцит ішінде пигмент өндіретін ауыстырғыш қосылады. Ерлерде де бұл рецептор мүлдем жоқ емес, бірақ әйелдерде жүктілік, овуляция циклі, гормональды контрацепция сияқты жағдайлар арқылы бұл гормон деңгейі әлдеқайда жиі әрі күшті өзгеретіндіктен, ауыстырғыш қосылу мүмкіндігі көбейеді.

Гормондар пигментті қалай түзеді?

Екі гормон да бір мақсатқа апарады, бірақ жолы бөлек. Эстроген меланоциттегі эстроген рецепторына тікелей байланысып, меланин өндіретін фермент тирозиназаның белсенділігін арттырады. Тирозиназа пигмент фабрикасының бірінші станогы секілді, сондықтан бұл станок жылдам жұмыс істесе, меланин де соғұрлым көп өндіріледі.

Прогестерон сәл басқаша жолмен әсер етеді. Прогестерон рецепторына жабысқанда, жасуша ішінде CREB деп аталатын сигнал беруші зат пен MITF деген ген ауыстырғышын кезек-кезек қосады. MITF меланин өндіретін бірнеше ферменттің сызбасын бірден шығаратын бас ауыстырғыш секілді қызмет атқарады. Сондықтан прогестерон көбейгенде тирозиназамен қатар оған қатысты басқа да бірнеше фермент бір мезгілде артады.

Бұған қоса, эстроген жаңа қан тамырларын түзетін сигнал зат VEGF-ті де көбейтеді. Сондықтан мелазмасы бар теріні жіті қарасаң, тек пигмент қоюланып қана қоймай, ұсақ тамырлар көбейіп, қызғылт реңк те қосылатын жағдайлар кездеседі, бұл тамырлық өзгеріс те дәл сол гормональды сигналдың тағы бір нәтижесі ретінде түсіндіріледі.

Жүктілік маскасы қалай пайда болады?

Жүктілік кезінде эстроген мен прогестерон деңгейі әдеттегіден әлдеқайда жоғары және ұзақ уақыт сақталады. Үшінші триместрге қарай екі гормон да жүктілікке дейінгіден бірнеше есе жоғары деңгейге көтеріледі.

Осылай ұзақ әрі жоғары деңгейде сақталған гормон әсері меланоциттерді үздіксіз тітіркендіреді. Сондықтан бетте, маңдайда, мұрын маңында, жоғарғы ерін үстінде екі жаққа симметриялы қоңыр дақтар пайда болатын жағдай жиі кездеседі, оны кейде жүктілік маскасы деп те атайды. Босанғаннан кейін гормон деңгейі жүктілікке дейінгі қалыпқа қайтқанда пигмент әдетте ағарады, бірақ мүлдем жоғалмай, іздері қалатын жағдай да сирек емес.

Контрацептивтер мен гормон емі де әсер ете ме?

Ауызша қабылданатын контрацептивтер де денеге эстроген мен прогестерон құрамдас затты жеткізетін дәрі болғандықтан, жүктілікпен ұқсас жолмен меланоциттерді тітіркендіруі мүмкін. Қабылдауды бастағаннан кейін бірнеше ай ішінде жаңа мелазма пайда болды немесе бар мелазма қоюланды деген жағдайлар нақты хабарланады.

Менопауза кезіндегі әйелдер қолданатын гормон алмастыру терапиясы да дәл осы себептен мелазманы туғызуы немесе күшейтуі мүмкін. Дегенмен әр адамда гормон рецепторының сезімталдығы, тері түсі, күн сәулесіне түсу мөлшері әртүрлі болғандықтан, бірдей дәрі қабылдаса да мелазманың пайда болу дәрежесі айтарлықтай өзгеше болады. Сондықтан контрацептив немесе гормон терапиясын міндетті түрде тоқтату емес, мелазмаға бейімділік бар болса, дәрі қабылдау кезінде күннен қорғануды бұрынғыдан да мұқият жасау неғұрлым нақты шешім болып табылады.

Ультракүлгін мелазмаға қалай әсер етеді?

Ультракүлгін сәуле теріде альфа-меланоцит-ынталандырушы гормон деп аталатын заттың бөлінуін көбейтеді. Бұл зат та аты айтып тұрғандай меланоциттерді ынталандыратын сигнал болғандықтан, эстроген мен прогестерон ашқан ауыстырғышты ультракүлгін сәуле тағы бір рет басқандай әсер етеді.

Яғни гормон меланоциттерді алдын ала сезімтал күйге келтіріп қояды, ал ультракүлгін сәуле сол сезімтал жасушаны нақты іске қосатын тетік қызметін атқарады. Біреуі ғана болса реакция әлсіз болады, бірақ екеуі қатар келгенде пигмент айқын қоюланады, себебі осында жатыр. Сондықтан мелазмасы бар немесе оған бейім адамдарға күннен қорғаныш крем емдеу құралымен бірдей маңызды күтім тармағы ретінде ұсынылады.

Ем жасаса да мелазма неге қайта шығады?

Емдеуден кейін пигмент ағарса да, бірнеше айдан соң қайта қоюлануы жиі кездеседі. Басқа пигмент ауруларына қарағанда мелазма жиірек қайталанады деген әсер қалдырады, мұнда да гормон рөл атқарады.

Емдеу арқылы пайда болған меланин кетірілгенімен, сол меланинді өндірген жасушаның өзінің сезімталдығы, яғни оған жабысқан гормон рецепторларының саны көп қалыпта қалатын жағдай жиі болады. Сондықтан овуляция циклі, жүктілік, гормональды контрацепция, күн сәулесі сияқты тітіркендіргіштер қайта қабаттасса, дәл сол жерде пигмент қайта өндіріледі. Бұл тұқым себілген жерді сол күйі қалдырып, тек үстіндегі жапырақты ғана жұлып алғанмен бірдей, жағдай сай келсе қайта өсетін заңдылыққа ұқсас.

Мелазмаға күтім және емдеу тәсілдері

Гормон себептің үлкен бөлігі болғанымен, қолдан ештеңе келмейді дегенді білдірмейді. Төмендегі әдістердің шын мәнінде пайдасы бар деп ұсынылады.

• Күн сайын күннен қорғаныш крем қолдану: ультракүлгін деген тетікті азайтса, гормон ашқан ауыстырғыштың басылу мүмкіндігі де азаяды.
• hydroquinone, azelaic acid сияқты ағартушы компоненттерді пайдалану: тирозиназаның белсенділігін тікелей төмендетіп, жаңа меланин өндірілу жылдамдығын баяулатады.
• tranexamic acid ішу немесе теріге жағу: тамырлық сигнал мен қабыну жолын бірге басады, тек пигментті ғана емес, мелазмаға тән қызғылт реңкті де азайтуға көмектеседі деп хабарланады.
• Гормон деңгейі көтерілетін кезеңдерде күтімді күшейту: жүктілік, гормональды контрацепция, овуляция циклі сияқты гормон көтерілетін кезеңдерде күннен қорғау мен жұмсақ ағартушы күтімді әдеттегіден мұқият жасау қайталануды азайтуға көмектеседі.

Лазерге аса сақтықпен жақындау керек, себебі мелазма қабынуға сезімтал сипатқа ие, тітіркендіргіш күшті лазерді дұрыс қолданбаса пигмент керісінше қоюланатын жағдай хабарланады. Сондықтан әдетте алдымен күннен қорғау мен ағарту компоненттерінің күтімін жеткілікті мөлшерде байқап көріп, қажет болса төмен қуатты лазерді сақтықпен қоса қолдану реті ұсынылады. Нәтиже көрінуі үшін әдетте 4 аптадан 12 аптаға дейін уақыт қажет, оны сақтап қалу үшін кейін де тұрақты күннен қорғау жалғасуы тиіс.

Сайып келгенде, мелазманы күту бір реттік ем емес, гормон әсері бар кезде үнемі көңіл бөлуді қажет ететін тұрақты процесс. Жүктілік, босану, гормональды контрацепция сияқты гормон күрт өзгеретін кезең өткеннен кейін пигмент өзінен-өзі ағаратын жағдай да көп кездеседі, сондықтан асығып күшті емге жүгінбей, күннен қорғау мен жұмсақ күтімді ұзақ уақыт жалғастырған дұрысырақ жол ретінде ұсынылады.

References

Korean Dermatological Association, American Academy of Dermatology (AAD), and Ministry of Food and Drug Safety (MFDS).